समर्पण आणि त्यागाची दीपशिखा

 

 

 

संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेणे आणि त्याच वेळी राष्ट्रकार्यासाठी आयुष्य समर्पित करणे, असा अलौकिक त्याग फारच थोड्या व्यक्तींच्या जीवनात पाहायला मिळतो. स्वतःच्या सुखापेक्षा कुटुंबाचे कल्याण आणि वैयक्तिक आयुष्यापेक्षा राष्ट्रकार्याला प्राधान्य देणारे कै. केशव सीताराम कामत अर्थात सर्वांचे लाडके ‘अण्णा कामत’ हे अशाच समर्पित, सेवाभावी आणि ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचे नाव होते. वयाच्या ८३ व्या वर्षीही त्यांच्या मनात आपल्या जीवनकार्याची ज्योत तितकीच प्रखर होती. त्यांच्या आयुष्याकडे पाहिले की त्याग, कर्तव्य, संघनिष्ठा आणि निरपेक्ष सेवाभाव यांचा सुंदर संगम अनुभवायला मिळतो.

 

अण्णांचा जीवनप्रवास साध्या ग्रामीण वातावरणातून सुरू झाला. सिंधुदुर्गातल्या कुडाळ मधील तेर्से बांबर्डे हे त्यांचे मूळ गाव. शेती हा त्यांच्या उपजीविकेचा प्रमुख आधार होता. त्याबरोबरच काही काळ त्यांनी हॉटेल व्यवसायही केला. मात्र, उपजीविकेच्या या व्यापात रमून न जाता समाज आणि राष्ट्रासाठी काहीतरी करण्याची त्यांची अंतःप्रेरणा कायम जागी होती. याच काळात, १९६०च्या दशकात प्रा. मणेरीकर या शिक्षकांच्या माध्यमातून त्यांचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी परिचय झाला. हा परिचय पुढे त्यांच्या जीवनाला नवी दिशा देणारा ठरला.

 

पुढे तात्या देवधर शिक्षक म्हणून आल्यानंतर अण्णांचा संघाच्या दैनंदिन कार्याशी अधिक दृढ संबंध निर्माण झाला. शाखा, स्वयंसेवकांचे संघटन, समाजातील संपर्क आणि विविध विधायक उपक्रम यांत ते मनापासून सहभागी होऊ लागले. संघकार्याविषयीची त्यांची निष्ठा, सातत्य आणि संघटनकौशल्य लक्षात घेऊन त्यांच्यावर प्रदीर्घ काळ तालुक्याची महत्त्वाची जबाबदारी सोपवण्यात आली. जबाबदारी कोणतीही असो, ती केवळ पद म्हणून न स्वीकारता कर्तव्य म्हणून पार पाडणे हा त्यांच्या स्वभावाचा विशेष होता.

 

अण्णांच्या संघप्रवासात आणीबाणीचा काळ हा त्यांच्या निष्ठेची परीक्षा पाहणारा महत्त्वाचा टप्पा ठरला. देशावर आणीबाणीचे संकट आले तेव्हा त्यांनी लोकशाहीच्या रक्षणासाठी ठाम भूमिका घेतली. त्यासाठी त्यांना ‘मिसाबंदी’ म्हणून तुरुंगवास भोगावा लागला. स्वातंत्र्य आणि लोकशाहीच्या मूल्यांसाठी तुरुंगवास पत्करणाऱ्या त्या काळातही त्यांच्या मनातील विधायक कार्याची ओढ कायम होती. परिस्थिती प्रतिकूल असली तरी समाजासाठी काहीतरी करण्याची वृत्ती त्यांनी कधीही सोडली नाही.

 

अण्णांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ संघकार्यापुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील दुःख, अडचणी आणि गरजा त्यांना अस्वस्थ करत. रुग्णांची सेवा करणे हा त्यांच्या स्वभावाचाच एक भाग होता. अनेक गरजू आणि रुग्णांना स्वतः पणजी, गोवा येथे घेऊन जाणे, त्यांच्या उपचारांची व्यवस्था करणे आणि त्यांना बरे करून परत आणणे, हे काम त्यांनी अत्यंत आत्मीयतेने केले. रत्नाकर लेले यांची अण्णांशी प्राथमिक शाळेपासूनची ओळख होती. अशा अनेक व्यक्तींशी असलेले त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध हे त्यांच्या व्यापक लोकसंग्रहाचे प्रतीक होते.

