सेवा परमो धर्म:

‘वैष्णव जन तो तेणे रे कहिये, जे पीड़ पराई जाणे रे|’ म्हणजेच, दुसर्‍यांच्या वेदना जाणून घेणे आणि त्यांना त्या वेदनेतून मुक्त करण्यासाठी सहजपणे केलेले प्रयत्न म्हणजेच ‘धर्म’ होय. राजा रंतिदेव यांचे प्रसिद्ध वचन आहे, ‘मला राज्याची इच्छा नाही, स्वर्गाचीही नाही आणि मोक्षाचीही नाही. दुःखाने होरपळलेल्या, त्रस्त झालेल्या जीवांना वेदना आणि यातनांतून मुक्ती मिळावी, हीच माझी इच्छा आहे.’ (कामये दुःखतप्तानां प्राणिनामार्तिनाशनम्) याच कारणामुळे स्वातंत्र्यानंतर भारताची निर्मिती करणार्‍या आणि संविधानाची रचना करणार्‍या महापुरुषांनी भारतासाठी ‘धर्मा’चे महत्त्व ओळखले. लोकसभेत ‘धर्मचक्र प्रवर्तनाय’ हे बोधवाय अंकित करण्यात आले आहे. राज्यसभेत ‘सत्यं वद धर्मं चर’ हे वचन लिहिले आहे. सर्वोच्च न्यायालयाचे बोधवाय ‘यतो धर्मस्ततो जय:’ असे आहे. तसेच भारताच्या राष्ट्रध्वजावरील अशोकचक्र हे ‘धर्मचक्र’ आहे.

भारताची ‘राष्ट्र’ ही संकल्पना पाश्चात्त्य ‘नेशन-स्टेट’च्या संकल्पनेपेक्षा वेगळी आहे. भारतात ‘राष्ट्र’ म्हणजे समाज. भारताच्या या अध्यात्माधिष्ठित, सर्वांगीण आणि एकात्म जीवनदृष्टीला डॉ. राधाकृष्णन यांनी ‘हिंदू जीवनदृष्टी’ (कळपर्वी तळशु ेष ङळषश) असे संबोधले आहे. या जीवनदृष्टीच्या आधारे धर्माचे आचरण करणे, म्हणजेच हिंदुत्वाचे प्रकटीकरण होय. संपूर्ण भारतात वास्तव्यास असलेला हा समाज एक आहे; आपण सर्व समान आहोत आणि हे सर्वजण माझेच आहेत, हा संस्कार आणि ही शिकवण स्वयंसेवकाला शाखेतील विविध कार्यक्रमांतून, तसेच प्रवासी कार्यकर्त्यांच्या सहवासातून मिळते. मानवी, तसेच नैसर्गिक आपत्तींच्या काळात स्वयंसेवकांनी केलेल्या निःस्वार्थ आणि आत्मीय सेवाकार्याचा अनुभव समाजाने वारंवार घेतला आहे. मग ती फाळणीच्या काळातील भीषण परिस्थिती असो, भूकंप असो, पूर असो किंवा ‘कोरोना’सारख्या संसर्गजन्य आजाराचे संकट असो. संघाच्या वैचारिक विरोधकांनाही स्वयंसेवकांची देशभक्ती, शिस्त, समर्पण आणि सेवाभाव यांचा प्रभाव जाणवला आहे आणि त्यांनीही या कार्याची प्रशंसा केली आहे.

काँग्रेसप्रणित संपुआ सरकारच्या काळात तयार झालेला ‘भाग मिल्खा भाग’ हा चित्रपट प्रसिद्ध धावपटू मिल्खा सिंग यांच्या जीवनावर आधारित आहे. या चित्रपटात फाळणीनंतर पाकिस्तानातून भारतात आलेल्या निर्वासित हिंदू कुटुंबांमध्ये मिल्खा सिंग यांचे कुटुंबही होते, असे दाखवण्यात आले. चित्रपटातील तीन प्रसंगांमध्ये निर्वासितांसाठी स्वयंसेवकांकडून चालवण्यात येणारी मदतछावणीही दाखवण्यात आली आहे. काँग्रेसच्या सत्ताकाळात असे प्रसंग चित्रपटात दाखवणे, हे धाडसाचे काम होते. याबाबत मी चित्रपटाच्या दिग्दर्शकांना विचारले असता, त्यांनी सांगितले, "गेल्या जवळपास चार वर्षांपासून मी या चित्रपटावर काम करत आहे. पाकिस्तानातून निर्वासित म्हणून भारतात आलेल्या ज्या ज्या लोकांशी माझी प्रत्यक्ष चर्चा झाली, त्या सर्वांनी संघाने केलेल्या सेवा आणि मदतीचा आवर्जून उल्लेख केला.”

