निःस्वार्थ सेवेचे समृद्ध प्रतीक

 

 

 

आयुष्यात आपण काय मिळवतो यापेक्षा आपण समाजाला काय देतो, यावरून माणसाच्या जगण्याचे खरे मूल्य ठरते. स्वतःच्या सुखसोयींपलीकडे जाऊन समाजासाठी, राष्ट्रासाठी आणि पुढील पिढीसाठी आयुष्य वेचणारी माणसे काळाच्या ओघात शरीराने दूर जातात; मात्र त्यांच्या कार्याचा सुगंध आणि त्यांनी रुजवलेले संस्कार समाजात दीर्घकाळ दरवळत राहतात. दि. १४ डिसेंबर १९३० रोजी जन्मलेले शशिकांत बक्षी काका हे अशाच निष्ठावंत, सेवाभावी आणि ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचे मूर्तिमंत उदाहरण होते.

बक्षी काकांनी आपल्या कार्यजीवनाची सुरुवात पोस्ट ऑफिसमधील शासकीय सेवेतून केली. शासकीय सेवेत असताना त्यांनी प्रामाणिकपणा, शिस्त आणि कर्तव्यनिष्ठा यांना सदैव प्राधान्य दिले. मात्र नोकरी ही त्यांच्या जीवनाची अंतिम ओळख नव्हती. राष्ट्र आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रेरणा त्यांच्या मनात सतत जागी होती. निवृत्तीनंतर अनेक जण विश्रांतीचा मार्ग स्वीकारतात; परंतु बक्षी काकांच्या बाबतीत निवृत्ती म्हणजे विश्रांती नव्हे, तर समाजकार्याच्या नव्या पर्वाची सुरुवात होती. नोकरीतून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी आपला वेळ, अनुभव आणि ऊर्जा अधिक व्यापकपणे समाजासाठी समर्पित केली.

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी असलेली त्यांची नाळ ही केवळ शाखेत उपस्थित राहण्यापुरती मर्यादित नव्हती. संघविचार समाजाच्या विविध स्तरांपर्यंत पोहोचावा आणि अधिकाधिक तरुण, बालक आणि कुटुंबे राष्ट्रकार्याशी जोडली जावीत, हा त्यांचा ध्यास होता. ‘जाऊ तिथे शाखा’ हे ध्येय उराशी बाळगून त्यांनी खारेपाटण, वालावल, कोकिसरे, पाट, परुळे, कुडाळ अशा विविध भागांत संघकार्य पोहोचविण्यासाठी अथक परिश्रम घेतले. नवीन ठिकाणी जाणे, तेथील लोकांशी संपर्क साधणे, स्वयंसेवक जोडणे आणि शाखा उभी करणे, या कामात त्यांनी सातत्य ठेवले.

 

शाखा ही केवळ दैनंदिन भेटीची जागा नसून व्यक्तिनिर्माण आणि समाजसंघटनाचे माध्यम आहे, या भावनेतून त्यांनी संघकार्य केले. त्यांच्या संपर्कातून अनेक व्यक्ती संघाशी जोडल्या गेल्या आणि समाजकार्याची प्रेरणा घेऊन पुढे आल्या. निवृत्तीनंतरचा काळ स्वतःच्या आरामासाठी न वापरता राष्ट्रकार्यासाठी देणे, हा त्यांच्या जीवनातून मिळणारा मोठा आदर्श आहे.

 

संघकार्याबरोबरच बक्षी काकांचे आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे निरपेक्ष विद्यादान. शिक्षण हे केवळ उपजीविकेचे साधन नसून व्यक्तिमत्त्व घडविण्याचे आणि संस्कार करण्याचे माध्यम आहे, अशी त्यांची धारणा होती. त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी इंग्रजी आणि गणिताचे वर्ग पूर्णपणे मोफत घेतले. ज्ञान देताना त्यामागे कोणताही आर्थिक हेतू नव्हता. विद्यार्थ्यांनी शिकावे, पुढे जावे आणि चांगले नागरिक म्हणून घडावे, एवढीच त्यांची अपेक्षा होती. त्यांचा विद्यार्थ्यांशी असलेला संबंध केवळ शिक्षक-विद्यार्थी इतकाच नव्हता. मुलांच्या सर्वांगीण विकासाची त्यांना काळजी होती. म्हणूनच अभ्यासाबरोबरच ते मुलांचे खेळही घेत असत. शिक्षण, शिस्त, खेळ, संस्कार आणि आपुलकी या सर्वांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येत असे.

 

लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येकाशी मिळून-मिसळून राहण्याचा त्यांचा स्वभाव होता. त्यांच्या प्रेमळ वागणुकीमुळे अनेक विद्यार्थी आणि कुटुंबांशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध निर्माण झाले. त्यांनी शिकविलेला विषय कदाचित एखादा विद्यार्थी विसरेल; परंतु ज्ञान देताना मिळालेली माणुसकी, आपुलकी आणि संस्कारांची शिकवण त्याच्या मनात कायम राहिली.