 

संघकार्याशी असलेले त्यांचे नाते आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यापर्यंत अविचल राहिले. जीवात जीव असेपर्यंत दररोज शाखेत जाण्याचे व्रत त्यांनी सोडले नाही. शाखा हा त्यांच्या दृष्टीने केवळ दैनंदिन कार्यक्रम नव्हता, तर जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग होता. संघाने दिलेले संस्कार त्यांनी केवळ स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता ते आपल्या आचरणातून आणि कुटुंबातून पुढे नेले.

 

अण्णांच्या जीवनातील सर्वांत मोठा त्याग त्यांच्या कौटुंबिक जीवनात दिसून येतो. सहा भावांमध्ये एक असलेल्या अण्णांनी आपल्या धाकट्या भावांचे आयुष्य घडावे, त्यांच्या संसाराला स्थैर्य मिळावे, यासाठी स्वतः अविवाहित राहण्याचा कठोर निर्णय घेतला. पाचही भावांचे संसार उभे करणे, एका भावाला गोव्यात नोकरीला लावणे आणि दोन बहिणींचे विवाह करून देणे, या सर्व जबाबदाऱ्या त्यांनी पितृतुल्य भावनेने पार पाडल्या. आंदुर्ले येथील ठुमरे घराण्यात एका बहिणीचा विवाह करून देतानाही त्यांनी भावाचीच नव्हे, तर वडिलांची भूमिका निभावली.

 

त्यांची बहीण कुसुम कामत काही काळ गोवा येथील मातृछाया संस्थेत कार्यरत होत्या. अण्णांच्या संस्कारांचा आणि विधायक कार्याच्या प्रेरणेचा त्यांच्यावरही प्रभाव होता. पुढे त्या काही काळ वनवासी भागात राहून तेथील विधायक कार्यात सहभागी झाल्या. अण्णांनी आपल्या कुटुंबीयांना केवळ सांभाळले नाही, तर त्यांना समाजासाठी जगण्याची दृष्टीही दिली.

 

अण्णांनी पेरलेल्या या संस्कारांचे प्रतिबिंब पुढील पिढ्यांमध्येही दिसून येते. सुरेशराव कामत यांचे संपूर्ण कुटुंब आज संघकार्यात सक्रिय आहे. उत्तम शेती करणारे सुरेशराव प्रभावी वक्ते म्हणूनही परिचित आहेत. प्रणव दादा कामत यांनी आंब्याची बाग तसेच शेती अवजारांचा उद्योग उभारला. तबला आणि संगीताची विशेष आवड असलेले प्रणव दादा आणि त्यांच्या पत्नी वीणा वहिनी सामाजिक व कौटुंबिक कार्यातही सक्रिय असतात. सौरभ कामत दादा कायद्याच्या चौकटीत राहून वकिलीच्या माध्यमातून आपली व्यावसायिक जबाबदारी पार पाडत आहेत. एका व्यक्तीने आयुष्यभर जपलेल्या संस्कारांचा वारसा पुढील पिढ्यांच्या कृतीतून दिसणे, यापेक्षा मोठी जीवनाची पोचपावती कोणती?

 

अण्णांचे आयुष्य म्हणजे कर्तव्याला प्राधान्य देणाऱ्या एका सेवाव्रती स्वयंसेवकाची कहाणी. सन २०१४ मध्ये अण्णांची इहलोकयात्रा संपली. मात्र, व्यक्तीचा देह संपला तरी त्याने निर्माण केलेले संस्कार, त्याने उभे केलेले कार्य आणि त्याने घडवलेली माणसे त्याचा वारसा पुढे नेत राहतात. अण्णांच्या बाबतीतही हेच घडले. त्यांच्या त्यागातून उभे राहिलेले कुटुंब, त्यांच्या संस्कारांतून घडलेली पुढील पिढी आणि संघकार्याशी त्यांनी जोडलेले नाते हीच त्यांच्या जीवनकार्याची जिवंत स्मृती आहे.

 

कै. केशव सीताराम ‘अण्णा’ कामत यांचा संघप्रवास हा केवळ एका स्वयंसेवकाच्या कार्याचा आलेख नाही; तो स्वतःपेक्षा कुटुंबाला, कुटुंबापेक्षा समाजाला आणि समाजापेक्षा राष्ट्रकार्याला मोठे मानणाऱ्या जीवनदृष्टीचा प्रेरणादायी प्रवास आहे. त्यांचे आयुष्य सांगते—त्यागाने जगलेले जीवन कधीच संपत नाही; ते संस्कारांच्या रूपाने पुढील पिढ्यांत सतत जगत राहते.