१९७७ मध्ये आंध्र प्रदेशातील दिवी सीमा (पूर्व किनारपट्टीवरील आंध्र प्रदेश) येथे आलेल्या भीषण चक्रीवादळामुळे मोठी हानी झाली होती. त्यावेळी संघाच्या स्वयंसेवकांनी ज्या तत्परतेने आणि धैर्याने सेवा कार्य केले, ते उल्लेखनीय होते. सडल्यामुळे दुर्गंधी येऊ लागलेल्या मृतदेहांवर अंत्यसंस्कार करण्याचे कामही स्वयंसेवकांनी केले. अशा स्वयंसेवकांना त्या काळात ‘शव सेना’ असे म्हटले जात असे. पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालेल्या मूलपालम गावातील प्रत्येकासाठी पक्की घरे बांधण्यात आली. ‘दीनदयालपुरम्’ या नावाने या नव्या वसाहतीच्या घरांचा लोकार्पण सोहळा आयोजित करण्यात आला होता. या कार्यक्रमाला तत्कालीन परराष्ट्रमंत्री अटल बिहारी वाजपेयी आणि आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री डॉ. चेन्ना रेड्डी उपस्थित होते. दोघांनीही संघाच्या सेवाकार्याची मुक्त कंठाने प्रशंसा केली. त्यावेळी प्रसिद्ध गांधीवादी विचारवंत प्रभाकर राव यांनी ‘आरएसएस’ची एक नवी व्याख्या सांगितली. त्यांच्या मते, ‘आरएसएस’ म्हणजे ‘रेडी फॉर सेल्फलेस सर्व्हिस’ अर्थात ‘निःस्वार्थ सेवेसाठी सदैव तत्पर!’

मे २००९ मध्ये पश्चिम बंगालमध्ये आलेल्या ‘आयला’ चक्रीवादळामुळे विशेषतः २४ परगणा जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले होते. स्वयंसेवक तातडीने मदतकार्यात उतरले. त्यानंतर लगेचच संघाच्या शिक्षावर्गासाठी मला त्या भागात जाण्याची संधी मिळाली. मदतकार्य प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी सुरुवातीला जीपने, त्यानंतर बोटीने आणि शेवटी गुडघाभर चिखलातून चालत मला मदतकार्याच्या ठिकाणी पोहोचावे लागले. तेथे मी विचारले, "इथे आणखी कोणकोणत्या संस्था मदतकार्य करत आहेत?” त्यावर मला सांगण्यात आले की, "इतर सर्व संस्था मुख्य रस्त्यांवरच मदतकार्य करत आहेत. मात्र, ज्या अंतर्गत भागात सर्वाधिक विद्ध्वंस झाला होता, त्या ठिकाणी केवळ संघाचे स्वयंसेवकच मदतकार्य करत होते!”

२०१३ मध्ये केदारनाथ येथे ढगफुटीनंतर अचानक आलेल्या महापुरात पीडितांना मदत करण्यासाठी स्वयंसेवक देशभरातील जनतेकडून निधी संकलित करत होते. त्यावेळी मला विदर्भातील एम. डी. रामटेके नावाच्या एका व्यक्तीचा ई-मेल आला. त्यात त्यांनी लिहिले होते, "मी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा कट्टर विरोधक आहे. मी कट्टर आंबेडकरवादी असून, डॉ. आंबेडकर हे भगवान बुद्धांचे अवतार होते, असे मानतो. मात्र, माझ्या अनुभवावरून मी सांगू शकतो की, संघाचे लोक सेवाकार्य अत्यंत प्रामाणिकपणे करतात. तुम्ही त्यांना सेवेसाठी १०० रुपये दिले, तर ते स्वतःच्या खिशातून आणखी दहा रुपये घालून ११० रुपये सेवाकार्यात खर्च करतील. त्यामुळे माझे आवाहन आहे की, सध्या संघाचे स्वयंसेवक तुमच्याकडे मदतनिधीसाठी आले, तर उदार मनाने त्यांना मदत करा.”

