गरबा म्हणजे भगवतीची उपासना; धर्मनिरपेक्ष मौजमजेचा मेळा नव्हे!

 

 

 

‘गरबा’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘गर्भ’ या शब्दापासून तयार झालेला. पारंपरिक गरब्यात भाविक गोलाकार फेर धरून गर्भदीप-छिद्रे असलेल्या मातीच्या घड्यात प्रज्वलित केलेला दिवा किंवा देवीच्या मूर्तीभोवती नृत्य करतात. हा दिवा जीवनशक्ती, शरीरातील दैवी अस्तित्व आणि देवीच्या सृजनशक्तीचे प्रतीक मानला जातो, तर गोलाकार फेर हा हिंदू चिंतनातील काळाच्या चक्राचे-सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय याचे प्रतीक मानला जातो.

 

‘गरबा’ हा शारदीय नवरात्रोत्सवात, देवी दुर्गेच्या नऊ रूपांना समर्पित असलेल्या नऊ रात्रींमध्ये साजरा केला जातो. ‘देवी माहात्म्य’(मार्कंडेय पुराण)मध्ये वर्णिलेल्या महिषासुरावरील दुर्गेच्या विजयाच्या स्मरणार्थ हा उत्सव साजरा केला जातो. या काळात भाविक देवीची स्तुती करणारी ‘गर्बी’ गीते गातात, टाळ्या वाजवतात आणि नृत्याला उपासना व कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे माध्यम मानतात. पारंपरिक गरब्यात नृत्याचे ठिकाण पवित्र मानले जाते. अनेक ठिकाणी भाविक अनवाणी नृत्य करतात, आरती केली जाते आणि संपूर्ण कार्यक्रमाचे केंद्रस्थान देवीची मूर्ती किंवा गर्भदीप असतो. त्यामुळे ‘गरबा’ हा केवळ मनोरंजनाचा कार्यक्रम नसून, हिंदू श्रद्धा, भक्ती आणि आदिशक्तीच्या आराधनेशी एकरूप झालेला सांस्कृतिक-धार्मिक उत्सव आहे.

 

नवरात्रीचे व्रत हे माता भगवतीच्या भक्तीचे प्रतीक मानले जाते. गुजरातमध्ये ‘गरबा’ आणि ‘दांडिया रास’, ज्यातील दांडे हे देवीच्या आयुधांचे प्रतीक मानले जातात, हे या भक्तीचे सामाजिक स्वरूप म्हणून विकसित झाले. लोकनृत्य म्हणून ‘गरबा’ विवाहसोहळ्यांमध्ये आणि इतर प्रसंगीही सादर केला जातो. मात्र, त्याचा सर्वाधिक व्यापक आणि प्रमुख संदर्भ हा दुर्गापूजेच्या नवरात्रोत्सवाशीच जोडलेला आहे. देवी आणि तिच्या प्रतीकांभोवती विणलेल्या या परंपरेमुळे अनेक पारंपरिक हिंदू साधक आणि संघटना गरब्याकडे श्रद्धेचा धार्मिक आचार म्हणून पाहतात; केवळ धर्मनिरपेक्ष किंवा गैरहिंदू मनोरंजन म्हणून नव्हे. त्यांच्या मते, जे दुर्गेला दैवी माता मानत नाहीत किंवा मूर्तिपूजा व धार्मिक श्रद्धा स्वीकारत नाहीत, ते या अनुष्ठानाच्या मूळ उद्देशाच्या कक्षेबाहेर आहेत. गरब्याला केवळ ‘फन मेळा’ म्हणणे म्हणजे त्याचा धार्मिक अर्थ बाजूला सारून पूजा-भक्तीचे स्वरूप तमाशात रूपांतरित करणे होय.

 

यासंदर्भात इतर धर्मांतील अनुष्ठानांची तुलना केली जाते. उदाहरणार्थ, ईदची ‘नमाज’ ही इस्लामी धर्मशास्त्रानुसार निर्धारित उपासना आहे. गैरमुस्लिमांनी औपचारिक धार्मिक कर्तव्य म्हणून त्यात सहभागी व्हावे, अशी अपेक्षा केली जात नाही. कारण, ती त्या श्रद्धेचा स्वीकार करणार्‍यांसाठीची धार्मिक कृती मानली जाते. अनेक परंपरांमध्ये मूलभूत उपासना-विधींच्या अशाच मर्यादा असतात. त्याचप्रमाणे, नवरात्रीत गर्भदीप किंवा दुर्गेच्या मूर्तीभोवती केला जाणारा ‘गरबा’ हा आस्था-विशिष्ट धार्मिक आचार आहे; तो राज्याकडून लादलेला सर्वांसाठी खुला ‘सांस्कृतिक मेळा’ नाही.

