देवगडच्या मातीतला संघसमर्पित कार्यकर्ता

 

 

 

रामराय तथा अण्णा जोशी यांचा जन्म १९१६ साली देवगड येथे झाला. तांदळाचे व्यापारी म्हणून लौकिक मिळवलेले गोपाळराव जोशी हे त्यांचे वडील. दोन बहिणी आणि अण्णा असे कुटुंब. लहानपणापासूनच त्यांच्या जीवनात कष्ट, शिस्त आणि संस्कार यांचे महत्त्व होते. मित्रांसोबत खेळणे, व्यायाम करणे, पोहणे आणि शिक्षण घेणे हा त्यांचा दिनक्रम होता. त्याचबरोबर नाटक करणे, पेटी वाजवणे आणि गाणी म्हणणे यांसारख्या कलागुणांचीही त्यांना विशेष आवड होती. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक वेगळाच उत्साह होता. जोर-बैठका, पोहणे आणि सकस आहार यामुळे त्यांची शरीरयष्टी ठेंगणी असली तरी पिळदार आणि प्रभावी होती. त्यांचे बोलणेही समोरच्यावर छाप पाडणारे. भाषण असो किंवा नाटकातील भूमिका—ते आपल्या प्रभावी व्यक्तिमत्त्वाने ते उठावदार करून दाखवत.

 

अण्णा वयाने लहान होते; परंतु वडिलांची प्रकृती खालावल्याने घर आणि व्यापाराची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली. आयुष्याचा आनंद घेण्याचे वय असताना त्यांनी कर्तव्य स्वीकारले. वयाच्या विसाव्या वर्षी त्यांचा विवाह झाला. संसार सुरू झाला; व्यापाराची जबाबदारी होतीच. पण या सगळ्यातही समाजासाठी काहीतरी करण्याची त्यांची ओढ कायम राहिली. धंदा सांभाळून जेवढा वेळ मिळेल तेवढा वेळ समाजकार्यासाठी देण्यास त्यांनी सुरुवात केली. मित्रांच्या सहवासातून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्याशीही त्यांचा संबंध दृढ होत गेला.

 

साधारण १९४४ च्या आसपास दिगंबर भागवत यांच्या सहवासातून अण्णांचे संघकार्य अधिक सक्रिय झाले. देवगडच्या भूमीत संघकार्याची पाळेमुळे घट्ट करण्यासाठी त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. अण्णांसाठी संघकार्य हे केवळ शाखेपुरते मर्यादित नव्हते. स्वयंसेवक निर्माण करणे, त्यांना जोडून ठेवणे, प्रचारकांची व्यवस्था करणे, शाखा वाढवणे आणि समाजातील विविध घटकांशी संपर्क वाढवणे—या प्रत्येक कार्यात ते मनापासून सहभागी होत. त्यांच्या घरातील वातावरणही संघमय झाले होते.

 

अण्णांच्या जीवनात मोठा आघात झाला तो त्यांच्या पत्नी इंदुमती यांच्या निधनाने. चार लहान मुलांची जबाबदारी अचानक त्यांच्या खांद्यावर आली. एकीकडे संसार, दुसरीकडे धंदा आणि त्यात मुलांची काळजी—प्रश्न मोठा होता. या कठीण काळात संघातील सहकाऱ्यांनी त्यांना आधार दिला. बाळकृष्ण केळकर, प्रचारक डॉ. भागवत, विनायक मराठे, वसंतराव साटम, गणपत साटम, वामनराव महाडिक, नारायण कामत यांसारखी मंडळी त्यांच्या मदतीला उभी राहिली. मुलांना टायफॉईडच्या साथीने ग्रासले तेव्हा परिस्थिती आणखी कठीण झाली. चारही आघाड्यांवर लढताना अण्णा अक्षरशः थकून गेले. अखेर मुलांच्या संगोपनासाठी त्यांनी दुसरा विवाह करण्याचा निर्णय घेतला. जून १९५० मध्ये चंद्रिका गणेश गोखले यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. विवाहानंतर त्यांचे नाव सुधा झाले. त्यांनी केवळ अण्णांचा संसार स्वीकारला नाही, तर त्यांच्या संघकार्यालाही आपले मानले.