अशा निःस्वार्थ आणि आत्मीय भावनेने सेवा करण्याचा संस्कार स्वयंसेवकाला शाखेतून मिळतो. नैसर्गिक अथवा मानवनिर्मित आपत्तीच्या वेळी स्वयंसेवक सातत्याने मदत आणि पुनर्वसनाचे कार्य करत आले आहेत. राजकीय आकसापोटी काँग्रेस सरकारने १९४८ आणि १९७५ अशा दोनवेळा संघावर अनुचित, अवैध आणि अलोकतांत्रिक बंदी घातली आणि संघाचे कार्य दडपण्याचा सर्वतोपरि प्रयत्न केला. तरीही लोकशाही मार्गाने केलेल्या प्रतिकारानंतर आणि संघर्षानंतर संघाचे कार्य पुन्हा अधिक वेगाने सुरू झाले.

१९८९-९० मध्ये संघाचे संस्थापक डॉ. हेडगेवार यांच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने एक विचार पुढे आला. झोपडपट्ट्यांमध्ये मूलभूत सुविधांअभावी राहणार्‍या आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल समाजबांधवांशी नियमित संपर्क वाढवावा आणि त्यांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी सेवाकार्य सुरू करावे, असे ठरवण्यात आले. याच अनुषंगाने १९९१ मध्ये संघामध्ये सेवा विभागाची सुरुवात झाली. आज शिक्षण, आरोग्य, सुरक्षा आणि आर्थिक स्वावलंबन या क्षेत्रांत संघाचे स्वयंसेवक विविध सेवा संस्थांच्या माध्यमातून १ लाख ६७ हजार ११३ सेवा प्रकल्प चालवत आहेत. संघाचे स्वयंसेवक हे कार्य करू शकतात आणि सातत्याने करत आले आहेत; कारण त्यांचा वैचारिक आधार हिंदुत्वावर आधारित आहे. हे हिंदुत्व ‘रिलिजन’ म्हणजेच केवळ धर्मसंप्रदाय नाही, ती अध्यात्माधिष्ठित, एकात्म आणि सर्वांगीण जीवनदृष्टी आहे. त्यामुळे आत्मीयतेच्या भावनेतून आणि कोणताही स्वार्थ न ठेवता, स्वयंसेवक हे सेवाकार्य करत आले आहेत.

काहीजण संघाच्या सेवाकार्याची तुलना मिशनर्‍यांच्या ‘सेवा’कार्याशी करतात. मात्र, या दोन्हींच्या उद्देशांमध्ये मूलभूत फरक असल्याचा या विचारधारेचा दावा आहे. या मते, मिशनर्‍यांकडून केले जाणारे ‘सेवा’कार्य प्रामुख्याने धर्मांतरासाठी केले जाते. ‘सेवा’ ही संकल्पना मूळतः भारतीय नसून, ख्रिश्चन मिशनर्‍यांकडून धर्मांतरासाठी केल्या जाणार्‍या कार्यामुळे ती प्रचलित झाली, असा युक्तिवाद केला जातो. त्यांचा उद्देश अनेकदा ‘सेवा’ दुय्यम ठेवून ‘धर्मांतर’ हे प्रमुख ध्येय साध्य करण्याचा असतो. जिथे धर्मांतराची शयता नसते, तिथे ते सेवाकार्य करत नाहीत, असा दावाही केला जातो. हे एका उदाहरणावरून अधिक स्पष्ट होईल.

