आद्य आराध्य

ऐसा भिक्षेचा महिमा।

भिक्षा दिसायला सामान्य असली तरी त्यात अनेक गुण दडलेले आहेत. भिक्षा मागणार्‍याची स्थिती निर्भय असते. महंताला अनुकूल गुण भिक्षेतून प्रगट होतात, नि:स्पृहता अंगी बाणते. भिक्षा ही अमृतवल्ली आहे, ती कामधेनू आहे. भिक्षेने आपल्या कार्यासाठी भरपूर वेळ मिळतो. लोकसंग्रह करणार्‍याला लोकांमध्ये मान्यता मिळते. असे अनेक फायदे स्वामींनी सांगितले आहेत. ..

घरी करा मकरसंक्रांती; नभी पतंगाने भ्रमंती!

आज मकरसंक्रांत. भारतीय पौष महिन्यात व इंग्रजी दिनदर्शिकेप्रमाणे जानेवारीत येणारा एक शेतीसंबंधित सण. सौरकालगणनेशी संबंधित अशा या महत्त्वाच्या सणाच्या परंपरांचा घेतलेला हा आढावा... ..

वैदिक सणांचे योग रहस्य भाग - १०

त्रिपुरासुराच्या एका पुराचा परकोट अशा तर्‍हेने चांदीचा होता. पण, तो एक सुर नव्हता, तर त्रिपुरासुर होता. त्याची तीन पुरे कोणती? एक पुर आप तत्त्वाचे म्हणजे चांदीच्या परकोटात असलेले आपल्याला गवसते. दुसरे आप तत्त्वाच्या वर तेजस तत्त्व येते. आप तत्त्वात स्थिर झालेला साधक पुढील तेजस तत्त्वाकरिता धडपड करतो. तेजस तत्त्वाचा वर्ण सुवर्णाचा आहे. तेजस तत्त्वात स्थिर झालेला साधक द्विपुरासुर बनून त्याचा दुसरा आतील परकोट सुवर्णाचा बनणारच!..

समुदायाचे महत्त्व

धर्माच्या पांघरुणाखाली लोक संघटित करून त्यांना दक्ष, धूर्त, साक्षेपी आणि रामराज्यानुकूल बनवणे अत्यंत आवश्यक आहे, ही ऐतिहासिक दृष्टी इतर संतांच्या तुलनेत फक्त रामदासांनी दाखवली. महंतांनी मठात चालविलेली समुदायाची ही केंद्रे म्हणजे लोकांना सर्वतोपरी तयार करण्यासाठी शिक्षण देणारी, प्रेरणा देणारी केंद्रे होती. समुदायाला तेथे महंतांकडून शक्ती, युक्ती, बुद्धी, विवेक यांचे प्रशिक्षण दिले जाई. थोडक्यात सांगायचे म्हणजे, समर्थस्थापित मठ ही संस्कार केंद्रे आणि शक्ती केंद्रे होती...

जीवनयज्ञाची सामग्री व आहुती

भारतीय संस्कृतीने जगाला अनेक पावन मूल्ये प्रदान केली आहेत. त्यातीलच यज्ञसंस्कृती हीदेखील तितकीच महत्त्वाची आहे. यज्ञाचा भाव हा अतिशय विस्तृत स्वरूपाचा आहे...

दत्त आमुचा हा विसावा!

या संत एकनाथ महाराजांनी रचलेल्या ओव्या महती सांगतात, त्या श्रीदत्तात्रेयांची. कार्तिक महिन्यातील अमावस्या संपल्यानंतर पवित्र असा मार्गशीर्ष महिना सुरू होतो. याच मार्गशीर्ष महिन्यात भगवान श्रीदत्तात्रेयांचा जन्म झाला. त्यामुळे धार्मिक कार्यासाठी या महिन्याला महत्त्व आहे. मार्गशीर्ष महिन्यातील पौर्णिमेला भगवान श्रीदत्तात्रेयांचा जन्मदिवस हा सर्वत्र ‘श्रीदत्त जयंती’ म्हणून साजरा केला जातो. त्यानिमित्त आज दत्तस्मरण करुया... ..

सन्मार्ग, सत्कर्म, दातृत्वाची त्रिवेणी!!!

भगवंताने मानवाला बुद्धीचे सर्वश्रेष्ठ वरदान दिले आहे. याच बुद्धीच्या बळावर तो आपल्यासह इतर जीवसृष्टीचे कल्याण साधतो. यासाठी माध्यम ठरते ती दानशीलता! इतर प्राण्यांखेरीज दातृत्व भावना हा महत्त्वाचा गुणधर्म आहे. याच दानीवृत्तीमुळे त्याची श्रेष्ठता व ज्येष्ठता सिद्ध होते...

वैदिक सणांचे योग रहस्य - भाग-९

निरोगी आणि दीर्घ जीवनाकरिता आवळ्याचे महत्त्व आयुर्वेदात फार आहे. याच आवळ्याचा उपयोग पुढे द्वादशीला तुळशी विवाहात करतात. याच आवळ्याचे प्राशन करून च्यवन भार्गव ऋषीला तारूण्य प्राप्त झाले होते. 'च्यवनप्राश' उत्तम आणि दीर्घ जीवनाकरिता वापरतात. त्याच दिवशी गोपाष्टमी साजरी करतात. कृष्ण आठवा, योगमार्ग आठ भागांचा आणि त्यामुळे जो याचा अवलंब करून आत्मज्ञान प्राप्त करेल तोच पुढे भगवान श्रीकृष्ण होऊ शकेल. इंद्रियातील गुप्तशक्तींना साक्ष ठेवून भगवान श्रीकृष्ण बनायचे, हा हेतू गोपाष्टमी साजरी करण्यात आहे. एकादशीला ..

राजकीय कर्तृत्व

रामदास स्वामींनी समर्थ संप्रदायाची स्थापना करून संप्रदायाच्या कार्यासाठी लागणारे महंत, शिष्य शोधले आणि परिश्रमाने त्यांना तयार केले. महंतांनी प्रथम ब्रह्मज्ञानाचा अभ्यास करून आत्मोद्धार साधावा आणि मग लोकोद्धाराच्या कामाला लागावे, अशी समर्थांची अपेक्षा होती, हे आपण मागील एका लेखात पाहिले आहे. महंतांनी संप्रदायाच्या कामासाठी मुख्यतः लोकसंग्रह करावा, हे अपेक्षित होते. यासाठी महंताने जनसमुदायाला आपलेसे करून घेतले पाहिजे. लोकसमुदायाला वश करून घेतले की, मग समुदायाबाहेरील जी मंडळी असतात, त्यांनाही महंतांविषयी ..

वैदिक सणांचे योग रहस्य भाग-८

गोवर्धन म्हणजे जड पर्वताची पूजा का करायची? वृंदावनातील सर्व गोप-गोपी भगवंतांचे पूजन करू लागले. इतके की, त्याकाळी या दिवशी जी इंद्रपूजा व्हायची, ती न करता स्वतःची पूजा करण्यास कृष्णाने सांगितले. साहजिकच इंद्राला राग आला. आपली पूजा मोडून स्वतःची पूजा करणारा हा कालचा मुलगा कोण? इंद्र पर्जन्याचा स्वामी! तो पर्जन्याशिवाय कशाची बरसात करणार? इंद्राला राग आला. ..

संसाररूप नदीला पार करू या...!

(अश्वन्वती) दगड-धोंड्यांनी भरलेली संसाररुपी नदी (रीयते) मोठ्या वेगाने वाहत आहे. मानवांनो! (सँरभध्वम्) तुम्ही तितक्याच गतीने व एकीच्या बळाने कार्यतत्पर व्हा. कार्यारंभ करा. (उत्तिष्ठत) उठून उभे राहा. (सखाय:) मित्र बनून या नदीला पार करा. (ये अशिवा असन्) जे वाईट, अनिष्ट आहे, (अत्र जहीम:) ते सर्व इथेच टाकून द्या. (वयम् शिवान् वाजान्) आम्ही जे काही चांगले व पवित्र असेल, असे कल्याणकारी सत्कर्म, शुभ विचार व पवित्र बळ (अभि उत् तरेम) या सर्वांना समोर व सोबत ठेऊनच या नदीला तरुन जाऊया! ..

