पाश्चिमात्य माध्यमांचा दृष्टिकोन आणि ‘ब्रिक्स’चे वास्तव

 

 

 

 

 

नवी दिल्ली येथे पार पडलेली ‘ब्रिक्स परिषद’ ही आंतरराष्ट्रीय मुत्सद्देगिरीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरली. या परिषदेत वेगवेगळ्या राजकीय व्यवस्था, हितसंबंध आणि आपापसांतील जुने वाद असलेले अनेक देश एकत्र आले होते. या सर्व आव्हानांनंतरही, परिषदेत महत्त्वाच्या आर्थिक आणि भू-राजकीय मुद्द्यांवर सर्व देशांचे एकमत झाले आणि ‘नवी दिल्ली जाहीरनामा’ एकमुखाने मंजूरदेखील करण्यात आला. परंतु, या परिषदेचे प्रत्यक्ष यश आणि पाश्चिमात्य वृत्तसंस्थांनी केलेले याचे वर्णन यांत मोठा फरक दिसून आला. ‘बीबीसी’ आणि ‘न्यूयॉर्क टाईम्स’ यांसारख्या प्रमुख पाश्चिमात्य माध्यमांनी या परिषदेकडे संशयाने पाहिले. ही संघटना आपापसातील मतभेदांमुळे अपयशी ठरेल, असा अंदाज त्यांनी आधीच बांधला होता. ‘ब्रिक्स’च्या या परिषदेतील मुख्य यश आणि माध्यमांच्या बातम्यांचा अभ्यास केल्यावर असे दिसते की, पाश्चिमात्य विश्लेषक अनेकदा ‘ग्लोबल साऊथ’च्या (विकसनशील देशांच्या) मुत्सद्देगिरीचे स्वरूप आणि उद्देश समजून घेण्यात चुकीचे ठरतात.

 

 

पाश्चिमात्य माध्यमांनी नवी दिल्ली परिषदेचे विश्लेषण स्वतःच्या प्राधान्यक्रमानुसार आणि राजकीय फायद्यांनुसार केले. ‘ब्रिस’ने प्रत्यक्षात साध्य केलेल्या कामांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, त्यांनी अमेरिकन राजकारण, युक्रेन युद्ध किंवा पाश्चिमात्य जागतिक प्रभावाला असलेल्या धोयांवरच जास्त भर दिला.

 

 

पाश्चात्य विश्लेषणातील एक ठळक धागा असा होता की, बाह्य संकटांमुळे, विशेषतः युक्रेनमधील युद्ध आणि वॉशिंग्टनमधील बदलत्या भूमिका, या मंचात फूट पडेल. ‘बीबीसी’ आणि इतर प्रमुख माध्यमसंस्थांनी वारंवार असे वृत्त दिले की, ‘ब्रिक्स’मधील चर्चा अमेरिकेतील राजकीय घडामोडींमुळे झाकोळल्या गेल्या होत्या. प्रत्यक्षात मात्र शिखर परिषद अंतर्गत गटाच्या अजेंड्यावरच काटेकोरपणे केंद्रित राहिली आणि पाश्चात्य वादविवादांना तिचे मुख्य मुद्दा बनू दिले नाही. अंतिम घोषणापत्रात एकतर्फी शुल्क, व्यापार निर्बंध आणि सक्तीच्या आर्थिक उपाययोजनांचा निषेध करण्यात आला; परंतु विशिष्ट पाश्चात्य राजकीय नेत्यांचा थेट उल्लेख टाळण्यात आला. अशा प्रकारे व्यापक आर्थिक तत्त्वांवर लक्ष केंद्रित ठेवण्यात आले.

