डॉक्टर, मला खाण्याचं व्यसन लागलंय!

 

 

 

ताण, सूज आणि खाण्याचं दुष्टचक्र आपल्याला समजून घ्यायला हवं. ‘डॉटर, मला खाण्याचं व्यसन लागलंय,’ अशी तक्रार घेऊन ४० वर्षांचा अमित माझ्यासमोर बसला होता. चेहर्‍यावर थकवा, डोळ्यांत निराशा. ’घरात ताण आहे, ऑफिसमध्ये ‘टार्गेट’चा ताण आहे. काहीतरी बिनसलं की पिझ्झा, बर्गर, चिप्स किंवा गोड खाल्ल्याशिवाय चैनच पडत नाही. खाल्ल्यावर दोन मिनिटं बरं वाटतं. मग शरीर जड होतं, पोट फुगतं, वजन वाढतं. वजन वाढलं की अपराधी वाटतं आणि पुन्हा तेच खावंसं वाटतं. हे चक्र कधी थांबणार?’ हा प्रश्न फक्त अमितचा नाही; आज लाखो लोकांचा आहे.

 

खाण्याचं व्यसन म्हणजे नेमकं काय? भूक लागल्यामुळे खाणं, ही शरीराची नैसर्गिक गरज. मात्र मानसिक अस्वस्थता, ताण किंवा भावनिक कारणांमुळे खाणं सुरू झालं, तर ते हळूहळू व्यसनाच्या दिशेने जातं. ताणामुळे शरीरात ‘कॉर्टिसॉल’ हे संप्रेरक वाढते. त्याचवेळी मेंदूला पटकन आनंद देणारे पदार्थ जसे की, साखर, मैदा, तळलेले पदार्थ खाण्याची यांची तीव्र इच्छा निर्माण होते. हे पदार्थ काही क्षणांसाठी ‘डोपामिन’ वाढवून, तात्पुरता आनंद देतात. मात्र, हा आनंद अल्पकाळ टिकतो आणि पुन्हा तीच ओढ निर्माण होते. यालाच आधुनिक विज्ञानात ’रिवर्ड लूप’ म्हणतात.

 

सूज आणि वजन वाढण्याचा संबंध : अनेकांना वाटतं की वजन वाढल्यामुळे सूज येते. प्रत्यक्षात अनेकदा शरीरातील सूज आधी वाढते आणि त्यानंतर वजन वाढण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

 

खाण्याचं व्यसन आणि व्हिटॅमिन कमतरतेचा संबंध : अनेक वेळा खाण्याची अनियंत्रित इच्छा ही केवळ सवयच नसते, तर शरीरातील पोषणतत्त्वांच्याही कमतरतेचे ते संकेत असतात.

अशा कमतरतांमुळे मेंदू सतत काहीतरी खाण्याचा सिग्नल देतो. विशेषतः गोड, चॉकलेट आणि जंक फूडची ओढ वाढते. म्हणजेच कधीकधी खाण्याचं व्यसनही, प्रत्यक्षात शरीराचा ’डिफिशियन्सी सिग्नल’ असतो.

 

 

अनेक मधुमेही रुग्णांची कायम तकार असते की, "डॉटर, गोड खाऊ नका, असं सांगितलं की, तेच जास्त आठवतं.” यामागे मानसशास्त्रीय कारण आहे. ज्या गोष्टीवर पूर्ण बंदी घातली जाते, त्याच गोष्टीकडे मन अधिक आकर्षित होतं. त्यामुळे हे खायचंच नाही असं म्हणण्यापेक्षा कधी, किती आणि कसं खायचं, हे शिकणंच अधिक उपयुक्त.

 

 

होय, आतड्यात अब्जावधी सूक्ष्मजीव राहतात, ज्यांना Gut Microbiome म्हणतात. सतत साखर आणि जंक फूड खाल्ल्यास, अशा पदार्थांवरच वाढणार्‍या जीवाणूंची संख्या वाढते. हे जीवाणू मेंदूशी संवाद साधणार्‍या रसायनांवर परिणाम करतात, त्याने पुन्हा त्याच प्रकारच्या अन्नाची मागणी वाढते. म्हणजे कधीकधी तुम्ही नाही, तर तुमच्या आतड्यातील जीवाणूही खाण्याची इच्छा निर्माण करत असतात.

 

 

आयुर्वेदात ‘विपरीत गुण सिद्धांत’ सांगितला आहे. शरीरात ज्या घटकाची कमतरता असते, त्याविरुद्ध गुणधर्म असलेल्या अन्नाची इच्छा वाढते. उदाहरणार्थ-

 

शेवटी, मी अमितला एवढंच सांगितलं, "तुला अन्न सोडायचं नाही, अन्नाशी असलेलं चुकीचं नातं बदलायचं आहे. खाण्याचं व्यसन हा स्वभावदोष नाही; तो मेंदू, हार्मोन्स, आतडे आणि पोषणतत्त्वांच्या कमतरतेचा एकत्रित परिणाम आहे. योग्य आहार, व्यायाम, ताण-नियंत्रण आणि पादांशिक क्रमाने सवयी बदलल्या, तर या व्यसनातून मुक्ती शय आहे.” लक्षात ठेवा, जिभेवरचा क्षणिक आनंद आणि आयुष्यभराचं आरोग्य यांत निवड करण्याची शक्ती आपल्यातच आहे.