सातासमुद्रापारही गणरायाचा जयघोष!

 

 

गणेश हा बुद्धी, विद्या, विवेक, शुभारंभ आणि विघ्नहर्ता म्हणून भारतीयांच्या मनात विशेष स्थान असलेला देव. त्यामुळे कोणतेही नवीन काम सुरू करण्यापूर्वी गणेशपूजन करण्याची परंपरा भारतात रूढ आहे. गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देण्याचे मोठे श्रेय लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांना दिले जाते. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून समाजसंघटन, राष्ट्रीय भावना आणि सांस्कृतिक जागृतीला चालना मिळाली. पुढे हा उत्सव महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून भारतातील विविध राज्यांत पोहोचला आणि भारतीयांच्या स्थलांतराबरोबर तो जगभर पसरत गेला.

 

आज सर्वप्रथम परदेशातील भारतीय समुदायाचा उल्लेख करायचा झाला, तर अमेरिका हे गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे केंद्र म्हणावे लागेल. न्यूयॉर्क, न्यू जर्सी, कॅलिफोर्निया, टेसास, इलिनॉय, फ्लोरिडा अशा अनेक राज्यांत भारतीय समुदाय मोठ्या संख्येने राहतो. विविध भारतीय संघटना, मंदिरांमध्ये आणि समुदाय केंद्रांमध्ये गणेशचतुर्थीनिमित्त पूजा, आरती, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि प्रसादाचे आयोजन केले जाते. काही ठिकाणी महाराष्ट्र मंडळे विशेषतः मराठी पद्धतीने गणेशोत्सव साजरा करतात. मुलांसाठी गणेशविषयक चित्रकला, श्लोक, वक्तृत्व, संगीत आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमही घेतले जातात. हजारो किमी दूर राहूनही आपल्या मातीतल्या उत्सवाशी नाते जोडण्याचा हा एक सुंदर प्रयत्न असतो.

 

कॅनडामध्येही गणेशोत्सवाची परंपरा भारतीय समाजामध्ये दृढ झाली आहे. टोरोंटो, मिसिसॉगा, ब्रॅम्प्टन, व्हॅन्कुव्हर यांसारख्या शहरांत भारतीय समुदाय विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक संस्थांच्या माध्यमातून गणेशोत्सव साजरा करतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबे घरगुती गणपती बसवतात, तर काही संघटना सामूहिक गणेशपूजेचे आयोजन करतात. परदेशात वाढणार्‍या भारतीय मुलांना आपल्या संस्कृतीची ओळख करून देण्याचे माध्यम म्हणूनही हे उत्सव महत्त्वाचे ठरतात.

 

युनायटेड किंगडममध्ये, विशेषतः लंडन आणि इतर मोठ्या शहरांमध्ये भारतीय समाज मोठ्या प्रमाणावर आहे. येथे गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने मंदिरांमध्ये आणि भारतीय सांस्कृतिक संस्थांमध्ये कार्यक्रम आयोजित केले जातात. मराठी, गुजराती, तामिळ, तेलुगू, कन्नड अशा विविध भारतीय समाजांचे लोक आपापल्या परंपरेनुसार गणेशाची उपासना करतात. त्यामुळे एका गणेशमूर्तीभोवती भारताच्या विविध सांस्कृतिक परंपरांचे दर्शन घडते.

 

संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये, विशेषतः दुबई, अबूधाबी आणि शारजाहसारख्या शहरांत भारतीय समुदाय मोठ्या संख्येने आहे. तेथे गणेश चतुर्थीला विशेष धार्मिक महत्त्व असते. घरांमध्ये गणपतीची स्थापना, पूजा-अर्चा, आरती आणि प्रसाद यांचे आयोजन केले जाते. मात्र, स्थानिक कायदे आणि सार्वजनिक धार्मिक कार्यक्रमांवरील नियम लक्षात घेऊन उत्सवाचे स्वरूप ठरवले जाते. यामुळे परदेशातील गणेशोत्सव हा केवळ श्रद्धेचा विषय नसून, स्थानिक संस्कृती आणि नियमांशी जुळवून घेण्याचेही उदाहरण आहे.