मणिपूरमध्ये म्यानमारच्या सीमेजवळ उखरुल नावाचे एक गाव आहे. तेथील सर्व लोक ख्रिश्चन झाले होते. त्यामुळे गावात शिक्षणाची कोणतीही व्यवस्था नव्हती; शाळाही नव्हती. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रचारक शंकर (भैयाजी) काणे १९७१ मध्ये तेथे गेले असता, त्यांनी मुलांच्या शिक्षणाची कोणतीही सोय नसल्याचे पाहिले. मुलांच्या भविष्याची चिंता त्यांना वाटू लागली. भैयाजी काही मुलांना शिक्षणासाठी महाराष्ट्रात घेऊन आले. मात्र, मणिपूरपासून महाराष्ट्रापर्यंत आपल्या मुलांना एखाद्या अनोळखी व्यक्तीसोबत पाठवणे पालकांसाठी सहजशय नव्हते. त्यामुळे त्यांचा विश्वास संपादन करण्यासाठी भैयाजींनी महाराष्ट्रातून आपल्या सोबत आणलेल्या एका १२ वर्षांच्या मुलाला उखरुलमध्येच ठेवले. हळूहळू पालकांचा विश्वास वाढत गेला. त्यानंतर दरवर्षी काही मुले सातत्याने शिक्षणासाठी महाराष्ट्रात येऊ लागली आणि त्यांच्या जीवनात शिक्षणाचा प्रकाश पसरू लागला.

शिक्षणासाठी महाराष्ट्रात आलेली सर्व मुले ख्रिश्चन होती. भैयाजी (संघ प्रचारक) यांनी त्यांना हिंदू बनवण्याचा कोणताही प्रयत्न केला नाही; ती मुले ख्रिश्चनच राहिली. शिक्षण पूर्ण करून उखरुलला परतल्यानंतर या मुलांनी चांगली आर्थिक प्रगती केली. पुढे भैयाजींच्या प्रेरणेने त्यांनी उखरुलमध्येच एक शाळा सुरू केली; जेणेकरून तेथील मुलांना आपल्या गावात राहून शिक्षण घेता यावे. आजूबाजूच्या शाळांच्या नावांमध्ये ‘स्कूल’ किंवा ‘हायस्कूल’ असे शब्द आढळतात; मात्र भैयाजींच्या प्रेरणेने स्थापन झालेल्या या शाळेचे नाव ‘ओझा शंकर विद्यालय’ असे ठेवण्यात आले आहे. स्थानिक बोलीमध्ये समाजातील ज्येष्ठ व्यक्तींना आदराने ‘ओझा’ असे संबोधले जाते.

‘सेवा’ या शब्दाचा प्रचलित परिचय होण्यापूर्वी भारतात अशा सर्व कार्यांकडे ‘धर्म’ म्हणून पाहिले जात असे आणि आजही पाहिले जाते. येथे ‘धर्म’ म्हणजे ‘रिलिजन’ नव्हे. ‘रिलिजन’ला आपल्या भाषेत ‘उपासना’ असे म्हणता येईल. भारतात ‘धर्म’ म्हणजे अध्यात्माचे प्रकटीकरण मानले जाते. भारताची जीवनदृष्टी अध्यात्माधिष्ठित असल्यामुळे ती एकात्म आणि सर्वांगीण आहे. संपूर्ण सृष्टी ही अध्यात्माने परस्परांशी जोडलेली आहे, असे ती मानते. म्हणूनच ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’चा आचार भारतात प्राचीन काळापासून होत आला आहे. जेव्हा ‘मी’पणाचा आवाका कमी होतो आणि डोळे उघडतात, तेव्हा स्वाभाविकपणे ‘आपण’चा परीघ विस्तारत जातो. जे आपले नाहीत, तेही आपले वाटू लागतात. अशा आपलेपणाच्या (आत्मीयतेच्या) भावनेतून त्यांच्यासाठी काहीतरी करण्याची प्रेरणा निर्माण होते. समाजाविषयी आपलेपणाच्या भावनेतून समाजाला काही देणे, समाजाला परत देणे, हाच खरा धर्म आहे!

स्वामी विवेकानंद यांच्या आयरिश वंशाच्या शिष्या भगिनी निवेदिता यांनी म्हटले आहे की, ज्या समाजातील लोक आपल्या परिश्रमाचे फळ (पारिश्रमिक) स्वतःजवळ न ठेवता, समाजाला देतात, तो समाज अशा प्रकारे एकत्रित झालेल्या पारिश्रमिकाच्या (सामाजिक भांडवलाच्या) बळावर समृद्ध होतो आणि समाजातील प्रत्येक व्यक्तीचे जीवनमानही सुधारते. समाजाचे हे सामाजिक भांडवल टिकवून ठेवणे हाच ‘धर्म’ आहे. ‘रिलिजन’ म्हणजे ‘धर्म’ नव्हे, तर उपासना आहे! उपासना करत राहिल्याने ‘मी’पणा लहान होण्यास आणि ‘आपण’चा परीघ व्यापक होण्यास मदत होते. उपासनेमुळे ‘धर्मा’चे आचरण करण्यासही साहाय्य मिळते. मात्र, उपासना स्वतः ‘धर्म’ नाही!