युक्तिबुद्धीचे महंत

समर्थ रामदासस्वामींनी संप्रदायाची स्थापना करून त्याच्या कार्याची आखणी विचारपूर्वक केली होती. कीर्तन, प्रवचनांच्या माध्यमातून स्वामी लोकांना भक्तिमार्गाला लावून संस्कृती रक्षण करीत होते. तत्कालीन अन्यायी, जुलमी राज्यसत्तेपासून सोडवणूक कशी करून घ्यायची, या विचारात असलेल्या लोकांना स्वामींचे सांगणे असे की- ..

वैदिक सणांचे योग रहस्य भाग-७

रामायणात समुद्रमंथनाची कथा आली आहे. सुर आणि असुर आपापसात भांडून थकले. मग ब्रह्मदेवाच्या म्हणण्यावरून अमृतप्राप्तीच्या हेतूने त्यांनी समुद्रमंथन करायचे ठरविले. समुद्रमंथन म्हणजे ध्यानाद्वारे मनाचे व शरीराचे मंथन करून कुंडलिनी जागृत करणे व आत्मज्ञान प्राप्त करणे होय. मनाचा व शरीराचा परस्पर संबंध असतो. संस्कार बदलल्यास जीवात्म्याचे उपकरण-शरीर, तेसुद्धा बदलत असते. शरीरात रोग असल्यास मन अस्वस्थ असते. जसे मन तसे शरीर. म्हणून शुद्ध मन असलेले सर्व खरे संत सर्वगुणसंपन्न व दिसावयास सुंदरच असतात. उदा. ज्ञानेश्वर ..

दोन महान द्रष्टे

समर्थांच्या मते, प्रत्येक शिष्याने उपासनेसाठी वैयक्तिक पातळीवर माया-ब्रह्म कल्पनेचा प्रथम अभ्यास करावा, या अभ्यासातून स्वत: आत्मज्ञानाची अनुभूती घ्यावी, आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर माणूस आपोआप ब्रह्मरुपच होऊन जातो. आत्मज्ञानाने त्याचे सांसारिक दु:ख नाहीसे होते. परिणामत: प्रापंचिक दु:खाने नाऊमेद होण्याचे अथवा खचून जाण्याचे प्रसंग त्यांच्यावर येत नाहीत. आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर आपला देह तो प्रारब्धावर सोडून देतो आणि मनाने निवांत होतो...

व्यर्थ मरणे नको, यशस्वी जगणे हवे!

मानव हा बुद्धिमान प्राणी समजला जातो. बुद्धीच्या बळावर तो मोठमोठी कामे करू शकतो. मग ती चांगली असोत की वाईट! ज्याची बुद्धी सन्मार्गाने कार्यरत असते, त्याकडून श्रेष्ठ कामे घडतात. पण ज्याची बुद्धी वाईट दिशेने वाटचाल करते, त्याच्याकडून मात्र अनिष्ट व विनाशकारी कामे होतात. बुद्धीचा वापर कोणत्या प्रकारे व कशा तर्‍हेने करायचा? हे मात्र मानवाच्या हाती आहे. ..

वैदिक सणांचे योग रहस्य भाग- ६

अमावास्येला संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन करतात. आपल्या सर्व मुहूर्तांमध्ये अमावास्या वाईट मानली आहे. त्याला अपवाद दोनच. सर्वपित्री आणि लक्ष्मीपूजन. भौतिक व्यवहार जिच्यामुळे सुकर आणि सुखद होईल ती लक्ष्मी. प्राचीन काळात धनाची कल्पना गौ, भूमी, धान्य, अपत्ये आणि सुकीर्तीच्या रूपाने वसत होती. नंतरच्या काळात विनिमयाचे साधन जे सुवर्ण आणि मुद्रा त्याला महत्त्व आले. आज तीच कल्पना लक्ष्मीभोवती रेंगाळते आहे. वास्तविक साधना धर्माचा विचार केल्यास धनवान वा लक्ष्मीपुत्र तो की जो ’संपन्ननारायण स्मृती’असे मानतो. परंतु, ..

जया अंगी सद्गुण, सज्जन तयांचे करती रक्षण

हे इन्द्र, हे परमेश्वरा! (यम्) ज्या माणसाचे (प्रचेतस:) विवेकशील असे महाज्ञानी, (वरुण:) वरणीय श्रेष्ठ सुजन, (मित्र:) प्रेम व स्नेह करणारे मित्रगण आणि (अर्यमा) न्यायकारी लोक (रक्षन्ति) रक्षण करतात, (स:)तो (जन:) मनुष्य (कि:) कोणाकडूनही (न दभ्यते) दाबला व मारला जाऊ शकत नाही. ..

वैदिक सणांचे योग रहस्य भाग - ५

नरक चतुर्दशीपासून दीपावली सुरू होते. मोठ्या पहाटेस भगवान श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांनी नरकासुराचा वध करून त्याच्या बंदिवासात असलेल्या १६,१०० स्त्रियांना मुक्त केले आणि हस्तिनापुराला परत आले. परंतु, नरकासुराला मारल्यामुळे त्याचे नरकतुल्य रक्त श्रीकृष्णार्जुनांच्या अंगावर सांडल्याने त्यांनी मोठ्या पहाटेसच अभ्यंगस्नान केले आणि ते नरकासुराच्या पापातून मुक्त झाले...

धन्य ते गायनी कळा!

त्यांनी लिहिलेल्या ‘धन्य ते गायनी कळा’ या काव्यावरून ते स्पष्ट होते. गायनकला ही अशी आहे की, त्यात देश-काळाचे बंधन राहत नाही. गायन हे सर्वांना आवडते. चांगली गायनकला अवगत असेल, तर त्याद्वारा लोकांना प्रेमाने भजन करायला लावता येते. त्यातून भगवंताची कीर्ती वाढते. लोक राजी राहतात. म्हणून मी देवाची कीर्ती गायनातून वर्णन करतो, असे स्वामी म्हणतात. यासाठी गायनकला धन्य होय...

प्रिय होऊ सर्वांमध्ये...

साने गुरुजींच्याच शब्दात सांगावयाचे झाल्यास ‘खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे!’ समाज असो की राष्ट्र, त्यात राहणार्‍या प्रत्येक मानवाच्या मनामनात आपले स्थान निर्माण होण्यासाठी मानवाने प्रियव्यवहार करावयास हवा. ज्ञानदानाचे व परोपकाराचे कार्य करणारे विद्वान ब्राह्मण असोत की राष्ट्राचे रक्षण करणारे क्षत्रिय वृत्तीचे शूर सैनिक वा नेतृत्व करणारे नेते.......! या सर्वांमध्ये आपण प्रिय व्हावयास हवे!..

संप्रदायाची यशस्विता

संप्रदायातील शिष्यांच्या संदर्भात विचार करायचा तर शिष्य चारित्र्य संपन्न तर असला पाहिजेच. परंतु, त्यापुढे जाऊन माया, ब्रह्म समजून वागणार्‍या शिष्याच्या हातून लोकोद्धाराचे काम अधिक चांगले होईल. कारण, शिष्य चांगला वागत असला तरी समुदायात गेल्यावर तो मायेच्या पसार्‍यात कसा अडकत जाईल ते सांगता येत नाही. ..

वैदिक सणांचे योग रहस्य भाग-४

आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापना असते. देवी नवरात्राची सुरुवात या दिवशी असते. नवरात्रीतून साधकाच्या तंत्रसाधनेने संपन्न होणार्‍या नवदुर्गा या काळात येतात. दुर्गेचे तंत्रज्ञान वैदिक काळापासूनच आहे. ऐन युद्धाच्या धुमश्चक्रीत भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला देवी साधना करायला सांगितले होते. क्लीबावस्थेत नटणार्‍या अर्जुनरूपी बृहन्नडेला याच दुर्गादेवीने शक्तिसंपन्न करून विजयादशमीच्या दिवशी कौरवांचा पराजय करण्यास साहाय्य केले होते. विजयादशमीच्या दिवशी प्रभू रामचंद्रांनी दैत्य रावणाचा निःपात केला होता. याच ..

दिव्यत्वाची जेथ संगती...!

