संघनिष्ठेच्या पाऊलखुणा उमटविणारे बापूराव

 

 

 

रत्नागिरीच्या सामाजिक, व्यावसायिक आणि संघकार्याच्या क्षेत्रात आपल्या कर्तृत्वाची वेगळी छाप उमटविणारे कै. पर्शराम तथा बापूराव पटवर्धन हे संघनिष्ठ, कर्तव्यनिष्ठ आणि सेवाभावी व्यक्तिमत्त्व होते. जीवनातील कोणतीही जबाबदारी असो, संघकार्याला त्यांनी सदैव अग्रक्रम दिला. स्वामी स्वरूपानंद संस्थेचे पदाधिकारी म्हणून विविध जबाबदाऱ्या सांभाळतानाही संघकार्याकडे त्यांनी कधीही दुर्लक्ष केले नाही. त्यांच्या जीवनात संघ ही केवळ एक संस्था नव्हती, तर ती जीवनाला दिशा देणारी साधना होती.

 

१९६५ मध्ये बापूरावांनी जिल्हा संघचालक म्हणून कार्यभार स्वीकारला आणि तब्बल २५ वर्षे ही जबाबदारी अखंडपणे व यशस्वीरीत्या सांभाळली. या काळात त्यांनी रत्नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रवास केला. दुर्गम गावांपर्यंत पोहोचून जुन्या-नव्या कार्यकर्त्यांच्या भेटी घेतल्या, त्यांच्या अडचणी समजून घेतल्या आणि शाखाविस्तारासाठी त्यांना प्रेरणा दिली. संघकार्य हे केवळ बोलण्यापुरते न ठेवता त्यांनी आपला वेळ, पैसा आणि संपूर्ण कुटुंबच संघकार्यासाठी समर्पित केले. त्यांच्या घरी संघकार्यकर्त्यांची सतत ये-जा असे. कार्यकर्त्यांच्या निवासाची आणि भेटीगाठींची सोय व्हावी म्हणून त्यांनी घराजवळच ‘सत्संग सदन’ ही वास्तू उभी केली. या वास्तूने पुढे अनेक मान्यवरांच्या आणि कार्यकर्त्यांच्या सहवासाचा अनुभव घेतला.

 

पूजनीय श्रीगुरुजी, बाळासाहेब देवरस, माधवराव मुळ्ये, रज्जूभय्या, दत्तोपंत ठेंगडी, गोवावीर जगन्नाथराव जोशी, विद्यावाचस्पती विष्णूजी क्षीरसागर, बाळशास्त्री हरदास, बाबासाहेब पुरंदरे तसेच करवीरपीठाचे पूजनीय शंकराचार्य अशा अनेक मान्यवरांनी बापूरावांच्या घरी पाहुणचार स्वीकारला. त्यांच्या प्रथम पत्नी कै. शांता आणि त्यांच्या निधनानंतर कै. सुमती यांनीही सर्वांचे मनापासून आदरातिथ्य केले. त्यामुळे ‘सत्संग सदन’ हे केवळ निवासस्थान न राहता संघपरिवारातील स्नेहबंध दृढ करणारे एक केंद्र बनले.

 

१९४९ मध्ये पहिल्या संघबंदीच्या काळात त्यांना हिंडलगा, बेळगाव येथील कारागृहात चार महिने राहावे लागले. त्यानंतर १९७५ च्या आणीबाणीच्या काळात लोकशाही आणि संघकार्याच्या भूमिकेमुळे येरवडा कारागृहात तब्बल २१ महिने राजबंदी म्हणून राहिले. संकटाच्या काळातही आपल्या विचारांशी आणि संघनिष्ठेशी तडजोड न करणे, हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा महत्त्वाचा पैलू होता. बापूरावांचे औपचारिक शिक्षण केवळ चौथीपर्यंत झाले होते; मात्र स्वअध्ययनाची त्यांना विलक्षण आवड होती. विविध विषयांचे वाचन, काही प्रमाणात लेखन आणि दैनंदिनी लिहिण्याचा त्यांचा छंद होता. उत्तम भाषणे, प्रवचने आणि कीर्तने ते आवर्जून ऐकत.

 

दैनंदिन शाखा हा त्यांच्या जीवनक्रमाचा अविभाज्य भाग होता. संघाची रोजची शाखा त्यांनी कधीही चुकवली नाही. त्याचबरोबर सूर्यनमस्कार, आसने आणि प्राणायाम यांचाही त्यांच्या दिनचर्येत समावेश होता. शरीर, मन आणि बुद्धी यांचा संतुलित विकास करण्याची संघाने दिलेली शिकवण त्यांनी प्रत्यक्ष जीवनात उतरवली. त्यांचा स्वभाव अत्यंत मृदू होता. दुसऱ्याला बोचणार नाही अशी वाणी, कोणालाही त्रास होणार नाही असे वर्तन आणि शक्य तितक्या लोकांच्या उपयोगी पडण्याची वृत्ती यामुळे त्यांनी संघपरिवाराबाहेरही असंख्य मित्र जोडले. अधिकार असूनही त्याचा दर्प नव्हता आणि संपन्नता असूनही त्यात अहंकार नव्हता.

