अक्षरांचा साधक, संघकार्याचा समर्पित शिल्पकार

 

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या प्रारंभिक काळात पुणे शहरात संघकार्याचा पाया भक्कम करणाऱ्या ज्या कार्यकर्त्यांनी आयुष्यभर निःस्वार्थ भावनेने कार्य केले, त्यामध्ये कै. शंकर बाळकृष्ण (बापूराव) जोशी यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. संघकार्य, राष्ट्रकार्य, मुद्रणकला, वैचारिक प्रगल्भता आणि स्वयंसेवक घडविण्याची अखंड तळमळ या सर्व गुणांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येत होता.

 

दि. १४ फेब्रुवारी १९१७ रोजी पुण्यात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण पुण्यातच झाले. फर्ग्युसन महाविद्यालयातून त्यांनी विज्ञान शाखेची (बी.एस्सी.) पदवी संपादन केली. विद्यार्थी जीवनातच त्यांचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी परिचय झाला. पुण्यातील पहिली शाखा असलेल्या वैदिकाश्रम शाखेचे ते स्वयंसेवक होते. वसंतराव देवकुळे, अनंतराव देवकुळे यांच्यासारख्या कार्यकर्त्यांमुळे ते संघाच्या शाखेत रमले. संघाचे तृतीय वर्ष शिक्षण पूर्ण करून त्यांनी स्वतःला पूर्णतः संघकार्याला वाहून घेतले.

 

पुणे शहरात संघकार्याचा विस्तार करण्यामध्ये बापूरावांचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण राहिले. पुढे त्यांनी नगर कार्यवाह म्हणून जबाबदारी सांभाळली. बौद्धिक विभागाचे कामही त्यांनी प्रभावीपणे केले. हवेली तालुक्यात दुचाकीवरून गावोगावी फिरून शाखांचा विस्तार करणाऱ्या कार्यकर्त्यांमध्ये त्यांचा अग्रक्रम होता. संघाचा विचार समाजाच्या प्रत्येक घटकापर्यंत पोहोचविण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम घेतले.

 

बापूरावांच्या घराण्याकडे आप्पा बळवंत चौकातील प्रसिद्ध 'ज्ञानविलास छापखाना' होता. पदवी शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी छापखान्याची धुरा स्वीकारली. मुद्रण कलेबाबत त्यांचा दृष्टिकोन अत्यंत काटेकोर होता. "सुंदर अक्षर असले पाहिजे, शुद्ध लिहिता आले पाहिजे," हा त्यांचा आग्रह असे. केवळ चांगल्या टंकांची अपेक्षा न करता ते स्वतःच त्या दिशेने कार्यरत झाले. याच ध्येयातून सातारा जिल्ह्याचे संघचालक बॅरिस्टर विठ्ठलराव करंदीकर यांच्या सहकार्याने १९५१ मध्ये 'प्रकाश टाइप फाऊंड्री'ची स्थापना झाली. देवनागरी मुद्रण अधिक आकर्षक, वाचनीय आणि कलात्मक करण्यासाठी त्यांनी सातत्याने संशोधन केले. त्यांनी विकसित केलेल्या अनेक नव्या टंकांना राष्ट्रपती पुरस्कार आणि विविध पदकांनी गौरविण्यात आले. देवनागरी मुद्रणाच्या आधुनिकतेमध्ये बापूरावांचे योगदान आजही उल्लेखनीय मानले जाते.

 

१९४८ मधील पहिल्या संघबंदीनंतर राष्ट्रवादी विचारांचे स्वतःचे वृत्तपत्र असावे, या विचारातून 'हिंदुस्थान जागरण' ही संस्था स्थापन झाली आणि 'दैनिक भारत' सुरू करण्यात आले. त्याची छपाई ज्ञानविलास छापखान्यातून होत असे. पुढे याच वृत्तपत्राचे 'तरुण भारत' असे नामकरण झाले. स्वतंत्र जागेत मुद्रण सुरू झाल्यानंतरही १९७७ पर्यंत बापूरावांनी 'तरुण भारत'चे व्यवस्थापक म्हणून अत्यंत जबाबदारीने कार्य केले.

 

त्यांचा दूरदृष्टीचा स्वभाव इतर क्षेत्रांतही दिसून येतो. कोथरूड परिसरातील काही पेरूच्या बागा त्यांनी विकत घेतल्या. हा केवळ शेतीचा विचार नव्हता; संघाच्या हिवाळी शिबिरांसाठी प्रशस्त जागा उपलब्ध व्हावी, हा त्यामागील हेतू होता. त्या बागांमध्ये स्वयंसेवकांना प्रेमाने पेरू खाऊ घालणारे बापूराव आजही अनेकांच्या स्मरणात आहेत.