आज आपला देश आणि सारे जग वाईट व राक्षसी प्रवृत्तींकडे वळत आहे. सर्व प्रकारची साधने व सांपत्तिक ऐश्वर्य उपलब्ध असतानादेखील तो आसुरी प्रवृत्तींमुळे दुःखाच्या सागरात स्वतःला ओढवून घेत उद्ध्वस्त होत आहे. अशा या विनाशकाळामध्ये माणसाला माणुसकीच्या व दिव्यत्वाच्या मार्गावर आणण्याकरिता आणि मानवतेची तत्वे धारण करण्याकरिता वरील मंत्रांश फारच उपयुक्त ठरणारा आहे. ..

सैनिकांसाठी दिवाळी फराळ

भारतात तसेच परदेशातील भारतीयांपर्यंत पोहोचलेला एक अतिशय भावनिक उपक्रममागील वर्षी म्हणजेच २०१९ मध्ये २५०० सैनिकांपर्यंत फराळाचे डबे जनसहभागातून पोहोचवणे शक्य झाले. यावर्षी कोविड महामारीच्या संकटातही पाच हजार फराळाचे डबे सैनिकांपर्यंत पोहोचवायचे, हे उद्दिष्ट ठेवून कामाला सुरुवात झाली आणि या कार्याला समाजातील सज्जन शक्तीने भरभरून योगदान दिले. आमच्या सैनिकांपर्यंत आम्ही दिवाळीचा फराळ पोहोचवू शकलो. ..

वैदिक सणांचे योग रहस्य भाग-३

स्त्रियांचा हा अतिशय महत्त्वाचा सण होय. या दिवशी सुवासिनी आणि कुमारिका परड्यांवर गव्हाची रोपे वाढवून गौरीची पूजाअर्चा करून आपापल्या महादेवाला प्रसन्न करीत असतात. ‘हरिता’ म्हणजे ‘पळविली गेलेली’ आणि ‘अलि’ म्हणजे सखी. कोणी कोणाला पळविले आणि का म्हणून? कथा अशी आहे की, हिमालयाची कन्या पार्वती. तिचे महादेवावर प्रथमपासूनच प्रेम होते. ..

तरीच श्लाघ्यवाणे। रामदास्य॥

संप्रदायात रामोपासनेला अनन्यसाधारण महत्त्व होते. ‘रामदास्य’ अंगीकारल्याने शिष्यांच्या गुणांचा उत्कर्ष होतो. हे ‘रामदास्य श्लाघ्यवाणे’ करण्यासाठी शिष्यांच्या अंगी कोणते गुण असले पाहिजे, हे सांगावे म्हणून स्वामींनी ‘तरीच श्लाघ्यवाणे रामदास्य’ हे स्फुट लिहिले...

प्रात:सायं... नमन तुला देवा!

आम्ही सर्वांनी सकाळी व संध्याकाळी अशा दोन्ही वेळेत त्या कालनिर्मात्या भगवंताचे श्रद्धेने स्मरण करीत, त्याची मनोभावे उपासना करावी. आपल्या दैनंदिन जीवनातील सकाळचा व रात्रीचा थोडासा तरी वेळ परमेश्वराच्या ध्यानासाठी काढावयास हवा...

सृष्टीनियमांचा अंगीकार करूया!

असंख्य सत्यप्रिय संतजण व महापुरुषांनी प्रखर सत्यवादिता, प्रामाणिकपणे सेवा, परोपकार व राष्ट्रीय-सामाजिक कार्य यांद्वारे आपल्या कुळांच्या कीर्तीचा कळस उंचावला आहे. इतकेच नव्हे, तर यांसारख्या सत्यवादी सत्पुरुषांनी शाश्वत सत्यवाणी (ऋत) व सद्व्यवहाराने आपली इहलोकांची जीवनयात्रा यशस्वी करून परलोकाचाही (पुढील जन्मात) मार्ग सुकर केल्याचे निदर्शनास येते. असा हा सत्याचा प्रताप मानवी जीवनाचे सर्वांगीण कल्याण साधणारा आहे...

वैदिकसणांचे योग रहस्य - भाग १

’विद्’ म्हणजे जाणणे. जाणून वागण्याची रीत म्हणजे वैदिक परंपरा होय. ‘जाणणे’ हा मराठी शब्द ’ज्ञान’ या संस्कृत शब्दाचे अपत्य आहे. ‘ज्ञान’ या शब्दाचा उच्चार मराठीत ’द्न्यान’ असा आहे. परंतु, तो चुकीचा आहे. त्याचा खरा उच्चार ‘ज्याँन’ असा आहे. या ‘ज्याँन’ शब्दापासून मराठीत ‘जाणणे’ हा धातू आला आहे. म्हणून ‘जाणणे’ याचा अर्थ ज्ञानप्राप्ती करणे होय. ज्ञानप्राप्ती करणे म्हणजे केवळ पुस्तके वाचणे आहे का? आज जरी आम्ही पुस्तके वाचून ज्ञानी होण्याचा सवंग मार्ग शोधून काढला असला तरी वैदिक परंपरा असल्या बहुवाचकाला ‘बहुश्रुत’ ..

‘ज्ञानी’ आणि ‘उदास’

आत्मज्ञानाने, ब्रह्मज्ञानाने आध्यात्मिक स्थिर अवस्था प्राप्त होते हे तर खरेच, पण जाता जाता हे अप्रत्यक्ष फायदे साधकाला मिळतात व त्यातून वैयक्तिक, सामाजिक समस्या सोडवता येतात. यामुळेच समर्थांचा आत्मज्ञानासाठी आग्रह आहे...

आत्मवस्तूकडून समाधानाकडे!

‘आत्मज्ञान’ खरे नाही असे जे म्हणतात, त्यांचे पारमार्थिक अध:पतन होणार असे खुशाल समजावे. बुद्धिहीन, विचारहीन माणसांना हे कळत नाही. आत्मज्ञान म्हणजे आत्मसाक्षात्कार ही अवस्था इतकी तरल असते की, तिचे शब्दांत वर्णन करता येत नाही. पण, ती समाधानाची अवस्था असते...

स्मरण ईश्वराचे व स्वकर्मांचे!

माणूस म्हणजे केवळ शरीर किंवा केवळ आत्मा नव्हे, तर शरीर व आत्मा या दोन्हींचा संघात म्हणजे मानव होय. पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये, प्राण, पाच महाभूते ही १६ तत्त्वे आणि स्वत: आत्मा यांचा समूह यांना ‘मानव’ म्हणतात. मानवाने आध्यात्मिक ज्ञानाच्या साहाय्याने जीवात्म्याला या १६ तत्त्वांपासून काही काळ वेगळे ठेवण्याचा प्रयत्न करावयास हवा. ही अनुभूती त्याला आध्यात्मिक शांततेकडे व समाधी सुखाकडे नेण्यास साहाय्यक ठरेल...

पाहता सूर्य... जगू आनंदे!

माणूस येन-केन प्रकारे धन मिळवून मोठ-मोठाली घरे बांधतोय, जमीन-जुमला व मोटारगाड्या आणि अनेक महागड्या वस्तू घेऊन संपत्तीचे प्रदर्शन करीत आनंदी बनण्याचा व सुमनस होण्याचा प्रयत्न करतोय, पण हा शाश्वत आनंद नाही. जोपर्यंत आत्मज्ञानाचा, वैदिक सत्य ज्ञानाचा सूर्य पाहणार नाही, तोवर तो खर्‍या सुख व आनंदापासून तो वंचित राहणार...!..

ब्रह्मज्ञानाची अजब तर्‍हा

ब्रह्म सदासर्वकाळ सर्व ठिकाणी असतेच असते. त्याच्याशिवाय रिकामी जागा दाखवता येत नाही, पण त्याला वेगळेपणाने पाहायला गेले तर ते दुरावते. त्याचा संबंध सुटतो. दृश्यजगातील वस्तू जाणून घेण्यासाठी जे उपाय आपण करीत असतो, ते उपाय अद्वैत परब्रह्म जाणण्यासाठी केले, तर ते येथे अपायकारक ठरतात. अशी ही ब्रह्मज्ञान प्राप्तीची तर्‍हा अजब आहे...