 

आज अनेक ठिकाणी ‘गरबा’ अतिव्यावसायिक झाला असून, हिंदू परंपरेशी असंबंधित ‘इव्हेंट मॅनेजमेंट’च्या प्रभावामुळे त्याचे मूळ स्वरूप विकृत होत आहे. त्यामुळे गरब्याच्या पारंपरिक धार्मिक गरिमेचे संरक्षण करण्यासाठी ठाम भूमिका घेण्याची वेळ आली आहे. यासंदर्भात पश्चिम बंगालमधील दुर्गापूजेचे मूळ स्वरूप आणि प्रतिष्ठा जपण्याच्या प्रयत्नांचा आदर्श घेऊन गरब्याचे पारंपरिक स्वरूप टिकवून ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

 

‘युनेस्को’ने २०२३ मध्ये गरब्याचा मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रतिनिधी यादीत समावेश केला. त्या नोंदीत गरब्याचे हिंदू सामाजिक स्वरूप, तसेच शक्ती आणि स्त्रीऊर्जेच्या संकल्पनेभोवती समाजाला एकत्र आणण्याच्या त्याच्या क्षमतेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. विश्व हिंदू परिषदेसारख्या काही संघटनांचे मत आहे की, ‘गरबा’ हा देवीच्या उपासनेचा एक धार्मिक प्रकार असल्याने त्यात सहभागी होण्याबाबत श्रद्धेच्या आधारे निकष असावेत. या पार्श्वभूमीवर काही ठिकाणी गरबास्थळांवर प्रवेश नियंत्रण आणि ओळख पडताळणीची मागणी करण्यात येत आहे. काही मिश्र स्वरूपाच्या आयोजनांमध्ये तणाव, हिंदू मुलींना लक्ष्य केल्याचे आरोप, अपमान किंवा छेडछाडीच्या घटना घडल्याच्या बातम्याही वेळोवेळी समोर आल्याचा दावा या भूमिकेचे समर्थन करणार्‍यांकडून केला जातो.

 

या मतप्रवाहानुसार, हिंदूंना समावेशकतेचा धडा शिकवण्याची गरज नाही. कारण, भारताचे संविधान हिंदूबहुल समाजात घडले असून, ते कायद्यासमोर समानता, धर्मस्वातंत्र्य आणि प्रत्येक धार्मिक समुदायाला आपल्या धार्मिक व्यवहारांचे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार प्रदान करते. याच आधारावर ‘गरबा’ हा सनातन धर्माच्या मर्यादांनी बांधलेला धार्मिक आचार असल्याने, हिंदू समाजाला आपल्या धार्मिक संवेदनांनुसार काही प्रवेश नियम ठरविण्याचा अधिकार असल्याचे या भूमिकेत मांडले जाते. जसे अनेक मंदिरे, मठ आणि पारंपरिक संप्रदाय काही धार्मिक विधींमध्ये प्रवेशासंबंधी विशिष्ट मर्यादा पाळतात, तसेच दुर्गापूजेवर आधारित सामुदायिक गरब्यालाही समान तत्त्व लागू व्हावे, असा युक्तिवाद केला जातो.

 

यासंदर्भात साधू-संत आणि पारंपरिक हिंदू नेतृत्वाने गरब्याच्या मूळ धार्मिक स्वरूपाची स्पष्ट मांडणी करून त्याचे संरक्षण करण्यासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहनही करण्यात आले आहे. या मागण्या धार्मिक अभिव्यक्तीच्या स्वातंत्र्याशी सुसंगत असल्याचा दावा या मतप्रवाहात व्यक्त करण्यात आला आहे. या दृष्टिकोनानुसार, शास्त्रोक्त नवरात्रीतील ‘गरबा’ हा दुर्गा भगवती-माता आणि शक्तीच्या स्वरूपातील देवीप्रति भक्तिभावाने केले जाणारे हिंदू धार्मिक अनुष्ठान आहे. गर्भदीप, गोलाकार फेर आणि देवीस्तुतीची गीते ही केवळ तटस्थ मनोरंजनाची साधने नसून, त्या धार्मिक परंपरेचा अविभाज्य भाग आहेत.

 

तसेच गरब्याच्या पारंपरिक धार्मिक स्वरूपाचे संरक्षण करणे म्हणजे, त्याच्या व्यापक लोकप्रियतेला नाकारणे नव्हे; तर पूजाकेंद्रित धार्मिक आचार आपोआप सर्वांसाठी खुल्या धर्मनिरपेक्ष मनोरंजन कार्यक्रमात रूपांतरित होत नाही, ही भूमिका अधोरेखित करणे होय. या मतानुसार, जे आयोजक गरब्याकडे उपासनेचा भाग म्हणून पाहतात, त्यांना त्या स्वरूपानुसार सहभागाचे नियम निश्चित करण्याचा अधिकार असावा.