आरोग्याचा श्रीगणेशा

 

 

 

 

’श्री गणेशाय नमः’ म्हणत आपण प्रत्येक शुभकार्याची सुरुवात करतो. घरात बाप्पा आला की वातावरण प्रसन्न होते. आरतीचा नाद, अथर्वशीर्षाचे स्वर, मोदकांचा सुगंध आणि कुटुंबाचे एकत्र येणे, या सगळ्यांतून एक सकारात्मक ऊर्जा जाणवते. पण, गणपती केवळ पूजेतलाच देव आहे का? त्याचे मोठे मस्तक, विशाल कान, एक दात, लंबोदर स्वरूप, मूलाधाराशी असलेले नाते, ओंकार आणि त्याची विविध नावे या प्रत्येकामध्ये जीवन जगण्याचा एखादा संदेश दडलेला आहे. आयुर्वेदाच्या नजरेतून त्याकडे पाहिल्यास बाप्पा आपल्याला सांगतो की, विघ्न येण्याची वाट पाहू नका; आरोग्याची पायाभरणी आधीपासूनच करा!

 

गणपती आणि ओंकार : भारतीय तत्त्वज्ञानात ॐकाराला ‘आदिनाद’ मानले आहे. अ-उ-म् या ध्वनींचा संयोग म्हणजे ॐ. गणपती अथर्वशीर्षात गणेशतत्त्व आणि ओंकार यांचा सुंदर संबंध येतो. ‘ॐ गं गणपतये नमः’ या मंत्रामध्ये ध्वनी, उच्चार, लय आणि श्वास एकत्र येतात. आधुनिक विज्ञानाच्या दृष्टीने मंत्रोच्चार म्हणजे चमत्कारिक रोगोपचार नव्हे. मात्र लयबद्ध chanting मंद श्वसन आणि ध्यान यांचा ताण, relaxation response आणि autonomic nervous system यांच्याशी असलेला संबंध अभ्यासला जात आहे. आयुर्वेदात श्वास, इंद्रिये आणि मनाच्या कार्यात प्राणवायूला विशेष महत्त्व आहे. म्हणूनच मंत्र म्हणताना केवळ शब्द नकोत, शब्दासोबतच श्वास आणि श्वासासोबत सजग मन जोडले गेल्यास मंत्र ही एकाग्रतेची साधना बनते. ‘त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम्|’ गणपती अथर्वशीर्षातील हे वचन विशेष महत्त्वाचे. याचा अर्थ, तू नित्य मूलाधारात स्थित आहेस. योगशास्त्रात मूलाधार हे सूक्ष्म चक्र मानले आहे. मेरुदंडाच्या तळाशी त्याचे स्थान वर्णिले असून पृथ्वीतत्त्व, स्थैर्य, सुरक्षितता आणि आधार यांच्याशी ते जोडलेले आहे. ‘चक्र’ म्हणजेच आधुनिक शरीरशास्त्रात दिसणारा स्वतंत्र अवयव नसून, ती योगशास्त्रातील सूक्ष्मशरीराची संकल्पना आहे. त्यामुळे त्याला एखाद्या nerve plexus किंवा endocrine gland शी थेट समान मानणे योग्य नाही. मात्र, त्यामागचा विचार फार सुंदर आहे.

 

मूळ स्थिर असेल तरच वृक्ष उंच वाढतो. आयुर्वेदात शरीराच्या अधोभागातील मल-मूत्र विसर्जन, प्रजनन आणि प्रसूतीसारख्या क्रियांमध्ये, अपान वायूचे महत्त्व सांगितले आहे. मूलाधार आणि अपान वायू एकच नाहीत; परंतु दोन्ही संकल्पनांमध्ये अधोभाग, आधार आणि शरीराच्या मूलभूत क्रियांचा संदर्भ असलेला दिसतो. आजच्या भाषेत या स्थैर्याचा अर्थ आपण आणखी सोपा करू शकतो. नियमित झोप, वेळेवर आहार, नियमित मलप्रवृत्ती, रोजची हालचाल, शांत श्वसन आणि मानसिक सुरक्षितता, हीच तर निरोगी जीवनाची पायाभरणी आहे. मोठे मस्तक सांगते प्रज्ञापराध टाळा. गणपतीचे मोठे मस्तक म्हणजेच विशाल बुद्धीचे प्रतीक. आयुर्वेदात ‘प्रज्ञापराध’ ही अत्यंत महत्त्वाची संकल्पना आहे. काय हितकर आणि काय अहितकर हे माहीत असूनही बुद्धी, धृती किंवा स्मृतीच्या चुकीमुळे अहितकर कृती करणे म्हणजेच प्रज्ञापराध. गोड कमी खायला हवे हे माहीत आहे, पण... व्यायाम करायला हवा हे माहीत आहे, पण... रात्री मोबाईल बंद करायला हवा हे माहीत आहे, पण... हे ‘पण...’ अनेकदा आपल्या आरोग्यातील खरे विघ्न ठरते. बुद्धिदाता गणपतीचा आरोग्यसंदेश म्हणून, आपण एक वाय लक्षात ठेवूया. योग्य काय हे जाणणे ही बुद्धी; पण ते प्रत्यक्ष करणे हे आरोग्य! लंबोदर सांगतो, अग्नी जपा.