 

अण्णांचे संघकार्य दिवसेंदिवस वाढत गेले. ते देवगड तालुक्याचे कार्यवाह झाले. १९४८ मध्ये संघावर बंदी आली. हा संघासाठी अत्यंत कठीण काळ होता. अनेक ठिकाणी भीतीचे वातावरण होते. पण अण्णांच्या घराचे दरवाजे संघाच्या बैठकींसाठी सदैव खुले राहिले. बाबाराव भिडे, वासुदेवराव गाडगीळ यांसारखी मंडळी बैठकीसाठी त्यांच्या घरी येत. त्या काळात संघकार्य करणे म्हणजे केवळ वेळ देणे नव्हते; त्यासाठी धैर्य आणि निष्ठा लागायची. अण्णांनी ती दोन्ही जपली. त्यांच्या घराने संघकार्याला केवळ जागा दिली नाही, तर कार्यकर्त्यांना आपलेपणा दिला.

 

सायंशाखेचे काम, प्रचारकांची व्यवस्था, त्यांच्या राहण्याची सोय, मोठ्या कार्यकर्त्यांचे येणे-जाणे आणि नवीन स्वयंसेवकांना शाखेत आणणे अशा अनेक कामांत अण्णांचा सहभाग असे. काशिनाथ नाबर सर, गोडसे सर, वसंतराव साटम, विश्वासराव कुंटे, विश्वास खरे, सुरेश साठे आणि इतर प्रचारक मंडळींचा त्यांच्या कार्यात सतत सहवास होता. शिवराय तेलंग हेदेखील मुंबईहून देवगडला येत असत. अण्णांच्या पत्नी सुधावहिनींनीही संसाराची जबाबदारी सांभाळत संघाच्या प्रचारकांची आणि कार्यकर्त्यांची मनापासून काळजी घेतली. त्यामुळे अण्णांचा संसार आणि संघकार्य यांच्यात कधी संघर्ष निर्माण झाला नाही; उलट त्यांचा संसारच संघकार्याचा आधार बनला.

 

व्यवसायात एक काळ असा आला की अण्णांना आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला. मात्र या काळात दिवाणजी विश्वनाथ कार्लेकर त्यांच्यामागे खंबीरपणे उभे राहिले. त्यामुळे अण्णांना सामाजिक आणि संघकार्यातील सहभाग कायम ठेवता आला. अण्णांच्या जीवनात एक गोष्ट प्रकर्षाने दिसते—परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी कार्य सोडायचे नाही. संघकार्याबरोबरच अण्णांनी जनसंघाचे कामही केले. राष्ट्रहिताचा विचार आणि समाजजीवनातील सक्रिय सहभाग ही त्यांच्या कार्याची वैशिष्ट्ये होती. आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर त्यांनी आपल्या परीने समाजासाठी योगदान दिले.

 

१९७५ मध्ये देशावर आणीबाणी आली. असंख्य कार्यकर्त्यांना अटक करण्यात आली. संघकार्यावर पुन्हा संकट आले. त्या वेळी अण्णांचे वय होते साठ वर्षे. पण वय त्यांच्या धैर्याच्या आड आले नाही. त्यांनाही अटक झाली. संघनिष्ठा आणि राष्ट्रकार्याची किंमत त्यांनी कारावास भोगून चुकवली. हा प्रसंग त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा जणू परिपाकच होता—ज्या विचारासाठी आयुष्य दिले, त्याच विचारासाठी संकट आले तेव्हा मागे न हटणे.

 

अण्णांच्या जीवनाकडे पाहताना केवळ एका स्वयंसेवकाचा जीवनपट दिसत नाही. त्यामध्ये एका कुटुंबाची संघनिष्ठा दिसते. पत्नीचा त्याग दिसतो. मित्रांचा आधार दिसतो. प्रचारकांशी असलेले जिव्हाळ्याचे नाते दिसते आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे समाजासाठी काहीतरी करण्याची अखंड प्रेरणा दिसते. देवगडसारख्या ठिकाणी संघकार्य उभे करणे, कार्यकर्त्यांना जोडणे, प्रचारकांची व्यवस्था करणे, स्वतःच्या घराचे दरवाजे संघासाठी खुले ठेवणे आणि संकटाच्या काळातही निष्ठा कायम ठेवणे—या सर्व गोष्टी अण्णांच्या कार्याचा अविभाज्य भाग होत्या.

 

डिसेंबर २००८ मध्ये अण्णांची प्राणज्योत मालवली. पण काही व्यक्ती शरीराने जातात, त्यांच्या आठवणी मात्र कार्यकर्त्यांच्या मनात जिवंत राहतात. अण्णा जोशी हे त्यापैकीच एक. त्यांनी कार्यकर्ते, संघकार्य आणि समाज यांना आपल्या जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवले. देवगडच्या मातीत जन्मलेला हा स्वयंसेवक काळाच्या पडद्याआड गेला; पण त्याने उभे केलेले कार्यकर्ते, त्याने दिलेले संस्कार आणि संघकार्याप्रती त्याची अढळ निष्ठा आजही प्रेरणा देत राहील.