राष्ट्रकार्यासाठी वाहून घेतलेले एक ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व

 

 

 

काही व्यक्ती आपल्या आयुष्याने एवढा मोठा ठसा उमटवून जातात की, त्यांच्या जाण्यानंतरही त्यांचे कार्य समाजात जिवंत राहते. सावंतवाडीच्या माठेवाड्यातील श्री आत्मेश्वर मंदिराजवळील शाखेत मुख्य शिक्षक म्हणून कार्यरत असलेले कै. श्रीपाद पेंडसे हे अशाच स्वयंसेवकांपैकी एक होते. शाखेतून घडलेले संस्कार, शिक्षक म्हणून केलेले राष्ट्रनिर्माणाचे कार्य आणि समाजहितासाठी घेतलेले उपक्रम यांमुळे त्यांचे जीवन संघाच्या 'व्यक्ती निर्माणातून राष्ट्रनिर्माण' या विचाराचे मूर्त उदाहरण ठरले.

 

सावंतवाडीत प्राथमिक शिक्षण घेत असतानाच श्रीपाद पेंडसे यांच्यावर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्कार झाले. पुढील शिक्षणासाठी ते बेळगावी येथे आपल्या मामांकडे, डॉ. अण्णा पाटणकर यांच्याकडे राहिले. बालपणापासूनच शिस्तबद्ध दिनचर्या, वेळेचे नियोजन आणि मृदू, प्रेमळ स्वभाव ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. शाखेतील संस्कार त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य भाग बनले. १९५८ मध्ये बी.एस्सी. पूर्ण केल्यानंतर ते शिरोडा येथील ट्युटोरियल इंग्लिश स्कूलमध्ये शिक्षक म्हणून रुजू झाले. शिक्षकाची जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी शाखेचे कार्यही तितक्याच निष्ठेने पुढे नेले.

 

शिरोड्यात दैनंदिन शाखा नियमित भरत होती; मात्र शेजारच्या आजगावात शाखा नव्हती. ही उणीव त्यांनी मनावर घेतली. सातत्यपूर्ण संपर्क, संवाद आणि प्रयत्नांमुळे आजगावात दैनंदिन शाखा सुरू झाली. एका नवीन शाखेची उभारणी म्हणजे केवळ कार्यक्रम सुरू करणे नव्हे, तर नव्या स्वयंसेवकांची पिढी घडविण्याचा पाया घालणे होय. बी.एड. करण्यासाठी ते पुण्याला गेले; परंतु शिक्षण पूर्ण होताच पुन्हा शिरोड्यात परतले. शिरोडाच त्यांची कर्मभूमी बनली आणि तेथूनच त्यांनी संघकार्याचा विस्तार अधिक प्रभावीपणे केला.

 

श्रीपाद पेंडसे यांच्यासाठी शिक्षकपद हे केवळ नोकरी नव्हते. विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, चारित्र्य आणि समाजभावना रुजविण्याचे ते साधन होते. त्यांच्या अध्यापनात संघाच्या संस्कारांची स्पष्ट छाप दिसून येत असे. त्यांच्या पत्नीही शिरोडा शाळेत शिक्षिका होत्या. संघाचे कार्यकर्ते घरी आले की त्यांचे हसतमुखाने स्वागत करणे ही त्यांची कायमची सवय होती. त्यामुळे त्यांचे घर स्वयंसेवकांसाठी आपुलकीचे केंद्र बनले होते.

 

श्रीपाद पेंडसे यांची कार्यदृष्टी केवळ शाखेपुरती मर्यादित नव्हती. आपल्या मूळ गावी गुळदुवे येथे वाचनालय असावे, ही त्यांची अनेक वर्षांची इच्छा होती. अथक प्रयत्नांनंतर वाचनालय सुरू झाले. विशेष म्हणजे आजही ते त्यांच्या स्वतःच्या जागेत सुरू असून ज्ञानप्रसाराचे कार्य करीत आहे. गुळदुवे परिसरातील शेतकऱ्यांच्या समस्या त्यांनी स्वतःच्या समस्या मानल्या. आंबा, काजू आणि शेतीविषयक आधुनिक तंत्रज्ञान गावात पोहोचावे म्हणून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या सहली आयोजित केल्या. वेंगुर्ला येथील आंबा संशोधन केंद्रासारख्या संस्थांना भेटी घडवून आणल्या. अनेकदा स्वतःच्या खर्चातून मदत करून त्यांनी शेतकऱ्यांना नवे तंत्रज्ञान स्वीकारण्यास प्रोत्साहित केले.

 

शिरोडा परिसरातील अनेक स्वयंसेवक नोकरी आणि व्यवसायामुळे बाहेरगावी स्थायिक झाले होते. मात्र गणेशोत्सवात ते गावात परतत. या संधीचे महत्त्व ओळखून श्रीपाद पेंडसे यांनी गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या दिवशी सर्व स्वयंसेवकांचे एकत्रीकरण करण्याचा अभिनव उपक्रम सुरू केला. हा उपक्रम केवळ भेटीगाठींचा नव्हता; तो संघभावना, स्नेह आणि कार्याची सातत्यपूर्ण जोड टिकवून ठेवण्याचा प्रभावी मार्ग ठरला. आजही ही परंपरा सुरू आहे, हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे द्योतक आहे.

 

१९७५ मध्ये देशावर आणीबाणी लादण्यात आली तेव्हा संघाच्या हजारो स्वयंसेवकांप्रमाणे श्रीपाद पेंडसे यांनाही अटक झाली. म्हापसा (गोवा) येथे त्यांना अटक करून पुढे येरवडा कारागृहात ठेवण्यात आले. तुरुंगवासाने त्यांच्या विचारांमध्ये कोणताही बदल घडवला नाही. उलट राष्ट्रकार्यावरील त्यांची निष्ठा अधिक दृढ झाली. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात संकटांची मालिकाच होती. आई-वडिलांचे निधन, धाकट्या बहिणीचा अपघाती मृत्यू, दुसऱ्या बहिणीवर आलेले वैधव्य, तिच्या दोन मुलांचा सांभाळ, त्यांचे शिक्षण आणि नंतर बहिणीचेही निधन—या सर्व वेदना त्यांनी शांतपणे सहन केल्या. इतक्या मोठ्या जबाबदाऱ्या पार पाडतानाही संघकार्यावरील त्यांची निष्ठा कधी कमी झाली नाही. कोणतेही काम हाती घेतले की ते पूर्ण समर्पणाने पूर्ण करण्याची त्यांची वृत्ती होती.

 

शेवटी कर्करोगासारख्या असाध्य आजाराने त्यांना ग्रासले. पुण्यात मुलांकडे वास्तव्यास असताना २६ सप्टेंबर १९९९ रोजी, वयाच्या ६६ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. कै. श्रीपाद पेंडसे यांचे जीवन हे शाखेतील स्वयंसेवक समाजजीवनात किती व्यापक परिवर्तन घडवू शकतो, याचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांनी उभारलेल्या शाखा, सुरू केलेले वाचनालय, शेतकऱ्यांसाठी केलेले प्रयत्न, स्वयंसेवकांचे एकत्रीकरण आणि आणीबाणीतील त्यांची निष्ठा—हे सर्व त्यांच्या कार्याचा अमूल्य वारसा आहे. म्हणूनच त्यांचा प्रवास हा केवळ एका स्वयंसेवकाचा इतिहास नाही, तर संघसंस्कारांनी घडलेल्या एका समर्पित जीवनाची प्रेरणादायी गाथा आहे.