 

गणेशोत्सव आणि मोदक यांना वेगळे करता येईल का? करण्याची गरजही नाही. आयुर्वेद आपल्याला आवडते पदार्थ सोडण्यापेक्षा, मात्रा, पचनशक्ती आणि योग्य वेळ यांचे भान ठेवायला शिकवतो. आयुर्वेदात अग्नीला पचन आणि शरीरातील परिवर्तनाच्या प्रक्रियांमध्ये मध्यवर्ती स्थान आहे. भूक नसताना वारंवार खाणे, अति गोड किंवा तळलेले पदार्थ आणि अनियमित जेवण पचनावर भार टाकू शकतात. म्हणून लंबोदराचा संदेश खा आनंदाने; पण अग्नीला झेपेल तेवढेच. मोदकाचा पहिला घास प्रसाद असतो; पुढचे किती घ्यायचे, हे मात्र आपली बुद्धीच ठरवते. विशाल कान सांगतात, शरीराचे ऐका. गणपतीचे कान मोठे आहेत. प्रतीकात्मक अर्थाने ते आपल्याला ऐकायलाच शिकवतात. आपले शरीरही सतत आपल्याशी बोलत असते. वारंवार डोके दुखणे, सतत थकवा, झोप न लागणे, अचानक वजन बदलणे, पचन सतत बिघडणे, अनियमित रक्तस्राव, रक्तदाब किंवा रक्तातील साखरेतील बदल, असे शरीराचे संकेत दुर्लक्षित करू नयेत. विघ्नहर्त्याची पूजा करताना, शरीराने दिलेल्या छोट्या विघ्नसूचना वेळेत ओळखणे ही देखील आरोग्यसाधनाच. एकदंत सांगतो, एकावेळी एकच.

 

‘एकदंत’ हे गणपतीचे सुंदर नाव. आज मात्र आपले मन एकदंतापेक्षा शतदंत झाले आहे. मोबाईल, संदेश, समाज माध्यम, काम, फोन, टीव्ही सगळे एकाचवेळी! सततचे distraction मानसिक थकवा वाढवू शकते. दिवसातील काही वेळ एकावेळी एकच काम करा. जेवताना फक्त जेवा, चालताना चालण्याचा अनुभव घ्या, प्रार्थनेच्या वेळी फोन बाजूला ठेवा. एकदंताचा आधुनिक मंत्र हाच आहे की, एकावेळी एक काम करा, तेही पूर्ण लक्ष देऊन. भालचंद्र सांगतो, मनाला शीतलता द्या. भालचंद्र म्हणजे कपाळावर चंद्र धारण करणारा. चंद्राला आपल्या परंपरेत शीतलतेचे प्रतीक मानले आहे. आज मनाला शीतलता देण्याचा सर्वांत साधा मार्ग कोणता? पुरेशी झोप, काही काळ स्क्रीनपासून दूर राहणे, शांत श्वसन, कुटुंबासोबत संवाद आणि दिवसात थोडा स्वतःचा वेळ. गणेशोत्सवात उत्साह असू द्या; पण झोपेचा बळी देऊन उत्सव साजरा करू नका. सुमुख सांगतो, प्रसन्नतेलाही जागा द्या. सुमुख म्हणजे प्रसन्न मुख असणारा. आरोग्य म्हणजे फक्त Laboratory reports normal असणे नाही. माणसाला नाती, संवाद, आनंद, कृतज्ञता आणि मानसिक शांतताही आवश्यक असते. गणेशोत्सवाची खरी ताकद इथेच आहे. कुटुंब एकत्र येते, लोक भेटतात, आरती होते, प्रसाद वाटला जातो. या उत्सवाचा उपयोग केवळ देवाशी नव्हे, तर माणसांशी पुन्हा जोडण्यासाठी करा. विघ्नराज सांगतो, आरोग्य पुढे ढकलू नका. पुढच्या महिन्यात वजन कमी करेन, नंतर रक्तदाब तपासेन, थोडे दिवस बघू, मग डॉटरांकडे जाईन. आरोग्याच्या बाबतीत हे नंतरच, कधीकधी सर्वांत मोठे विघ्न ठरते. गणपती विघ्नहर्ता आहे, मग यंदा procrastination या विघ्नाचेच विसर्जन करूया. वय, वैयक्तिक जोखीम आणि वैद्यकीय सल्ल्यानुसार आवश्यक आरोग्यतपासण्या वेळेवर करूया.