जाता पंढरीसी, सुख वाटे जीवा। आनंदे केशवा भेटताची॥

संत सेना महाराजांच्या वरील अभंगाप्रमाणे पंढरीच्या वाटेवर सुख शोधणारे ,आपल्या भक्तिरसाने संपूर्ण महाराष्ट्राला चिंब भिजवणारे हभप रामदास महाराज यांचे दुर्दैवाने २५ सप्टेंबर रोजी निधन झाले. त्यांच्या जीवनकार्याचा आढावा घेणारा हा लेख.....

असा असावा विश्वनेता...

आता उत्तम नेता बनण्याकरिता वेदमंत्र कोणकोणते उपयुक्त उपाय सुचवितो, ते आपण पाहू. सर्वात अगोदर म्हटले आहे, ‘यत्रा नियुद्भि सचसे शिवाभि:।’ ज्याच्यामध्ये कल्याणकारक नीतितत्त्वे असतील, तो नेता बनू शकतो. नेतृत्व असेल तर त्या व्यक्तीने सर्वप्रथम आपले आचरण शुद्ध ठेवावयास हवे. तो नैतिक दृष्टीने प्रगत असावा. कारण, चारित्र्यसंपन्न नेता हाच आपल्या जनतेला सदाचार शिकवू शकतो. त्यामुळे शीलयुक्त समाजाची निर्मिती होऊ शकते...

ब्रह्मवस्तू अवलोकन

ब्रह्मज्ञान अथवा आत्मज्ञान ही काही चर्मचक्षूंनी गुणांद्वारा जाणायची वस्तू नव्हे. अन्य शब्दांमध्ये सांगायचे म्हणजे दृश्य पदार्थांचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनाला इंद्रियांद्वारे ज्ञान मिळण्यासाठी जी सवय लागलेली असते. ती ब्रह्मज्ञान म्हणजेच आत्मज्ञान मिळण्यासाठी उपयोगी पडत नाही, हे उघड आहे. ब्रह्मवस्तू ही अतींद्रिय असल्याने दृश्य जगाचे ज्ञान मिळवण्याच्या पद्धतीने ती आणता येत नाही...

सिद्ध सदा नि:संदेह

मानवी जीवनात करायचे ते निश्चितपणे म्हणजेच संशयरहित अंत:करणाने केले तर ते फलदायी होते. वक्त्याच्या मनात विचारांच्या बाबतीत संदेह असेल, तर त्याचे भाषण अर्थहीन बडबड ठरते. ज्ञान संदेहरहित असावे. तसे ते नसेल तर ज्ञानाच्या गोष्टी व्यर्थ होत. जोपर्यंत मनात शंका आहे, तोपर्यंत ते ज्ञान समाधान देऊ शकणार नाही. त्यामुळे कुठलीही शंका नसलेले खात्रीलायक समाधान देणारे ज्ञान ज्याच्या ठिकाणी असते, त्याला ‘सिद्ध’ म्हणावे, असे समर्थ सांगतात..

असा असावा विश्वनेता...

आता उत्तम नेता बनण्याकरिता वेदमंत्र कोणकोणते उपयुक्त उपाय सुचवितो, ते आपण पाहू. सर्वात अगोदर म्हटले आहे, ‘यत्रा नियुद्भि सचसे शिवाभि:।’ ज्याच्यामध्ये कल्याणकारक नीतितत्त्वे असतील, तो नेता बनू शकतो. नेतृत्व असेल तर त्या व्यक्तीने सर्वप्रथम आपले आचरण शुद्ध ठेवावयास हवे. तो नैतिक दृष्टीने प्रगत असावा. कारण, चारित्र्यसंपन्न नेता हाच आपल्या जनतेला सदाचार शिकवू शकतो. त्यामुळे शीलयुक्त समाजाची निर्मिती होऊ शकते...

विश्वकर्मा जयंती - भारतीय राष्ट्रीय श्रमिक दिन

आज दि. १७ सप्टेंबर ‘विश्वकर्मा जयंती.’ हा कन्या संक्रातीचा दिवस. याच दिवशी भगवान विश्वकर्माचा जन्म झाला. हा दिवस हजारो वर्षांपासून आपल्या देशातील श्रमिक ‘विश्वकर्मा जयंती’ म्हणून साजरा करतात. विश्वकर्माला आपला पूर्वज मानतात. त्यानिमित्ताने... ..

ऐकावे, पाहावे, करावे ते भद्रची!

आम्ही कानांनी चांगले व योग्य तेच ऐकावे आणि डोळ्यांनीदेखील पवित्र व सुंदर तेच पाहावे. वाईट ऐकायचे नाही वा पाहावयाचे पण नाही! थोडक्यात, ‘बुरा मत सुनो, बुरा मत देखो!’ हा आशय...

श्रद्धया इदं श्राद्धम्!

पितृपक्ष म्हटल्याबरोबर मनात आपसूकच श्रद्धाभाव जागृत होतो. दिवंगत पूर्वजांचे श्रद्धाभावाने स्मरण आणि पूजन म्हणजे ‘पितृपक्ष’ अथवा ‘महालय’ होय. ज्योतिषशात्रानुसार जेव्हा सूर्याचा प्रवेश कन्या राशीत होतो तेव्हा पितृपक्ष असतो...

परमार्थसाधना!

आत्मज्ञानी नि:स्पृह असो अथवा विज्ञानवादी शास्त्रज्ञ असो, त्याला सतत अभ्यास, कष्ट आणि प्रयत्न करावेच लागतात. समर्थांनी परमार्थ साधनेतही यांना महत्त्व दिले आहे, हे विशेष आहे. प्रयत्न अभ्यास न करणार्‍या आळशी माणसाला कधीही परमार्थ साधन करता येणार नाही...

दुर्लभ साधकपद

दासबोधात स्वामींनी साधकाची लक्षणे (५.९ या समासात) सविस्तरपणे सांगितली आहेत. हा साधक सत्संगतीत राहून आपल्या संशयांचे निराकरण करुन घेण्याचा प्रयत्न करतो. श्रवणाकडे तो अधिक लक्ष देता. शास्त्रग्रंथांचे वाचन करुन आपल्या मनातील संशय त्यात कसा सोडवला आहे, हे तो पाहतो. ..

नित्य असो तीन देवींचा वास!

आम्ही पौराणिक पद्धतीनुसार देवींच्या प्रतीकात्मक मूर्ती करून उभ्या करतो. पण, त्यातून बोध घेण्यास मात्र विसरतो. या मंत्रात इडा, सरस्वती व मही या तीन देवींचे माहात्म्य ओळखून त्यांना जीवनात धारण करण्याचा, म्हणजेच आपल्या अंत:करणात त्यांची स्थापना करण्याचा संदेश मिळतो...

तो ग्रंथ नव्हे!

साधनमार्गात उपयोगी पडणार्‍या ग्रंथांची लक्षणे स्वामींनी दासबोधात विस्तारपूर्वक सांगितली आहेत. त्याचे थोडक्यात सार म्हणजे ज्याच्या अभ्यासाने विरक्ती येते, आपल्यातील दोष सुधारतात तो खरा ग्रंथ. ज्याच्या अभ्यासाने धैर्य उत्पन्न होते, परोपकाराची सद्बुद्धी होते, देहसुखाची लालसा मावळते तो ग्रंथ या नावास योग्य. ज्यातून परमार्थ साधना कळते, आत्मज्ञान प्राप्त होते तो खरा ग्रंथ...

गे मातृभू! तुझंसाठी देऊ बलिदान!!

राष्ट्रमातेवर आलेली सर्व संकटे दूर करण्यासाठी तिच्या पुत्रांनी सर्व प्रकारचे बलिदान देण्यास तयार राहावे - वयं तुभ्यं बलिहृत: स्याम। हे मातेे, आम्ही तुझ्या रक्षणासाठी स्वतःचे प्राणार्पण करण्यास सदैव तत्पर राहू! तुझे उपकार आम्ही कधीही विसरणार नाहीत. या मंत्रांशातून भूमिमातेच्या रक्षणासाठी बलिदानाची परंपरा अगदी वैदिक काळापासून असल्याचे निदर्शनास येते. ..

सर्व माणसे एकसारखीच!