भारतीय चिंतनात भौतिक समृद्धी (अभ्युदय) आणि मोक्ष (निःश्रेयस) या दोन्हींसाठी प्रयत्न करण्याला समान महत्त्व देण्यात आले आहे. म्हणूनच, धर्माचे वर्णन ‘यतोऽभ्युदय निःश्रेयस सिद्धिः स धर्मः’ असे करण्यात आले आहे. उत्पादनात प्रचुरता, वितरणात समानता आणि उपभोगात संयम, हे आचरणाचे सूत्र मानले गेले आहे. संयमित उपभोगामुळे शिल्लक राहिलेली समृद्धी समाजाच्या हितासाठी आणि आपलेपणाच्या भावनेतून समर्पित करणे, हाच ‘धर्म’ आहे. त्यामुळे सामाजिक भांडवलाची वाढ होते. रवींद्रनाथ ठाकूर यांनी म्हटले आहे की, समाजाला देणे म्हणजे ‘चॅरिटी’ आणि समाजाला परत देणे म्हणजे ‘धर्म.’ भारताने शतकानुशतके हीच परंपरा जपली आहे. तीर्थयात्रेकरूंच्या निवासासाठी बांधलेल्या वास्तूंना ‘धर्मशाळा’ म्हटले जाते. ‘धर्मादाय’ दवाखान्यांमध्ये सर्वांना वैद्यकीय उपचारांची सुविधा दिली जाते. पूर्वीच्या काळात रस्ते बांधणे, सावलीसाठी वृक्ष लावणे, पाण्यासाठी विहीर किंवा बारव बांधणे, तीर्थक्षेत्रांमध्ये नदीवर घाट बांधणे ही सर्व कार्ये धर्मकार्ये मानली जात असत.

दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात रशियाने पोलंडवर आक्रमण केले, तेव्हा ६७५ महिला आणि मुले आपला जीव वाचवण्यासाठी एका जहाजातून पलायन करून निघाली होती. अनेक देशांनी त्यांना आश्रय देण्यास नकार दिला. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात त्यांनी मुंबईत आश्रय मागितला, तरी इंग्रजांनी त्यांना परवानगी दिली नाही. विशेष म्हणजे, हे सर्वजण ख्रिश्चन धर्मीय होते. ही बाब जामनगर (गुजरात)च्या महाराजांना समजली, तेव्हा त्यांनी ब्रिटिश सरकारला विनंती केली, "आपण त्यांना मुंबईत उतरू द्या. मी सर्वांना माझ्या संस्थानात घेऊन जाईन.” मात्र, तरीही इंग्रजांनी त्यांना मुंबईत उतरण्याची परवानगी दिली नाही. अखेर जामनगरच्या महाराजांनी त्यांना समुद्रामार्गे जामनगरला बोलावून घेतले आणि जामनगरजवळील बालाचडी येथे त्यांच्या निवासाची व्यवस्था केली. त्यांच्या भोजनाची व्यवस्था करण्यासाठी गोव्याहून सात स्वयंपाकीही बोलावण्यात आले. त्यांना शाकाहारी बनवण्याचा कोणताही प्रयत्न करण्यात आला नाही.

ब्रिटिश सरकारचा अधिक हस्तक्षेप होऊ नये, यासाठी महाराजांनी प्रत्येक महिलेला आपली मुलगी आणि प्रत्येक मुलाला आपला मुलगा मानून ६७५ दत्तकपत्रांवर स्वाक्षर्‍या केल्या. त्यांनी त्यांना सांगितले, "तुम्ही माझे पुत्र आणि माझ्या कन्या आहात; तुम्हाला हवे तोपर्यंत येथे राहा.” हे सर्वजण जामनगरमध्ये जवळपास नऊ वर्षे राहिले. युद्ध संपल्यानंतर ते पोलंडला परतले. जामनगरच्या महाराजांप्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी पोलंडची राजधानी असलेल्या वॉर्सा शहरातील एका चौकाला ‘गुड महाराजा स्क्वेअर’ असे नाव देण्यात आले आहे.

