शनीच्या दक्षिण ध्रुवाचे दशकोनी कोडे

शनीच्या उत्तर ध्रुवावरील प्रसिद्ध षट्कोनी रचनेची या नवीन दशकोनी रचनेशी तुलना केली असता, हा फरक अधिकच स्पष्ट होतो. उत्तर ध्रुवावरील षट्कोन सर्वप्रथम १९८०च्या दशकातील ‘व्हॉयेजर’ मोहिमांदरम्यान पाहिला गेला. त्यानंतर ‘कॅसिनी’ यानाने शनीभोवती प्रदीर्घ काळ फिरून त्याचा सखोल अभ्यास केला. चार दशकांहून अधिक काळाच्या निरीक्षणांमध्ये उत्तर ध्रुवावरील ही रचना टिकून असल्याचे दिसले आहे. तिची स्थिरता आणि दीर्घायुष्य हे ग्रहांच्या वातावरणीय गतिशास्त्रातील एक महत्त्वाचे कोडे आहे.

शनीच्या ऋतूंचाही या घटनेशी संबंध असण्याची शयता शास्त्रज्ञ तपासत आहेत. शनीचा अक्ष सुमारे २७ अंशांनी झुकलेला आहे आणि सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास त्याला जवळपास २९ पृथ्वीवर्षे लागतात. त्यामुळे शनीवरील ऋतू पृथ्वीच्या तुलनेत खूप दीर्घ असतात. ऋतू बदलताना सूर्यप्रकाशाचे प्रमाण आणि वातावरणाला मिळणारी ऊर्जा बदलते. अशा दीर्घकालीन बदलांचा शनीच्या वातावरणातील वार्‍यांवर आणि वादळांवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र, दक्षिण ध्रुवावरील दशकोन याच कारणामुळे निर्माण झाला आहे, असे अद्याप निश्चितपणे सांगता येत नाही.

या शोधामुळे एक मोठा प्रश्नही निर्माण झाला आहे. शनीच्या उत्तर ध्रुवावर षट्कोनासारखी दीर्घ काळ टिकणारी रचना आहे, तर दक्षिण ध्रुवावर आता दशकोन का निर्माण झाला? दोन्ही ध्रुवांवर वातावरणीय प्रवाहांची मोठ्या प्रमाणावर सममिती दिसत असतानाही, त्यांच्या रचना आणि स्थैर्यात इतका फरक का आहे? या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यास केवळ शनीच नव्हे, तर गुरूसारख्या इतर महाकाय ग्रहांच्या वातावरणातील प्रवाह समजून घेण्यासही मदत होऊ शकते.

 

शनीच्या या रचनेचा अभ्यास करताना तिच्या आकाराबरोबरच तिच्या गतीकडेही शास्त्रज्ञांचे लक्ष आहे. वातावरणातील एखादी लहर कोणत्या वेगाने पुढे सरकते, तिचा आकार कालांतराने कसा बदलतो आणि तिच्या भोवतालच्या वार्‍यांमध्ये कोणते बदल घडतात, यावरून त्या रचनेमागील भौतिक प्रक्रिया समजण्यास मदत होते. पृथ्वीवर वातावरणीय लहरी हवामानाच्या बदलांवर परिणाम करू शकतात; शनीवर मात्र त्यांचे प्रमाण आणि कालावधी पूर्णपणे वेगळा असतो. त्यामुळे या दशकोनाच्या हालचालींची दीर्घकालीन नोंद भविष्यात ग्रहांच्या वातावरणातील ऊर्जेचा प्रवाह समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते.

 

शनीच्या दक्षिण ध्रुवावरील या दशकोनी रचनेवरून हे लक्षात येते की, ग्रहांचे वातावरण स्थिर, न बदलणारे आवरण नसते. त्यात सतत प्रवाह, लहरी, भोवरे आणि ऊर्जा यांची गुंतागुंतीची देवाणघेवाण सुरू असते. पृथ्वीवरील हवामान आपल्याला रोज बदलताना दिसते; शनीवर मात्र हीच प्रक्रिया हजारो किमीच्या प्रमाणावर आणि पूर्णपणे वेगळ्या वातावरणीय परिस्थितीत घडते. त्यामुळे दक्षिण ध्रुवाभोवती दिसलेली दहा बाजूंची ही विलक्षण लहर केवळ एक सुंदर आकृती नाही; ती एका महाकाय ग्रहाच्या वातावरणात सुरू असलेल्या अद्याप पूर्णपणे न उलगडलेल्या प्रक्रियेची खिडकी आहे.