या पृथ्वीतलावर सर्वजण एकसारखेच आहेत. परमेश्वराने सर्वांना एकसमान बनवून पृथ्वीवर पाठवले आहे. ना कोणी हिंदू, ना कोणी मुस्लीम, ना कोणी देशी, ना विदेशी, ना गरीब, ना श्रीमंत, ना काळा, ना गोरा, ना अस्पृश्य, ना स्पृश्य! आपण एकाच आईबापाची लेकरे! सर्वांना मिळून प्रगती साधावयाची आहे. आध्यात्मिक व भौतिक अशा दोन्ही स्तरांवरील ऐश्वर्य मिळविण्याकरिता प्रयत्न करावयाचा आहे...

कल्याण करी रामराया...

आज जर समर्थ रामदासस्वामी असते तर त्यांना सर्वात जास्त आनंद झाला असता. श्रीराम हे त्यांचे आराध्य दैवत आणि सर्वस्व होते. श्रीराम हा समर्थांचाही समर्थ, देवांना रावणाच्या बंदिवासातून सोडवणारा आणि स्वामींचा परमार्थ होता...

सत्संग बरवा...

सत्संगतीचा महिमा अपार आहे. सत्संगतीने आपल्या सद्बुद्धीत वाढ होते. मुमुक्षूला ज्या पारमार्थिक गोष्टी कठीण आहेत असे वाटत होते, त्या त्याला जमू लागतात. यासाठी समर्थांनी संतांची संगती करायला आग्रहपूर्वक सांगितले आहे...

सद्बुद्धी व सत्कर्म हेच अपुले आधार

बुद्धी पवित्र असेल तर सर्व काही चांगले व उत्तम घडते आणि बुद्धी जर बिघडलेली असेल, तर माणूस सतत वाईट कामे करतो. बुद्धीची छोटीशी किरणेदेखील माणसाला उच्चस्थानी घेऊन जातात. बुद्धीच्या तेजात जी व्यक्ती राहत असते. ती सतत यशस्वी ठरते. त्यांना सर्व प्रकारचे यश लाभते आणि चहुकडे कीर्ती पसरते...

जळू दे, दुर्भाव अंतरीचे....!

सान्निध्यात असलेल्या औदार्याचे दान न करणार्‍या अशा चेंगट लोकांनी दिलेला हितकारी सल्ला जाळून टाक. वाईट लोकांचे सल्ले ऐकूनच इतिहासामध्ये अनेकदा अरिष्टे कोसळल्याचे वाचावयास मिळते. रामायणात दासी मंथरेचा सल्ला राणी कैकेयीने ऐकला नसता, तर कदाचित वेगळे चित्र पाहायला मिळाले असते...

तेणे नव्हे समाधान...

केवळ पोट भरण्यासाठी मी अनेक कुकर्मे केली, आता हे सर्व थांबवून सत्संगाचा शोध घेतला पाहिजे. त्यांच्या संगतीत राहून सद्विचाराने पुण्यकर्माने उर्वरित आयुष्य व्यतित केले पाहिजे, अशी उपरती ज्याला होते, त्याला शास्त्रकारांनी ‘मुमुक्ष’ म्हटले आहे. प्रापंचिक स्वार्थ, घमेंड सोडून दिल्याने ‘मुमुक्ष’ला काहीतरी परमार्थ करण्याची इच्छा होते. संतसज्जनांबद्दल ममत्व वाटायला लागून तो आत्मचिंतनाकडे वळतो...

उन्नत शतायुष्याची मंगलमय यात्रा...

‘पश्येम शरदः शतम्।’ म्हणजेच आम्ही शंभर वर्षांपर्यंत ईश्वरीय बीजतत्त्वाला ज्ञानदृष्टीने पाहावे! सामान्य लोकांप्रमाणे किंवा पशूंप्रमाणे केवळ डोळ्यांनी पाहणे नव्हे, तर सूक्ष्मदृष्टिकोनातून त्या त्या भगवद्निर्मित वस्तूंमध्ये दिव्यत्वाचे दर्शन करावे. वस्तू किंवा पदार्थांच्या अंतरंगात काय दडले आहे, यावर विवेकशक्तीने अवलोकन करावे. अशा या असामान्य पाहण्यालाच ‘दर्शन’ असे नाव पडले आहे...

या नाव बद्ध...

परर्थमार्गात प्रगती करण्यासाठी ‘बद्धा’ची अवस्था नीट समजली पाहिजे. ती समजल्यावर बद्वावस्था सोडून पुढे जाण्याची इच्छा होते. मोक्षाची इच्छा धरणार्‍या ‘मुमुक्षेेक्षू’कडे वाटचाल सुरू होते. ..

ऐसा नरदेह श्रेष्ठ

चैतन्यरुपी वस्तूची ओळख ही खर्‍या अर्थाने देवाची ओळख आहे. विचारांची ही प्रगल्भता फक्त मानवाच्या ठिकाणी शक्य आहे. तिचा योग्य वापर करून ईशतत्त्वांशी तादात्म्य साधता येते. हे विचारात घेऊन स्वामींनी दासबोधात ‘नरदेहस्तवन’ केले आहे...

महिमा शाश्वत सत्य वाणीचा

ऋतमार्गावर चालणार्‍या मुलामुलींमुळे त्यांच्या माता-पित्यांचे, गुरुजनांचे व कुटुंबाचे लौकिक वाढीला लागते. अशी संतती म्हणजे एक प्रकारे त्या वंशाचे दीपस्तंभ होत. जगाच्या प्रेरक इतिहासात अशा प्रेरक सत्यवादी संततीमुळे त्या त्या वंशांची नावे अजरामर ठरली आहेत. आपल्या श्रेष्ठ गुण, कर्म व आचरणामुळे अनेक मुलामुलींनी आपल्या कुटुंबाची वेगळी ओळख निर्माण केली व आदर्श स्थापन केला...

का करिसी ‘निंदा’ प्रभूची?

चीनसारख्या दुर्बुद्धी राष्ट्राने आज सार्‍या जगावर कोरोनाचे भयावह संकट लादले आहे. ईश्वराने आधुनिक तंत्रज्ञानाचे भरलेले ताट तुमच्यासमोर ठेवले आणि तुम्ही मात्र त्यात विष कालवून ते इतरांना खाऊ घालता? ही त्या भगवंताच्या ज्ञान-विज्ञानाची निंदा नव्हे का?..

दिव्य जीवन

आत्मज्ञान प्राप्त करून घेण्यासाठी सर्वप्रथम देहबुद्धीचा व अहंकाराचा निरास करावा लागतो, म्हणजे देहबुद्धीला व अहंकाराला दूर करावे लागते. हे दोन्ही सोडल्याशिवाय आत्मज्ञानाच्या प्रांतात प्रवेश करता येत नाही...

मनोमार्गे आकळावा श्रीपती...

‘विठ्ठल विठ्ठल गजरी । अवघी दुमदुमली पंढरी’ ही वारीच्या अनुपम्य सोहळ्यातील अनुभूती आजपर्यंत लाखो वारकरी मंडळींनी अनुभवली ही गोष्ट खरी. पण, आज कोरोना महामारीच्या संकटामुळे जरी प्रत्यक्ष पंढरीत जाता येत नसले तरी पंढरीत प्रत्येक वारकर्‍यांच्या मनात ‘विठूचा गजर हरिनामाचा’ सुरूच आहे. वारकरी भक्तमंडळी विठ्ठलाविषयीच्या अपारश्रद्धेने केवळ वारीतच नव्हे, सर्व जीवनभरच ही विठ्ठल गर्जना आपल्या जिव्हेवर करून आनंद सोहळा अनुभवीत असतातच! आज त्यांची परिस्थिती अशी आहे की, पाय जरी घरी असले तरी मन मात्र द्रुतगतीने पंढरीच्या ..

पंढरपूरवासिनी विठाबाई....येई वो!

यंदा कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर पंढरी वारकरी पंढरीला निर्गुण रूपात पोहोचला आहे. पंढरीनाथ महाराजदेखील आपल्या भक्तांसाठी घराघरात पोहोचतील, असा दृढविश्वास सर्वांना आहे. सार्वभौम, सर्वसत्ताधीश सौख्यसिंधू, दीनवत्सल, दीनदयाघन अशी बिरुदावली लावून देवनाथ महाराज अनंतकरुणाघन पंढरीरायाला ‘पंढरपूरवासिनी माऊली विठाबाई’ म्हणून आर्तपणे हाकारीत आहेत...