 

बापूराव केवळ संघविचारांचे प्रचारक नव्हते; ते मुक्त वैचारिक संवादाचेही समर्थक होते. विविध विचारप्रवाह समजून घेण्यासाठी त्यांनी 'सुखसंवाद मंडळ' सुरू केले. या मंडळात बापूराव भिशीकर, वसंतराव गीत, बाळासाहेब चितळे यांसारखी मान्यवर मंडळी दर शुक्रवारी एकत्र येत. काँग्रेसचे मोहन धारिया, नरुभाऊ लिमये, समाजवादी नेते ना. ग. गोरे यांसारख्या विविध विचारांच्या व्यक्तींना निमंत्रित करून त्यांचे विचार ऐकणे आणि संघाची भूमिका समजावून सांगणे, असा विधायक संवाद ते घडवत असत. यशवंतराव चव्हाण यांच्याशी झालेला संवादही अशाच सौहार्दपूर्ण वातावरणात झाला होता.

 

"संघाचा कार्यकर्ता बहुश्रुत, अभ्यासू आणि आत्मविश्वासाने संघविचार मांडणारा असावा," हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. यासाठी त्यांनी आपल्या घरातूनच एक अनोखा उपक्रम सुरू केला. विविध दैनिके, साप्ताहिके आणि मासिकांतील महत्त्वाच्या विषयांची कात्रणे काढून त्यांचे विषयवार आणि कालानुक्रमे वर्गीकरण करणे, त्यांचा अभ्यास करणे आणि प्रसंगी त्यांचा संदर्भ देऊन साक्षेपी विवेचन करणे, ही त्यांची सवय होती. अनेक स्वयंसेवकांमध्ये त्यांनी ही अभ्यासशील वृत्ती विकसित केली.

 

त्यांचे राहणीमान अत्यंत साधे होते. दुटांगी धोतर, कोपरापर्यंत बाह्यांचा स्वच्छ पांढरा सदरा आणि काळी टोपी हा त्यांचा नेहमीचा पोशाख. परंतु त्यांच्या साधेपणामागे प्रचंड अभ्यास, संघनिष्ठा आणि वैचारिक समृद्धी दडलेली होती. शांत, सौम्य आणि प्रसन्न शैलीत ते बोलत, पण त्यांच्या विचारांचा प्रभाव श्रोत्यांच्या मनावर कायमचा उमटत असे.

 

बापूरावांच्या व्यक्तिमत्त्वाची उंची त्यांच्या घरी आलेल्या मान्यवरांवरूनही लक्षात येते. संघाचे संस्थापक डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार स्वतः त्यांच्या घरी आले होते. पुढे माधव सदाशिव गोळवलकर आणि बाळासाहेब देवरस यांनीही त्यांच्या घरी अतिथ्य स्वीकारले. ही बाब त्यांच्या कार्यावरील विश्वास आणि स्नेहाची साक्ष देणारी आहे.

 

दि. १३ मार्च १९९९ रोजी बापूरावांचे निधन झाले. आयुष्यभर राष्ट्रहित, संघकार्य आणि समाजजागरण यांसाठी त्यांनी स्वतःला अर्पण केले. आज त्यांचे पुत्र, पुतणे आणि असंख्य स्वयंसेवक त्यांच्याकडून मिळालेला संघविचाराचा वारसा पुढे नेत आहेत.

कै. शंकर बाळकृष्ण (बापूराव) जोशी हे केवळ संघाचे ज्येष्ठ कार्यकर्ते नव्हते, तर ते अभ्यासू विचारवंत, उत्कृष्ट मुद्रणतज्ज्ञ, संघटनकर्ता आणि वैचारिक संवादाचे शिल्पकार होते. त्यांनी घडवलेले कार्य, निर्माण केलेल्या संस्था आणि संस्कारित केलेले स्वयंसेवक हेच त्यांच्या जीवनकार्याचे खरे स्मारक आहे. त्यांच्या कार्यातून संघनिष्ठा, उत्कृष्टतेचा ध्यास आणि राष्ट्रसेवेची प्रेरणा आजही असंख्य कार्यकर्त्यांना मार्गदर्शन करत आहे.