सिंगापूरमध्ये भारतीय संस्कृतीचा प्रभाव जुना आहे. तेथील हिंदू मंदिरांमध्ये विविध हिंदू सण साजरे केले जातात आणि गणेश चतुर्थीलाही महत्त्व आहे. सिंगापूरच्या बहुसांस्कृतिक वातावरणात गणेश हा भारतीय समुदायाच्या धार्मिक ओळखीचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. काही ठिकाणी गणेशाच्या पूजा आणि धार्मिक कार्यक्रमांना भारतीयांव्यतिरिक्त इतर समुदायातील लोकही उत्सुकतेने उपस्थित राहतात.

 

मलेशियामध्ये हिंदू भारतीय समाजाची दीर्घ परंपरा आहे. तेथील अनेक हिंदू मंदिरांमध्ये गणेशाची स्वतंत्र मंदिरे किंवा मूर्ती आढळतात. गणेशचतुर्थीच्या काळात विशेष पूजा आणि धार्मिक कार्यक्रम होतात. मलेशियातील भारतीय समाजात विशेषतः दक्षिण भारतीय परंपरेचा प्रभाव असल्याने गणेशपूजेचे स्वरूप महाराष्ट्रातील सार्वजनिक गणेशोत्सवापेक्षा काहीसे वेगळे असू शकते; पण, गणरायाविषयीची श्रद्धा मात्र तितकीच दृढ आहे.

 

ऑस्ट्रेलियामध्ये मेलबर्न, सिडनी, ब्रिस्बेन, पर्थ आणि अ‍ॅडलेड यांसारख्या शहरांमध्ये भारतीय समाज वाढत आहे. भारतीय सांस्कृतिक संघटना आणि मंदिरे गणेश चतुर्थीच्या निमित्ताने विविध कार्यक्रम घेतात. मराठी समाजाच्या संस्थांमार्फत सार्वजनिक किंवा सामूहिक गणेशोत्सवही आयोजित केला जातो. भारतापासून दूर असलेल्या या देशात गणेशोत्सव हा अनेक कुटुंबांसाठी आपल्या बालपणाच्या आठवणी आणि भारतीय संस्कृतीशी जोडणारा भावनिक दुवा ठरतो

 

न्यूझीलंडमध्येही भारतीय समाजाच्या विविध संघटनांमार्फत गणेशोत्सव साजरा केला जातो. ऑकलंडसारख्या शहरांत भारतीय कुटुंबे एकत्र येऊन गणेशपूजा, आरती आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करतात. परदेशात भारतीय सण साजरे करताना पुढच्या पिढीला भारतीय संस्कृतीची ओळख करून देण्याचा उद्देश अनेकदा त्यामागे असतो.

 

दक्षिण आफ्रिकेत भारतीय समाजाचा इतिहास शतकाहून अधिक जुना आहे. महात्मा गांधींच्या दक्षिण आफ्रिका वास्तवामुळेही भारत-दक्षिण आफ्रिका संबंधांना विशेष ऐतिहासिक संदर्भ आहे. तेथील भारतीय वंशाच्या हिंदू समाजात विविध धार्मिक सण साजरे केले जातात. गणेशाची पूजा आणि गणेशचतुर्थीचे कार्यक्रमही काही समुदायांमध्ये आयोजित केले जातात.

मॉरिशसमध्ये भारतीय संस्कृतीचा प्रभाव विशेष उल्लेखनीय आहे. तेथील लोकसंख्येतील मोठा भाग भारतीय वंशाचा आहे. हिंदू सण, मंदिरपरंपरा आणि धार्मिक उत्सव सार्वजनिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गणेशचतुर्थीही विविध समुदायांमध्ये श्रद्धेने साजरी केली जाते. भारतातून हजारो किमी दूर असलेल्या या बेटावर गणेशोत्सवाचे अस्तित्व हे भारतीय संस्कृतीच्या जागतिक प्रवासाचे सुंदर उदाहरण आहे.