वेदांचा उदात्त साम्यवाद

वेदांत हा आम्हास एक दुसर्‍यांना वाटून खाण्याचा संकेत करतो- ‘केवलाघो केवलादी भवति।’ म्हणजेच जो केवळ ‘आदी’ म्हणजे एकटाच खाणारा आहे, तो केवळ ‘अद्य’ म्हणजे पापाचे भक्षण करणारा आहे. वेदांची संस्कृती दातृत्वाची शिकवण देते. केवळ ‘मी व माझेच सर्वकाही...’ अशा स्वार्थी वृत्तीने पछाडलेल्या लोकांना वेदांनी ‘राक्षस’ किंवा ‘दानव’ म्हटले आहे. ..

ग्रंथांची थोरवी

‘ज्ञानेश्वरी’, ‘एकनाथी भागवत’, तुकारामांची अभंगगाथा आणि ‘दासबोध’ हे संतांचे ग्रंथ म्हणजे मराठी भाषेचे आणि महाराष्ट्राचे वैभव आहे. या ग्रंथकारांच्या कर्तबगारीवर व पुण्याईवर महाराष्ट्राचा भाग्योदय आधारलेला आहे. नैतिकता, चारित्र्य, भक्तिभाव, प्रामाणिकपणा, सत्य या संतांच्या शिकवणुकीतून महाराष्ट्राला आताही भाग्योदयाचा मार्ग दिसू लागेल...

जिवासवे जन्मे मृत्यू...

मृत्यू केव्हा येईल, हे कुणालाच माहीत नसल्याने माणसाला सर्वकाळ मृत्यूसमयाची जाणीव ठेवून वागावे लागते. मृत्यूची जाणीव व त्याचे सामर्थ्य समजून घेतले तर आपले आयुष्य किती क्षणभंगूर आहे, याची साधकाला कल्पना येते व तो आपल्या साधनेपासून ढळत नाही. समर्थांनी दासबोधात ‘मृत्यू निरूपण’ नावाचा स्वतंत्र समास या उद्देशानेच लिहिला आहे...

अग्निदेवा! ने सुपथी आम्हां...

अग्नीमध्ये सर्वांच्या कार्यांना जाणण्याचे सामर्थ्य आहे. जसा भौतिक अग्नी किंवा तिची दिवा, पणती, ज्योती अशी छोटी-छोटी प्रतीकेहीदेखील सर्व वस्तूसमूहांचे ज्ञान करून देतात. त्याप्रमाणे अग्निस्वरुप, परमेश्वर हा सर्व ज्ञान-विज्ञानाला जाणणारा ‘सर्वज्ञ’ देव आहे.....

नाठाळांचे माथी...

नाठाळांना प्रसंगी डोक्यात काठी घालून समर्थांनी वठणीवर आणले आहे. आज समर्थ ग्रंथरुपाने वैचारिक प्रहार करीत आहेत. आपण त्यांचे अध्ययन करून त्याला सामोरे गेले पाहिजे. समर्थ विचारांचे फटके दासबोधातून आणखीही शोधता येतील. त्यासाठी साधकाची दृष्टी हवी...

दिव्य ही निसर्ग नौका...

इतकी सुंदर निसर्गरुपी ‘नाव’ मिळाली असताना मानवाचे तेच ते रडणे! तिचे रक्षण त्याने प्रयत्नपूर्वक करावयास हवे. पण, असे न करता हा दुर्दैवी माणूस आपल्याच हातांनी या नौकेला खिळखिळे करून सोडतोय. हिच्या साहाय्याने नानाविध दुःखांना दूर सारत त्याने जीवनाचे अंतिम ध्येय ‘मोक्ष’ गाठावयाचे सोडून तो एकाच ठिकाणी थांबला आहे. तेही दैन्य-दारिद्य्राची गाणी गात! ..

रामदासांचे फटकारे

सामान्य माणसांचे ज्ञान हे लोकपरंपरेनुसार अनुमानाने आलेले असते. ते खरे असतेच असे नाही. एखादा धाकटा बुद्धी व गुणांच्या जोरावर भाग्यपदावर पोहोेचला तर त्याच्या निकटचे लोक त्याला महत्त्व देत नाहीत, त्याला तुच्छ समजतात. अशावेळी त्या धाकट्याने जवळच्या लोकांना दूर सारावे, असा सल्ला देऊन स्वामींनी तुच्छता दर्शविणार्‍या त्या लोकांना फटका दिला आहे...

सर्वांभूती आत्मभाव, करी सुखाचा वर्षाव!

खरे तर जगातील सर्व मानव आणि इतर पशुपक्षी, जीवजंतू या सर्वांचे देह भिन्न भिन्न जरी असले किंवा प्रत्येकाची वृत्ती वेगळी जरी असली तरी आत्मे मात्र एकसमान आहेत. कर्माची फळे भोगण्याकरिता आत्म्यांनी वेगळी शरीरे धारण केली आहेत. याकरिता बाह्य आकृतीकडे न पाहता, त्या देहाचा आधारभूत घटक असलेल्या आत्म्याचा विचार करावयास हवा...

निष्काम कर्मयोग

मानवाने (इह) या जगात (कर्माणि) कर्मे (कुर्वन् एव) करीतच (शतम्) शंभर (समाः) वर्षांपर्यंत (जिजीविषेत्) जगण्याची इच्छा बाळगावी. (एवम्) अशा प्रकारे कर्मे करीत राहिल्यास (हे मानवा!) (त्वयि नरे) तुझ्यासारख्या माणसामध्ये (न कर्म लिप्यते) कर्मबंधनाचा लेप चढणार नाही. (इतः) याखेरीज (अन्यथा) दुसरा कोणताही मार्ग (न अस्ति) नाही...

शहाणे करावे जन...

आज ‘व्यक्तिमत्व विकास’ ही आधुनिक काळातील उपपत्ती आहे. पण, साडेतीनशे वर्षांपूर्वी ग्रंथलेखन करताना सहज जाता जाता स्वामी त्यातील तत्त्वांवर भाष्य करतात, हे आश्चर्य वाटण्यासारखे आहे. तसेच ते अभ्यासण्याजोगे आहे...

स्त्रीवर्गाचा सन्मान

रामदासांनी स्त्रियांविषयी आदर दाखवून स्त्रीत्वाचा सन्मान केलेला आहे. असेच त्यांच्या चरित्रावरून व दासबोधातील वेच्यांवरून दिसून येते. दासबोधातील स्त्री-पुरुष भेदासंबंधी विवरण महत्त्वपूर्ण आहे. ..

ईश्वराचे व्यापकत्व आणि त्यागपूर्वक उपभोग

ईश्वर हा अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष व अभिनिवेष या पाच क्लेशांपासून, पुण्य व पाप कर्मांपासून, सुखात्मक व दुःखात्मक कर्मफळां (विपाकां) पासून आणि त्यापासून निर्माण झालेल्या, आशयां (वासनां) पासून पूर्णपणे रहित (वेगळा) असलेला चेतनतत्त्वस्वरुपी असा विशेष शक्तियुक्त परमश्रेष्ठ आहे. जगातील प्रत्येक जागा भगवंताने व्यापलेली आहे. असे कोणतेही स्थान नाही की, जिथे तो ईश्वर नाही...

दुरितांचे तिमिर जावो!

चांगुलपणा कोणास आवडत नाही? जगातील सर्व प्राणी व विशेष करून मानवसमूह हे नेहमी चांगल्या गोष्टींचीच अपेक्षा ठेवतील. वाईटाची कोणालाच अभिलाषा नसते. सर्वजण सद्गुण सच्छिल, मांगल्य आणि सुंदरतेचाच आग्रह धरतात. सदरील मंत्रात ‘वाईट नको, चांगलेच हवे!’ हा भाव व्यक्त होतो...

महाराष्ट्राचा गौरव

नाशिकमधील तपाचरणाच्या काळात स्वामींनी हिंदवी स्वराज्याचे, हिंदवी संस्कृती रक्षणाचे स्वप्न पाहिले होते. पुढे बारा वर्षांनी तीर्थाटनाहून परत महाराष्ट्रभूमीत आल्यावर स्वामींनी धार्मिक पातळीवर समाजसंघटनाच्या दृष्टीने पावले टाकायला सुरुवात केली...