दि. १२ नोव्हेंबर १९९६ रोजी रात्री हरियाणातील चरखी-दादरीजवळ सौदी अरेबिया आणि ‘कझाक एअरलाईन्स’ची दोन विमाने हवेतच एकमेकांवर आदळून खाली कोसळली. या दोन्ही विमानांमध्ये मिळून ३५१ प्रवासी होते. त्यांपैकी ३०० जण मुस्लीम आणि १२ जण ख्रिश्चन होते.

अपघाताची माहिती मिळताच, जिल्हा संघचालक जीतरामजी, अन्य स्वयंसेवक आणि डॉ. हेडगेवार रुग्णालयातील डॉटर घटनास्थळी पोहोचले. अंधारामुळे पेट्रोमॅस दिवे आणि जनरेटरची व्यवस्था करण्यात आली. त्यानंतर सर्व मृतदेह तातडीने भिवानी येथील रुग्णालयात पोहोचवण्यात आले. अपघाताची बातमी पसरताच सकाळपर्यंत मृतांच्या नातेवाईकांसह पोलीस प्रशासन, पत्रकार आणि इतर नागरिक घटनास्थळी येऊ लागले. मृतदेह त्यांच्या नातेवाईकांच्या ताब्यात देण्यात आले. मात्र, ज्या मृतांच्या नातेवाईकांची माहिती मिळू शकली नाही, अशा ७६ मुस्लीम आणि तीन ख्रिश्चन व्यक्तींवर त्यांच्या श्रद्धा आणि धार्मिक रितीरिवाजांनुसार अंत्यसंस्कार करण्यात आले. या कार्यात स्थानिक मौलवी, तसेच मुंबईहून आलेल्या काही व्यक्तींनीही सहकार्य केले.

तीन दिवसांनंतर, दि. १५ नोव्हेंबर रोजी दादरी येथील मशिदीत आयोजित करण्यात आलेल्या आभार सभेत जिल्हा संघचालक जीतरामजी यांचा सत्कार करण्यात आला. या घटनेचे वृत्त देताना बहुतांश वर्तमानपत्रांमध्ये ‘मशिदीत खाकी निक्कर आणि भगव्या पट्ट्याचा सन्मान’ अशा आशयाचे मथळे प्रसिद्ध झाले. हे स्वयंसेवकांकडून झालेल्या धर्माचेच प्रकटीकरण होते. जामनगरच्या महाराजांचे कार्य शुद्ध धर्माने प्रेरित होते. भैयाजी काणे यांनी मणिपूरमधील मुलांच्या शिक्षणासाठी केलेला पुढाकारही धर्मानेच प्रेरित होता. अध्यात्मामुळे ते सहजपणे त्या मुलांशी जोडले जाऊ शकले, त्यांची वेदना समजून घेऊ शकले आणि कोणताही भेदभाव न करता, त्यांना त्या वेदनेतून मुक्त करण्यासाठी जे शय होते, ते त्यांनी केले. हाच खरा धर्म आहे.

म्हणूनच सूत्ररूपात असे म्हणता येईल, व्यक्ती धर्मप्रवण बनावी आणि समाज धर्माधिष्ठित राहावा (धर्मनिरपेक्ष नव्हे), यासाठी संघाचा प्रयत्न आहे. असा समाज निर्माण करणे, म्हणजे राष्ट्राचे ‘हिंदू’ होणे होय. जेव्हा ‘सेवे’चा विषय येतो, तेव्हा ती ‘धर्म’ म्हणून करण्याची भारताची परंपरा राहिली आहे. स्वामी विवेकानंदांनीही ‘शिवभावाने जीवसेवा’ करण्याचे सांगितले आहे. ढे ीर्शीींश ारप (गशर्शींर) ळी ीें ुेीीहळि ॠेव (डहर्ळींर). अर्थात, जीवाची सेवा करणे, म्हणजे शिवाची उपासना करणे होय.