 

फिजीमध्येही भारतीय वंशाच्या समाजाने आपली धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा जपली आहे. मंदिरांमध्ये आणि समुदायांच्या माध्यमातून गणेशपूजा व गणेशचतुर्थीचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. स्थलांतरित भारतीयांनी आपल्या नवीन देशात स्थायिक होताना भाषा, भोजन, सण आणि धार्मिक परंपरा यांच्याबरोबर गणेशालाही आपल्या सांस्कृतिक जीवनात स्थान दिले.

केनिया, टांझानिया आणि इतर पूर्व आफ्रिकी देशांमध्येही भारतीय व्यापारी आणि स्थलांतरित समाजाच्या माध्यमातून गणेशपूजा पोहोचली. मोठ्या शहरांमध्ये भारतीय समुदायातील कुटुंबे आणि धार्मिक संस्था गणेशचतुर्थीच्या निमित्ताने कार्यक्रम आयोजित करतात.

 

नेपाळमध्ये गणेशपूजेची परंपरा भारतापेक्षा वेगळी सांगण्याची गरजच नाही; तेथे हिंदू आणि बौद्ध परंपरांमध्ये गणेशाला प्राचीन काळापासून महत्त्व आहे. काठमांडूसह अनेक भागांत गणेशाची मंदिरे आहेत आणि धार्मिक जीवनात गणेशपूजेला स्थान आहे. येथे गणेशोत्सव हा केवळ परदेशातील भारतीयांनी नेलेला उत्सव नसून स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांचाही एक भाग आहे.

याशिवाय, जपानसारख्या देशातही गणेशाच्या प्रतिमेला ऐतिहासिक सांस्कृतिक संदर्भ आढळतो. जपानी बौद्ध परंपरेत गणेशाशी संबंधित एक देवतारूप आढळते, ज्याला ‘कांगितेन’ म्हणून ओळखले जाते. अर्थात, ते भारतातील गणेशचतुर्थीच्या उत्सवासारखे स्वरूप नाही. मात्र, भारतीय गणेशाच्या संकल्पनेचा आशियातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रवास किती जुना आहे, याची ही एक महत्त्वाची खूण आहे.

 

इंडोनेशिया आणि थायलंडसारख्या आग्नेय आशियाई देशांमध्येही भारतीय संस्कृतीचा ऐतिहासिक प्रभाव दिसून येतो. विविध कलाकृती, मंदिरे आणि धार्मिक परंपरांमध्ये गणेशाचे स्थान आढळते. विशेषतः इंडोनेशियातील काही हिंदूबहुल भागांत गणेशाची पूजा केली जाते. थायलंडमध्येही गणेशाची मंदिरे आणि सार्वजनिक ठिकाणी गणेशाच्या प्रतिमा आढळतात. तेथील गणेशपूजेचे स्वरूप भारतीय गणेशचतुर्थीपेक्षा वेगळे असले, तरी गणेशाबद्दलचा आदर आणि आकर्षण लक्षणीय आहे.

 

जगभरातील गणेशोत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे बदलते स्वरूप. भारतात दहा दिवस चालणारा सार्वजनिक गणेशोत्सव, भव्य सजावट, ढोल-ताशे, आरत्या, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि विसर्जनाची मिरवणूक हे सर्व परिचित आहे. परंतु, परदेशात जागेची उपलब्धता, स्थानिक कायदे, पर्यावरणविषयक नियम आणि कामाच्या वेळा यांनुसार उत्सवाचे स्वरूप बदलते. अनेक ठिकाणी एक दिवसाचा कार्यक्रम असतो; काही ठिकाणी घरगुती गणपती असतो, तर काही ठिकाणी मंदिरात सामूहिक पूजा केली जाते.

 

परदेशातील गणेशोत्सवात पर्यावरणपूरक गणेशमूर्तींचा वापर करण्याकडेही अनेक समुदायांचा कल दिसतो. जलप्रदूषण टाळण्यासाठी पारंपरिक विसर्जनाऐवजी प्रतीकात्मक विसर्जन किंवा स्थानिक नियमांनुसार पर्यायी पद्धती स्वीकारल्या जातात. यामधून श्रद्धा जपत पर्यावरणाची काळजी घेण्याचा संदेशही दिला जातो.