गायत्री मंत्र (भाग ३) सद्बुद्धी दे आम्हांस...!

चार वेदातील सर्व मंत्रांमध्ये ज्याचा सर्वोच्च असा महान दिव्य अर्थ आहे, अशा गायत्री महामंत्रांतर्गत स्तुती, उपासना व प्रार्थना या तीन भागांपैकी ‘उपासना’ या विषयावरचे आपण निरूपण जाणून घेत आहोत. दुसर्‍या चरणातील ‘सविता’ या शब्दावर मागील भागात प्रकाश टाकण्यात आला आहे. आता ‘देवस्य, वरेण्यं, भर्गः धीमहि ।’ आणि या दुसर्‍या प्रार्थना अंतर्गत ‘धियो यो नः प्रचोदयात् ।’ या तिसर्‍या व अंतिम चरणावर चिंतन करू या!..

गायत्री मंत्र - भाग २ : परमेश्वराची स्तुती व उपासना

मागील भागात आपण ईश्वराचे मुख्य नाव ‘ओ३म्’ यासंदर्भात विस्तृतपणे चर्चा केली. यात ‘ओ३म्’चा अर्थपूर्ण जप केल्याने होणारे लाभ यावर प्रकाश टाकण्यात आला होता. आता या भागात गायत्री मंत्राची स्तुती व उपासना यासंदर्भात चर्चा करूया. ..

हिंदुस्थान बळावले!

आपला देश म्लेंच्छांच्या तावडीतून सोडवून हिंदुस्थान बलवान झालेला रामदासांना बघायचा होता. आपल्या ध्येयाचा असा संकल्प करताना स्वामींनी महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडल्या होत्या. संपूर्ण हिंदुस्तान त्यांच्या डोळ्यांसमोर होता हे नक्की. एवढेच नव्हे तर सर्व पापी, चांडाळ, दुष्ट मारले जाऊन ‘निर्मळ जाहली पृथ्वी’ असे उत्तुंग ध्येय स्वामी बाळगून होते. रामावतारात रामाने असुरांच्या बाबतीत जे धोरण अवलंबले होते, तेच आता शिवाजी महाराजांच्या रुपाने येऊन त्यांच्या सैन्याने दुष्टांचा समाचार घ्यावा व गांजलेल्या या राष्ट्राला ..

गायत्री-उपासना (भाग १)

आज सकल प्राणिसमूह व त्यातही मानवसमाज मृत्युभयाने त्रस्त झाला आहे. भौतिक साधने, धनवैभव, पैसा-अडका आणि सर्व प्रकारच्या सुविधा असूनही मानसिकदृष्ट्या तो पोखरलेला आहे. आधिदैविक, आध्यात्मिक व आधिभौतिक या त्रिविध दुःखांनी (तापांनी) वेढलेला माणूस किंकर्तव्यमूढ बनला आहे. ..

आनंदवनभुवनी

समर्थ रामदासांनी लिहिलेले ‘आनंदवनभुवनी’ हे ५९ कडव्यांचे ‘अनुष्टुप’ एक अप्रतिम काव्य आहे. त्यातील शब्दयोजना, भावनांचा आवेश, विचारांचे अर्थसौंदर्य यांचा आस्वाद घ्यायचा, तर ते काव्य मुळातूनच वाचले पाहिजे. तसेच त्यातील गेयतेची गोडी विचाराबरोबर कळेल...

पांडवांचे स्वर्गारोहण (भाग-२)

युधिष्ठिराची नजर सर्वांवरून फिरत होती. कारण, तो आपल्या भावांना शोधत होता. एवढ्यात त्याला दुर्योधन तिथे दिसला. तो रत्नजडीत आसनावर ऐटीत बसलेला पाहून युधिष्ठिराला आश्चर्याचा धक्का बसला...

समर्थांचे कर्तृत्व

'भक्तिमार्ग' हा जरी या ग्रंथाचा मुख्य विषय असला तरी हा भक्तिमार्ग सर्वांगाने पुढे नेऊन त्याला 'प्रपंच-परमार्थ' जोडणारा आवश्यक घटक करावा आणि राष्ट्रभावनेची जाणीव देऊन राजकारणही त्यात समाविष्ट करावे, असे रामदासांच्या मनात होते. रामदासांनी आरत्या लिहिल्या, स्तोत्रे लिहिली आणि भक्तिपंथाची प्रशंसा केली. ..

राहू मृत्यूपासूनी दूर!

'शरीरशुद्धी', 'आत्मिक पवित्रता' व 'यज्ञमय कर्मशीलता' या तीन साधनांचा श्रद्धेने अवलंब केल्यास आम्ही अमरत्वाला प्राप्त होऊ शकतो. मृत्यूभयापासून आपण मुक्त होऊ शकतो. त्यामुळे 'द्राघीया आयुः।' म्हणजेच दीर्घ आयुष्य मिळवू शकतो. इतके उत्तमोत्तम घडले की, त्या-त्या मानवाला चांगली संस्कारयुक्त प्रजा म्हणजे संतती लाभते व घरकुटुंब हे धनधान्याने परिपूर्ण होऊन सदैव आनंदाचा वर्षाव होत राहतो...

पारख चांगल्या-वाईटाची!

(वसवः देवाः) हे वसुंनो! हे देवांनो! (पाकत्राः) तुम्ही परिपक्व ज्ञानाचे (स्थन) व्हा. (मर्त्यम्) या जगातील मरणधर्मी माणसांच्या स्वभावांना (हृत्सु) आपल्या अंतःकरणात (जानीथ) जाणा, ओळखा! (द्वयुम् च) दोन्ही पद्धतीने, दुतोंडी वागणार्‍या वाईट माणसांना आणि (अद्वयुम्) द्वंद्वरहित, एकसारखे- समानतेने वागणार्‍या चांगल्या माणसांना (पण) ओळखा. त्यांची पारख करा. कदापि धोका खाऊ नका. (जानीथ)..

पांडवांचे स्वर्गारोहण (भाग-१)

श्रीकृष्णासारखा सखा सोडून गेला म्हणून अर्जुन खूपच दुःखी झाला होता. एकामागून एक वाईट घटना घडल्यामुळे त्याच्या मनावर भयंकर ताण आला. तो हस्तिनापुरात कसाबसा पोहोचला व बेशुद्धच पडला. त्याच्या मुखावर सुगंधी पाणी शिंपडल्यावर तो शुद्धीवर आला. त्याने सर्वांना बलराम, सात्यकी व श्रीकृष्ण यांचे देहावसान झाल्याचे सांगितले. समुद्राने त्यानंतर द्वारका कशी गिळली तेही कथन केले. दरोडेखोरांच्या हल्ल्यामध्ये आपले गांडीव धनुष्य निष्प्रभ झाले हेही सांगितले. आता जगण्याला काहीच अर्थ उरला नाही, असे सर्व पांडवांचे एकमत झाले...

चैत्र शुद्ध नवमी

आज चैत्र शुद्ध नवमी तिथी म्हणजे ‘रामनवमी.’ या दिवशी रामाचा अयोद्धेत जन्म झाला. भारतभर रामनवमी उत्साहात साजरी केली जाते. अनेक ठिकाणी रामजन्मोत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा होतो. परंतु, आज तसे होणार नाही. कोरोना विषाणूच्या जागतिक संकराने आज सार्‍या विश्वभर चिंतेचे ढग जमले आहेत. घरातच राहावे असे आदेश आहेत आणि त्याचे तंतोतत पालन करणे, हे आपले कर्तव्य आहे. त्यामुळे घरात राहूनच आपल्याला रामाचे, त्याच्या पराक्रमाचे, बंधविमोचनाचे भक्तिपूर्वक स्मरण करायचे आहे...

नाते वेदविद्यारूपी मित्राशी!

‘वेदमित्र’ हा सर्वज्ञानाचे अधिष्ठाता आहे. त्याच्या सान्निध्यात राहिल्याने माणसाची वाणी शद्ध, पवित्र व धाराप्रवाही बनते. पण, या अनंत मित्राचा त्याग केला की, आपली वाणी अपवित्र बनते. माणूस नको ते भलते-सलते बोलू लागतो. व्यर्थ बोलण्यामुळे आपणांवर लोकांचा विश्वास राहत नाही. त्याचे शब्द वाया जातात. मुखदोषवृद्धी बरोबरच मनाचेही दोष वाढीला लागतात. वेदज्ञानाव्यतिरिक्त नको ते अन्य ऐकल्यास जीवनात काहीच अर्थ उरत नाही...