 

 

माध्यम कव्हरेजने अनेकदा अनेक राष्ट्रांच्या या गुंतागुंतीच्या शिखर परिषदेचे रूपांतर एका एकमेव कथानकात केले, भारत आणि चीन यांच्यातील सामरिक स्पर्धेच्या कथानकात. इराण आणि संयुक्त अरब अमिराती यांच्यातील तणाव, तसेच मध्य-पूर्वेतील सुरक्षेविषयी त्यांच्या भिन्न भूमिकांवरही अतिरिक्त भर देण्यात आला. या विरोधाभासांमुळे हा मंच स्वभावतःच अस्थिर असल्याचे चित्र उभे करून, पाश्चात्य भाष्याने ‘ब्रिक्स’च्या कूटनीतिक गाभ्याकडे दुर्लक्ष केले; म्हणजेच सातत्यपूर्ण मतभेद असतानाही कार्यक्षम सहकार्य घडवून आणण्याची त्याची क्षमता.

 

 

पाश्चिमात्य माध्यमांच्या या भूमिकेमागे दोन मुख्य कारणे आहेत:

 

संघर्षाला मिळणारे प्राधान्य : माध्यमांना शांततेत झालेल्या करारांपेक्षा वाद, संघर्ष आणि स्पर्धा दाखवण्यात जास्त रस असतो. ‘भारत आणि चीनमध्ये वाद’ ही बातमी ‘ब्रिस’ देशांमध्ये अनेक मुद्द्यांवर सहमती या बातमीपेक्षा जास्त वाचली जाते.

संस्थात्मक दूषित दृष्टिकोन : पाश्चिमात्य पत्रकार ज्या समाजात राहतात, तेथील वित्तीय आणि सुरक्षेची व्यवस्था दुसर्‍या महायुद्धानंतर पाश्चिमात्य देशांनी बनवलेल्या नियमांवर आधारित आहे. त्यामुळे ते ‘ब्रिस’कडे नेहमी हा गट पाश्चिमात्य देशांना आव्हान देतोय का, याच नजरेतून पाहतात; हा गट विकसनशील देशांसाठी काय करतोय, असा विचार ते करत नाहीत.

 

 

पाश्चिमात्य माध्यमे मतभेदांवर चर्चा करत असताना, नवी दिल्ली परिषदेत अनेक महत्त्वाचे आर्थिक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राशी संबंधित निर्णय घेण्यात आले. भारत, चीन, रशिया, इराण, यूएई, ब्राझील आणि दक्षिण आफ्रिका यांसारख्या विविध देशांना एका मंचावर आणून सहमती घडवणे, हे स्वतःमध्येच या परिषदेचे एक मोठे यश होते.

 

 

परिषदेत विकसनशील देशांना पाश्चिमात्य आर्थिक दबावापासून वाचवण्यासाठी काही ठोस पावले उचलण्यात आली. जसे की,

 

स्थानिक चलनांचा वापर : आंतरराष्ट्रीय व्यापारात अमेरिकन डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी स्थानिक चलनांमध्ये व्यवहार करण्याचे ठरवले गेले.

पर्यायी पेमेंट प्रणाली : पाश्चिमात्य बँकिंग प्रणालीवर पूर्णपणे अवलंबून न राहता, स्वतःची पेमेंट यंत्रणा तयार करण्यावर भर दिला गेला.

न्यू डेव्हलपमेंट बँक (छऊइ): पाश्चिमात्य कर्जांच्या कडक अटींशिवाय विकासकामांसाठी कर्ज देणार्‍या ‘न्यू डेव्हलपमेंट बँक’ची भूमिका मजबूत करण्यात आली.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि तंत्रज्ञान

पारंपरिक व्यापारापलीकडे जाऊन ‘ब्रिस’ देशांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापरासाठी नियम आणि नियमावली बनवण्यावर सहमती दर्शवली. ‘एआय’ तंत्रज्ञानाचा वापर सर्वांसाठी समान आणि सुरक्षित असावा, यावर भर देण्यात आला.

 

 

नवी दिल्ली जाहीरनाम्यात जागतिक संस्थांमध्ये तातडीने सुधारणा करण्याची मागणी करण्यात आली.

‘आयएमएफ आणि जागतिक बँक: विकसनशील देशांना त्यांच्या लोकसंख्येच्या आणि अर्थव्यवस्थेच्या प्रमाणात योग्य प्रतिनिधित्व मिळाले पाहिजे.

जागतिक व्यापार संघटना (थढज): व्यापारातील अन्यायकारक धोरणे थांबवण्यासाठी ‘डब्ल्यूटीओ’ची नियम-प्रणाली पुन्हा मजबूत करणे.