 

गणेशोत्सव हा आता केवळ धार्मिक उत्सव राहिलेला नाही. तो भारतीय अस्मिता, कुटुंब, समाज आणि संस्कृती यांना जोडणारा उत्सव बनला आहे. परदेशात राहणार्‍या भारतीयांसाठी गणेशोत्सव म्हणजे मायदेशाशी पुन्हा एकदा नाते जोडण्याचा क्षण असतो. आपल्या मुलांना मराठी किंवा भारतीय भाषेतील आरती शिकवणे, पारंपरिक पोशाख घालणे, मोदक बनवणे, गणेशाच्या कथा सांगणे, भारतीय संगीत आणि नृत्याचे कार्यक्रम आयोजित करणे, या सगळ्या माध्यमांतून संस्कृती पुढच्या पिढीकडे पोहोचवली जाते.

 

विशेष म्हणजे, अनेक ठिकाणी गणेशोत्सव हा भारतीय समाजापुरता मर्यादित राहत नाही. भारतीय मित्रांबरोबर स्थानिक नागरिकही काही कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतात. गणेशाची ओळख ‘विघ्नहर्ता’ आणि ‘शुभारंभाचा देव’ म्हणून करून दिली जाते. त्यामुळे गणेशोत्सव हा सांस्कृतिक संवादाचे माध्यम बनतो.

 

आज इंटरनेट आणि सोशल मीडियामुळे तर जगाच्या कोणत्याही कोपर्‍यातून गणेशोत्सव पाहता येतो. मुंबईतील आरती अमेरिकेत बसलेले कुटुंब थेट पाहू शकते, पुण्यातील गणेश मंडळाची मिरवणूक ऑस्ट्रेलियातील मराठी कुटुंबापर्यंत पोहोचू शकते आणि परदेशातील गणेशोत्सवाचे फोटो भारतातील नातेवाईकांपर्यंत क्षणात पोहोचतात. त्यामुळे भौगोलिक अंतर कमी झाले आहे आणि गणरायाभोवतीचे भावबंध अधिक दृढ झाले आहेत.

 

गणेशोत्सवाचा हा जागतिक प्रवास आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतो, संस्कृतीला सीमा नसतात. माणूस जगाच्या कोणत्याही कोपर्‍यात गेला, तरी आपल्या मनातील श्रद्धा, आठवणी आणि परंपरा तो सोबत घेऊन जातो. म्हणूनच मुंबईच्या एखाद्या छोट्याशा घरातील गणपतीपासून ते न्यूयॉर्क, लंडन, दुबई, सिंगापूर, सिडनी किंवा मॉरिशसमधील गणेशोत्सवापर्यंत एक अदृश्य सांस्कृतिक धागा जोडलेला दिसतो.

 

आज ‘गणपती बाप्पा मोरया’ हा जयघोष केवळ महाराष्ट्राच्या कानाकोपर्‍यांत ऐकू येत नाही; तो सातासमुद्रापारही घुमत आहे. कुठे तो मोठ्या मंडपात आहे, कुठे मंदिरात आहे, कुठे छोट्याशा घरातील देवघरात आहे, तर कुठे भारतीय समुदायाच्या सामूहिक कार्यक्रमात आहे. रूप वेगवेगळे, पद्धती वेगवेगळ्या; पण भावना एकच, गणरायाचे स्वागत आणि विघ्नहर्त्याकडे सुख-समृद्धीची प्रार्थना!

 

म्हणूनच, जगभरातील गणेशोत्सवाकडे पाहताना तो केवळ एका ‘धार्मिक सणाचा विस्तार’ म्हणून न पाहता, भारतीय संस्कृतीच्या जागतिक प्रवासाचे जिवंत प्रतीक म्हणून पाहायला हवे. भारतातून जगभर गेलेल्या भारतीयांनी आपल्या कष्टाने, कर्तृत्वाने आणि संस्कृतीने आपली ओळख निर्माण केली आणि त्या ओळखीच्या मध्यभागी आजही गणरायाचे स्थान कायम आहे.

गणपती बाप्पा मोरया! मंगलमूर्ती मोरया!