दासबोध अभ्यास फलश्रुती

दासबोध अभ्यासाची फलश्रुती कितीही चांगली असली तरी हा ग्रंथ ऐकणार्‍यांची, वाचणार्‍यांची जशी मनोवृत्ती असेल, तसेच फळ त्याला प्राप्त होईल. स्वतःला विद्वान समजणारे काही टीकाकार हा ग्रंथ मुळातून न वाचताच त्यावर टीका करतात. त्यांना समर्थांचे सांगणे आहे की, जे मूळ ग्रंथ न वाचता केवळ मत्सर मनात ठेवून टीका करीत असतात, त्यांना मत्सराशिवाय दुसरे काय प्राप्त होणार? गुणांची पारख न करता ज्यांना फक्त दोषच पाहण्याची सवय असते, त्यांना तेच प्राप्त होणार यात संदेह नाही. जशी ज्याची वृत्ती तसे फळ त्याला मिळणार. अर्थात, ..

श्रीकृष्ण अवतार समाप्ती

बाण घुसल्यामुळे श्रीकृष्णाला तीव्र वेदना झाल्या. व्याध धावतच त्याच्याजवळ गेला. तिथे हरीण नसून एक दिव्य पुरुष पिवळ्या रंगाची रेशमी वस्त्रे परिधान करून झोपला आहे हे पाहून त्याला धक्काच बसला. श्रीकृष्ण कण्हत होते. त्यांनी व्याधाकडे पाहत स्मित केले व म्हणाले, “हे व्याधा, तू माझ्यावर तो बाण सोडून उपकारच केले आहेस. माझ्यासमोर मरावे कसे, हा प्रश्न होता. तो तू अनायसे सोडवला व मला उपकृत केले. तू अजिबात वाईट वाटून घेऊ नकोस. तुझ्या घरी शांतपणे जा. या तुझ्या सुकृत्याबद्दल मी वर देतो की, तुला स्वर्गाची प्राप्ती ..

यादवी

महायुद्धापूर्वी अपशकुन झाले होते, तसेच पुन्हा होऊ लागले होते. त्याला कळत नव्हते नक्की काय होणार आहे? श्रीकृष्णाला मात्र अंत:प्रेरणेने कळले की, आता वृष्णी घराण विलयास जाणार आहे. गांधारीने दिलेला शाप खरा होणार होता...

अश्वमेध

आपल्या सर्व पुत्रांना भेटून कुंतीला हर्ष झाला. युधिष्ठिराने सर्वांची विचारपूस केली. विदुरकाकांचीही विचारपूस केली. विदुर फक्त हवेवर राहून तपस्या करत आहेत, असे त्याला कळले. ते आणखीन आत निबीड अरण्यात होते. युधिष्ठिर त्यांना भेटायला तिथे पोहोचला. ते खूप कृश झाले होते. दोघांनी एकमेकांकडे पाहिले..

उदारमतवादी आदर्श समाजसुधारक एकनाथ महाराज

शनिवार, दि. १४ मार्च रोजी नाथषष्ठी साजरी होत आहे. त्यानिमित्ताने एकनाथ महाराजांच्या विचारमूल्यांचा घेतलेला हा धांदोळा.....

स्त्रीशक्तीचा सन्मान!

पौराणिक युगात वैदिक शास्त्रात बऱ्याच प्रमाणात प्रक्षेप झाल्याने तेव्हापासून आजातागायत स्त्रीला केवळ भोगविलासाची सुखवस्तू म्हणूनच गणले गेले, तर तिला तिच्या अधिकारापासूनही वंचित ठेवण्यात आले. याच कारणाने वैदिकशास्त्र नाहक बदनाम झाले. पण, वरील मंत्रात आलेली विशेषणे स्त्रियांचा खऱ्या अर्थाने सर्वोच्च आदर व सन्मान करणारी आहेत...

भीष्मांना देवाज्ञा!

अखेरीस भीष्मांना देहातून मुक्ती देणारा दिवस उगवला! त्यांच्या दर्शनासाठी फुले, धूप, रत्ने, फळे, रेशीम वस्त्रे इत्यादी शुभ वस्तू घेऊन कृष्ण आणि पांडव परिवार कुरुक्षेत्री आला. त्यांच्या समवेत धृतराष्ट्र, गांधारी, कुंती, द्रौपदी, सात्यकी, विदुर व युयुत्सु पण होते. शरशय्येवरती भीष्म आपली सुटका होण्याच्या प्रतीक्षेत होते. ..

यत्न तो देव जाणावा...

माणसाने आपले मन प्रसन्न ठेवून आत्मसुधारणेच्या मागे लागावे. आळस टाकून प्रयत्न करावा. काही झाले तरी प्रयत्नांची कास सोडू नये. प्रयत्न करताना आजूबाजूच्या लोकांना खूश ठेवावे. कोणाचे मन दुखवू नये. निरपेक्षपणे प्रयत्नपूर्वक कार्य करीत राहिल्यास महंताचे गुण आपल्या ठिकाणी येतात व प्रारब्ध अनुकूल होते...

तोचि खरा उपदेष्टा...!

वेदांनी माणसाच्या आचरणावर मोठा भर दिला आहे. जगातील सर्व ग्रंथ सत्य आणि प्रामाणिकतेला अग्रक्रम देतात. सत्य गोष्टींना प्राधान्य देतात. पण वेद हे जगातील असे महानतम ग्रंथ आहेत की, ते सत्याबरोबरच सदाचाराला म्हणजेच उत्तम आचाराला ही तितकेच महत्त्व देतात...

येणे राहे समाधान...

दुराचारी पापी लोकांना मृत्यूनंतर यमयातना भोगाव्या लागतात हे निश्चित, असे समर्थ म्हणतात. समर्थांच्या काळी दिल्लीतील औरंगजेबाने केलेला हिंदू प्रजेचा छळ समर्थांनी पाहिला होता आणि त्यासंबंधी विश्वासू लोकांकडून ऐकले होते...

साफल्य जीवन संग्रामाचे!

जीवन म्हणजे एक महासंग्राम आहे. यातील प्रत्येक क्षण हा युद्धाचा प्रसंग! पण तो असतो असामान्य धैर्यवंत योद्ध्यांसाठी! हे योद्धे सामर्थ्यशाली असतात. त्यांच्या जीवनात सुख-दु:ख, हानी-लाभ, नफा-तोटा, यश-अपयश, जय-पराजय असे हे विविध द्वंद्वात्मक प्रसंग नेहमीच समोर येतात...

शिवपार्वती

नुकताच संपन्न झालेला 'व्हॅलेंटाईन सप्ताह' आणि उद्याच्या महाशिवरात्रीच्या मुहूर्तावर, भगवान शिवशंकर आणि देवी पार्वती यांच्यातील भावानुबंध उलगडून पतीपत्नीच्या नातेसंबंधाचा परिपाठ सांगणारा हा लेख.....

दासनवमी अर्थात माघ वद्य नवमी विशेष

जातीभेदास तीव्र विरोध करणाऱ्या समर्थ गुरु रामदासांनी हिंदू समाजाला आवश्यक असणारे विषय लक्षात घेऊन त्यांनी दासबोध, आत्माराम, मनाचे श्लोक, करुणाष्टके, शेकडो अभंग, स्तोत्रे, स्फुट रचना, रुबाया, सवाया, भारुडे, कविता, अनेक ओवीबद्ध पत्रे तसेच आरत्या रचल्या. जीवनाच्या अंतिम पाच दिवसांमध्ये समर्थांनी अन्नपाणी वर्ज्य केले. तीन वेळा 'जय जय रघुवीर समर्थ ' हा घोष करून त्यांचा आत्मा पंचत्वात विलीन केला. समर्थांनी पूर्वसूचना देऊन माघ वद्य शके सोळाशे तीन सन १६८१ रोजी देह ठेवला. याच दिवसाला दासनवमी म्हंटले जाते..