 

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकरांच्या सहवासातून बापूरावांना अनेक प्रेरणादायी संस्कार मिळाले. देश, समाज, स्वावलंबन आणि कर्तव्य यांविषयीची त्यांची दृष्टी अधिक व्यापक झाली. या संस्कारांचा प्रभाव त्यांच्या पुढील जीवनप्रवासात स्पष्टपणे जाणवतो. बापूरावांनी स्वतःचे किराणामालाचे दुकान सुरू केले. दोन दशकांच्या परिश्रमातून त्यांनी त्याचा विस्तार केला. रत्नागिरीबरोबरच तालुक्यातही दोन-तीन किराणा दुकाने सुरू केली. मुंबईतील भातबाजारात स्वतःची पेढी उभी केली. ‘समर्थ भांडार’ या नावाने त्यांचा उद्योग-व्यवसाय पुढे प्रसिद्ध झाला. मात्र त्यांच्या व्यवसायाचे वैशिष्ट्य केवळ त्याचा विस्तार नव्हता. व्यवसायाच्या माध्यमातूनही त्यांनी संघकार्याला हातभार लावला. किराणा दुकाने, उद्योग, व्यापार, पेपर एजन्सी अशा विविध उपक्रमांमध्ये संघ स्वयंसेवकांना त्यांनी प्राधान्याने संधी दिली. काही दुकाने त्यांनी कार्यकर्त्यांच्या स्वाधीन केली; पुढे त्यातील काही कार्यकर्ते त्या व्यवसायांचे मालकही झाले.

 

एका बाजूला गंगाधरभाऊंचे हॉटेल, कॅनिंग उद्योग, फलोद्यान आदी व्यवसाय वेगाने विस्तारत होते; तर साधारण १९६३ ते १९८० या काळात बापूरावांनीही आपल्या व्यवसायाचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार केला. त्यांच्या दोन्ही मुलांनी—जयंत आणि सुहास यांनी याच व्यवसायात स्वतःला स्थिर केले. उच्च शिक्षण घेतल्यानंतरही जयंतने मुंबईतील नोकरीचा मार्ग न स्वीकारता कौटुंबिक व्यवसायात येण्याचा निर्णय घेतला. मुलाने आपल्या व्यवसायाची परंपरा पुढे चालवावी, याचा बापूरावांना विशेष अभिमान होता. मात्र दुर्दैवाने कर्करोगामुळे जयंतचे अकाली निधन झाले. या दुःखाचा मानसिक आघात बापूरावांच्या मनावर खोलवर झाला.

 

व्यवसायात त्यांनी शिस्तीला महत्त्व दिले. कर्मचाऱ्यांना केवळ आदेश पाळण्याची नव्हे, तर स्वतः निर्णय घेण्याची आणि जबाबदारी स्वीकारण्याची शिकवण दिली. त्यामुळे व्यवसाय त्यांच्या दृष्टीने केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन न राहता व्यक्तिनिर्माणाचे माध्यमही बनला. “आई-वडिलांनी केलेले सुसंस्कार आणि संघाने जोपासायला लावलेले उत्तम चारित्र्य यामुळेच मी जीवनात यशस्वी झालो,” ही कृतज्ञतेची भावना त्यांच्या बोलण्यातून वारंवार व्यक्त होत असे. त्यांच्या जीवनाचे सार याच विचारात सामावलेले आहे. कुटुंबाने दिलेले संस्कार, संघाने दिलेली शिस्त आणि समाजजीवनाने दिलेल्या संधी यांचा त्यांनी विधायक उपयोग केला. स्वतःकडे आलेले अनुभव, ज्ञान, अधिकार, पैसा आणि प्रतिष्ठा त्यांनी स्वतःपुरती मर्यादित ठेवली नाही; तर त्यांचा उपयोग सत्कार्यासाठी केला.

 

कै. पर्शराम तथा बापूराव पटवर्धन यांचे जीवन म्हणजे संघनिष्ठा, कर्तव्यपरायणता, स्वावलंबन, शिस्त, सेवाभाव आणि माणुसकी यांचा सुंदर संगम होता. संघकार्याला जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवून व्यवसाय, कुटुंब आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या समर्थपणे पार पाडता येतात, याचा त्यांनी आपल्या आचरणातून आदर्श घालून दिला.