दहशतवादाविरोधात ठाम भूमिका : भारताच्या पुढाकाराने दहशतवादाविरोधात अत्यंत कठोर आणि स्पष्ट भाषा जाहीरनाम्यात समाविष्ट करण्यात आली.

सहकार्याचे दोन वेगवेगळे मॉडेल : ‘ब्रिक्स’ विरुद्ध पाश्चिमात्य देश

पाश्चिमात्य विश्लेषक ‘ब्रिस’चे चुकीचे आकलन करतात; कारण ते ब्रिसची तुलना ‘जी-७’ किंवा ‘नाटो’सारख्या पाश्चिमात्य संघटनांशी करतात.

‘ब्रिक्स’ ही लष्करी संघटना नाही. इथे देश एकमेकांशी चर्चा करतात, तडजोड करतात आणि जिथे सहमती शय आहे, तिथे एकत्र काम करतात.

 

 

पाश्चिमात्य माध्यमांचा सर्वांत मोठा भ्रम हा आहे की, ते ‘ब्रिस’ला अमेरिकाविरोधी किंवा पाश्चात्यविरोधी गट मानतात. परंतु, ‘ब्रिस’ देशांचे मुख्य उद्दिष्ट पाश्चिमात्य देशांना नष्ट करणे नसून स्वतःच्या रास्त गरजा पूर्ण करणे, हे आहे:

 

स्वस्त ऊर्जेचा पुरवठा : स्वतःच्या उद्योगांसाठी स्वस्त आणि शाश्वत ऊर्जा मिळवणे.

आर्थिक सुरक्षितता : अमेरिकन डॉलरच्या मूल्यात होणार्‍या चढ-उतारांपासून स्वतःच्या अर्थव्यवस्थेला वाचवणे.

जागतिक निर्णयांमध्ये सहभाग : संयुक्त राष्ट्र आणि इतर संस्थांमध्ये स्वतःचा आवाज पोहोचवणे. स्वतःच्या देशाचा विकास साधणे, म्हणजे पाश्चिमात्य देशांशी शत्रुत्व पत्करणे, असा होत नाही.

भारताचे मुत्सद्दी यश : ‘ग्लोबल साऊथ’चा मजबूत आवाज. भारतासाठी ही परिषद अत्यंत यशस्वी ठरली. भारताने या परिषदेत खालील महत्त्वाच्या गोष्टी साध्य केल्या:

बड्या सत्तांमध्ये समतोल : भारताने एकाचवेळी रशिया, चीन, इराण, यूएई आणि पाश्चिमात्य देशांशी असलेले आपले संबंध उत्तम प्रकारे सांभाळले.

‘ग्लोबल साऊथ’चे नेतृत्व : भारताने स्वतःला विकसनशील देशांचा मुख्य प्रतिनिधी आणि विकसित व विकसनशील देशांमधील जोडणारा पूल म्हणून सिद्ध केले.

भारताच्या मुद्द्यांवर सहमती : जाहीरनाम्यात दहशतवादाविरोधात कडक पावले उचलण्याबाबत सर्व देशांचे एकमत घडवून आणले.

 

 

नवी दिल्लीतील ‘ब्रिक्स परिषदे’ने हे स्पष्ट केले की, पाश्चिमात्य माध्यमांचे भाकीत आणि प्रत्यक्ष वास्तव यांत मोठी दरी आहे. पाश्चिमात्य माध्यमे ‘ब्रिक्स’ला एक अस्थिर आणि वादग्रस्त गट म्हणून पाहत राहिली, तर ‘ब्रिक्स’ देशांनी शांतपणे एकत्र येत आर्थिक सुधारणा, व्यापार आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील सहकार्याची नवी पायाभरणी केली.

‘ब्रिक्स’ हा कोणत्याही देशाच्या विरोधात बनलेला गट नाही; तर तो बदलत्या जगात विकसनशील देशांना स्वतःचे स्थान, अधिकार आणि स्वायत्तता मिळवून देणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा जागतिक मंच बनला आहे.