गणपतीच्या नावांत दडलेली आरोग्यसूत्रे : गणपतीची अनेक नावे आहेत. त्यांचा वैद्यकीय अर्थ असल्याचा दावा करता येणार नाही; पण त्यातून सुंदर जीवनसंदेश नक्की घेता येतो.

 

 

मंगलमूर्ती-आरोग्यपूर्ण आणि आनंदी जीवन हेच खरे मंगल.

 

अथर्वशीर्ष आणि स्मरणशक्ती - खरे काय? : अथर्वशीर्ष म्हटल्याने स्मरणशक्ती वाढते का? असा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो. अथर्वशीर्षाला थेट memory medicine म्हणण्याइतका आधुनिक वैज्ञानिक पुरावा नाही. पण, त्याचे नियमित पठण करताना शब्दांची क्रमवारी, स्पष्ट उच्चार, लय, श्वास आणि एकाग्रता या सर्वांचा सराव होतो. त्यामुळे त्याकडे स्मरणशक्तीचे औषध म्हणून नव्हे, तर लक्ष, शिस्त आणि एकाग्रतेची साधना म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल.

 

 

‘गणेशपुराण’ हा गणपतीबाबतचा महत्त्वाचा पुराणग्रंथ. गणेशाची विविध रूपे, आख्यायिका, उपासना आणि तात्त्विक विचार त्यात आढळतात. ‘मुद्गलपुराण’ आणि गणपती अथर्वशीर्ष यांनाही गणेशपरंपरेत महत्त्व आहे. हे ग्रंथ आधुनिक medical scienceचे Textbook नाहीत. त्यामुळे पुराणातील प्रतीकांना आधुनिक anatomy किंवा physiology असल्याचे सिद्ध करण्याचा अट्टाहास नको. पण, पुराणातील रूपकांचा उपयोग मानवी स्वभाव, विवेक, आत्मसंयम आणि जीवनमूल्ये समजून घेण्यासाठी करता येतो. परंपरेला विज्ञानाचा खोटा शिक्का लावण्याची गरज नाही. तसेच, विज्ञानाच्या नावाखाली परंपरेतील शहाणपण नाकारण्याचीही गरज नाही. दोन्हींचा संवाद साधला की, आरोग्याचा अर्थ अधिक व्यापक होतो.

 

 

आणि माहिती असूनही, चुकीची सवय चालू ठेवण्याऐवजी यंदा किमान एक प्रज्ञापराध सोडणार. गणपतीची पूजा आपण मनोभावे करतोच. मोदक अर्पण करतो, दुर्वा वाहतो, आरती करतो आणि अथर्वशीर्षही म्हणतो. पण या सगळ्याच्या पलीकडे बाप्पा जणू एकच प्रश्न विचारतो, ‘माझी बुद्धी मागतोस, पण ती तुझ्या जीवनात वापरतोस का?’ कदाचित गणेशोत्सवाचा आरोग्यसंदेश याच एका प्रश्नात सामावलेला आहे. बाप्पाची पूजा मंदिरात होते; पण बाप्पाचा खरा संदेश आपल्या आहार-विहारात उतरला, तरच तो आरोग्याचा उत्सव होईल. गणपती बाप्पा मोरया!