पालवणी ते गोळवली : संघकार्याला अर्पण झालेले एक आयुष्य

 

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्याचा इतिहास उलगडताना काही व्यक्तिमत्त्वे अशी भेटतात की, ज्यांनी संघविचार केवळ स्वीकारला नाही, तर तो जीवनपद्धती बनवला. कै. अनिरुद्ध श्रीराम जोशी, म्हणजेच सर्वांच्या परिचयाचे तात्या जोशी, हे असेच एक निष्ठावंत संघस्वयंसेवक. त्यांच्या आयुष्याचा प्रवास हा एका सामान्य ग्रामीण युवकापासून संघाच्या सेवा प्रकल्पाचा आधारस्तंभ बनण्यापर्यंतचा प्रेरणादायी प्रवास होता.

 

दि. २५ मार्च १९२७ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यातील पालवणी येथे तात्यांचा जन्म झाला. दोन भाऊ आणि दोन बहिणी अशा साध्या कुटुंबात त्यांचे बालपण गेले. आर्थिक परिस्थिती मर्यादित असल्याने त्यांचे औपचारिक शिक्षण पाचवीपर्यंतच झाले; परंतु शिक्षणाची मर्यादा त्यांच्या जीवनदृष्टीची मर्यादा ठरली नाही. लहानपणापासूनच शिस्त, कर्तव्यनिष्ठा आणि समाजाशी जोडलेले राहण्याचे संस्कार त्यांच्या स्वभावात रुजले. कारकिर्दीच्या सुरुवातीला त्यांनी प्राथमिक शिक्षक म्हणून काही काळ काम केले.

 

त्यानंतर सुमारे १९५६ च्या सुमारास रत्नागिरी येथे सर्व्हे खात्यात नोकरी स्वीकारली. मात्र नोकरी हा त्यांचा अंतिम ध्यास नव्हता. नंतर त्यांनी ती नोकरी सोडून मुंबई गाठली. संघाचे ज्येष्ठ कार्यकर्ते गंगाधरभाऊ पटवर्धन यांनी सुरू केलेल्या श्रीकृष्ण बोर्डिंगमध्ये व्यवस्थापक म्हणून त्यांनी जबाबदारी स्वीकारली. पुढे डोंबिवली येथे स्वतःचे किराणा दुकान सुरू करून त्यांनी संसार उभा केला; परंतु व्यापारी जीवन जगतानाही संघकार्याशी असलेली त्यांची नाळ कधी तुटली नाही.

 

तात्या जोशी हे संघाचे तृतीय वर्ष शिक्षित स्वयंसेवक होते. संघशिक्षणातून घडलेली त्यांची कार्यपद्धती आयुष्यभर कायम राहिली. संघाचे द्वितीय सरसंघचालक पू. माधव सदाशिव गोळवलकर (श्रीगुरुजी) यांच्याशी त्यांचा अनेकदा प्रत्यक्ष संपर्क आला. त्या भेटींनी त्यांच्या संघनिष्ठेला अधिक दृढ केले. तसेच संघाचे ज्येष्ठ प्रचारक मा. मोरोपंत पिंगळे यांच्याशी त्यांचे अत्यंत जिव्हाळ्याचे संबंध होते. मोरोपंतांनी त्यांच्या कार्यक्षमतेवर दाखवलेला विश्वास पुढे एका महत्त्वपूर्ण जबाबदारीतून दिसून आला.

 

मोरोपंत पिंगळे यांच्या सूचनेनुसार तात्या जोशी यांनी संघाच्या देवबांध येथील सेवा प्रकल्पावर पूर्णवेळ कार्य स्वीकारले. सुमारे २५ वर्षे त्यांनी त्या प्रकल्पाचे विविध पैलू सांभाळले. त्यांच्या कार्याचा सर्वाधिक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे पू. गुरुजींच्या मूळगावी गोळवली येथे सेवा प्रकल्प उभारण्याची प्रक्रिया. मोरोपंतांच्या संकल्पनेतून हा प्रकल्प आकार घेत असताना, २००१ साली तात्या सपत्नीक गोळवली येथे स्थायिक झाले. तेथील सेवा प्रकल्प उभा राहण्यात त्यांच्या प्रयत्नांचा मोठा वाटा होता. २००७ पर्यंत त्यांनी प्रकल्प कार्यकर्ते म्हणून अखंड सेवा दिली.

 

गोळवली प्रकल्पात तात्यांनी केवळ व्यवस्थापन केले नाही, तर ग्रामीण स्वावलंबनाच्या अनेक उपक्रमांची पायाभरणी केली. त्यांनी सुरू केलेल्या प्रारंभीच्या उपक्रमांमध्ये गोपालन, गोमूत्र अर्क निर्मिती, ओवा अर्क तयार करणे, तसेच ग्रामीण जीवनाशी जोडलेले इतर स्वावलंबी प्रयोग यांचा समावेश होता. ही कामे त्या काळात ग्रामीण अर्थव्यवस्था, आरोग्य आणि स्वदेशी जीवनशैली यांना जोडणारी ठरली.

 

तात्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण गुण म्हणजे लोकसंचय. नवीन माणसे जोडणे, त्यांच्याशी आत्मीय संबंध निर्माण करणे आणि समाजातील विविध स्तरांतील व्यक्तींना एका ध्येयाभोवती उभे करणे, ही त्यांची खासियत होती. त्यामुळे त्यांचा जनसंपर्क अत्यंत व्यापक होता. त्यांच्याकडे आलेला प्रत्येक माणूस हा कार्यकर्ता बनण्याची क्षमता घेऊनच परतत असे, अशी अनेकांची आठवण आहे.

 

२००७ नंतर प्रकृतीने साथ देणे कमी झाल्यावर त्यांनी प्रथम डोंबिवली आणि नंतर पुणे येथे वास्तव्य केले. दोन मुलगे आणि दोन मुली असा त्यांचा परिवार होता. वृद्धापकाळातही त्यांची मनःस्थिती प्रसन्न राहिली. संघकार्याच्या आठवणी, कार्यकर्त्यांशी संवाद आणि सेवेचा ध्यास अखेरपर्यंत कायम राहिला. दि. ६ जून २०२१ रोजी पुणे येथे त्यांचे निधन झाले. तात्या जोशी यांचे जीवन संघाच्या त्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, जिथे पदापेक्षा कार्य मोठे असते आणि प्रसिद्धीपेक्षा सेवा महत्त्वाची असते.

 

पालवणीच्या एका साध्या घरातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास गोळवलीच्या सेवा प्रकल्पापर्यंत पोहोचला. त्यांनी उभारलेले उपक्रम, जोडलेली माणसे आणि संघकार्याशी असलेली अखंड निष्ठा हीच त्यांची खरी स्मारके आहेत. संघशताब्दीच्या निमित्ताने अशा कार्ययोगी स्वयंसेवकांचे स्मरण म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचा गौरव नव्हे, तर निःस्वार्थ सेवा, संघनिष्ठा आणि समाजासाठी जगण्याच्या भारतीय परंपरेला वंदन आहे.