 

बक्षी काकांच्या या सेवाव्रतात त्यांच्या धर्मपत्नी बक्षी काकू यांची साथ तितकीच महत्त्वाची होती. कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळत त्यांनीही सामाजिक कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला. राष्ट्र सेविका समितीच्या माध्यमातून त्यांनी विविध शिबिरे आणि सामाजिक उपक्रमांचे आयोजन केले. १९९२ मधील कारसेवेच्या काळात ६ डिसेंबर रोजी बक्षी काकूंसह आई, गोगटे वहिनी, डॉ. फणसळकर काकू आणि दिघे काकू यांसारख्या समर्पित कारसेविकांनी सहभाग घेतला होता. त्यामुळे बक्षी कुटुंबातील राष्ट्र आणि समाजाविषयीची बांधिलकी ही केवळ एका व्यक्तीपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती संपूर्ण कुटुंबाच्या जीवनमूल्यांचा भाग होती. देश, समाज आणि धर्म यांच्याविषयीची समर्पणभावना कुटुंबातील पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे काम बक्षी काका आणि काकूंनी केले.

 

बक्षी काकांनी समाजासाठी केलेल्या अहोरात्र आणि निरपेक्ष कार्याची नोंद ‘अमृत महोत्सव’ या ग्रंथात करण्यात आली आहे. प्रसिद्धीच्या झोतात राहण्याची इच्छा न ठेवता शांतपणे कार्यरत राहणाऱ्या कार्यकर्त्याच्या जीवनकार्याची दखल समाजाने घेतली, ही त्यांच्या तपश्चर्येची मोठी पावती म्हणावी लागेल. त्यांचे कार्य पद किंवा प्रसिद्धीपेक्षा माणसे जोडण्यात, संस्कार रुजविण्यात आणि समाजासाठी वेळ देण्यात होते. म्हणूनच त्यांचा जीवनप्रवास संघनिष्ठ कार्यकर्त्याच्या समर्पणाची आणि सातत्याची प्रेरणादायी कहाणी ठरतो.

 

दि. ३ एप्रिल २०१० रोजी बक्षी काकांनी या जगाचा निरोप घेतला. त्यांच्या जाण्याने एक सेवाव्रती व्यक्तिमत्त्व आपल्यातून निघून गेले; पण त्यांनी आयुष्यभर जपलेली मूल्ये आणि त्यांनी घडविलेली माणसे आजही त्यांच्या कार्याची साक्ष देत आहेत. बक्षी काकांनी आपल्या आयुष्यात केलेली संस्कारांची पेरणी पुढील पिढीतही रुजलेली दिसते. त्यांचे सुपुत्र राजू बक्षी यांनी वीटभट्टी आणि काजू प्रक्रियेच्या क्षेत्रात यश संपादन केले. व्यवसायाबरोबरच सामाजिक बांधिलकी जपण्याची परंपराही त्यांनी पुढे नेली. त्यांच्या पत्नी आणि आई यांनीही व्यवसाय आणि सामाजिक कार्यात सक्रिय सहभाग घेत कुटुंबाचा नावलौकिक वाढविला.

 

काकांची नातवंडे आदिती आणि मुक्ता उच्चशिक्षित असून इंजिनिअर म्हणून कार्यरत आहेत. एका सेवाव्रती व्यक्तीने आपल्या आयुष्यात रुजविलेल्या मूल्यांचे रूपांतर पुढील पिढीच्या कर्तृत्वात झालेले दिसते, यापेक्षा मोठी त्यांच्या जीवनकार्याची पावती कोणती असू शकते?

 

बक्षी काकांनी लावलेले संस्कारांचे छोटेसे रोपटे आज समृद्ध वटवृक्ष झाले आहे. त्या वटवृक्षाच्या सावलीत अनेक पिढ्यांना संस्कार, शिक्षण, सेवाभाव आणि राष्ट्रनिष्ठेची प्रेरणा मिळत आहे. कै. शशिकांत बक्षी काकांचा संघप्रवास हा केवळ एका स्वयंसेवकाच्या कार्याची नोंद नाही. तो ‘निवृत्ती म्हणजे थांबणे नव्हे, तर नव्या सेवापर्वाची सुरुवात’, ‘ज्ञान हे वाटण्यासाठी असते’ आणि ‘राष्ट्रकार्य हे आयुष्यभराचे व्रत असते’, या विचारांचा जिवंत आदर्श आहे.

 

त्यांनी शाखा विस्तारली, विद्यार्थ्यांना शिकविले, माणसे जोडली आणि संस्कारांची पेरणी केली. म्हणूनच काळ पुढे सरकत असला तरी बक्षी काकांचे कार्य आणि त्यांनी दाखविलेला सेवामार्ग आजही प्रेरणादायी आहे. त्यांचे जीवन सांगून जाते—माणूस जगातून जातो, पण त्याने घडविलेली माणसे आणि रुजविलेले संस्कार त्याला सदैव जिवंत ठेवतात.