निःशब्द कर्मयोग्याचा तेजोमय अध्याय

 

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या पुणे विभागाच्या कार्याचा इतिहास लिहिताना काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, त्यांचे नाव घेतल्याशिवाय तो इतिहास पूर्णच होऊ शकत नाही. अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे कै. विश्वनाथराव गोपाळराव गवंडी, ज्यांना संपूर्ण संघपरिवार प्रेमाने 'दादासाहेब गवंडी' म्हणून ओळखत असे. आपल्या शांत, संयमी, प्रामाणिक आणि समाजाभिमुख स्वभावामुळे त्यांनी केवळ संघकार्यच नव्हे, तर समाजजीवनातही एक वेगळी ओळख निर्माण केली.

 

दादासाहेबांचा जन्म एका सुसंस्कृत आणि प्रतिष्ठित कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील गोपाळराव गवंडी हे पुण्यातील नामांकित वकील होते. मात्र नियतीने लहानपणीच मोठा आघात केला. दादासाहेब केवळ बारा वर्षांचे असतानाच त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. या प्रसंगामुळे आयुष्याची जबाबदारी लहान वयातच त्यांच्या खांद्यावर आली. त्यांचा स्वभाव अत्यंत सरळ, शांत आणि समंजस होता. प्रामाणिकपणा हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा स्थायीभाव होता. व्यवहारात सौजन्य, मित्रांशी जिव्हाळा आणि प्रत्येकाशी स्नेहपूर्ण संबंध ठेवण्याची त्यांची वृत्ती यामुळे त्यांचा मित्रपरिवार मोठा होता. पुढे याच व्यापक संपर्काचा उपयोग त्यांनी समाजकार्य आणि संघकार्य दोन्हीसाठी प्रभावीपणे करून घेतला.

 

सन १९२९ मध्ये वसंत पंचमीच्या शुभमुहूर्तावर त्यांनी 'विश्वनाथ अँड कंपनी' या नावाने टाईल्स, मंगलोरी कौले आणि बांधकाम साहित्याच्या व्यवसायाची सुरुवात केली. परंतु दादासाहेबांसाठी व्यवसाय हे केवळ उपजीविकेचे साधन नव्हते. समाजाशी जोडले जाण्याचे आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याचे ते माध्यम होते. अनेक कुटुंबांशी त्यांचा निकटचा संबंध निर्माण झाला. विविध समाजघटकांतील लोकांशी निर्माण झालेल्या या विश्वासाच्या नात्याचा उपयोग त्यांनी पुढे संघकार्याच्या विस्तारासाठी केला. दादासाहेबांच्या मनात समाजातील वंचित घटकांविषयी अपार संवेदनशीलता होती. आर्थिक परिस्थितीमुळे अनेक मुलांना शिक्षण अर्धवट सोडावे लागते, याची त्यांना सतत खंत वाटत असे. त्यामुळे त्यांनी असंख्य विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक फी, पुस्तके आणि इतर आवश्यक साहित्य यासाठी आर्थिक मदत केली.

 

अनेक गरजू कुटुंबांना अडचणीच्या काळात त्यांनी आधार दिला. दादासाहेबांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी आपल्या सामाजिक, व्यावसायिक आणि वैयक्तिक संबंधांचा उपयोग राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्यासाठी केला. सन १९३२ मध्ये त्यांची अखिल भारतीय परदेशी गवंडी परिषदेच्या अध्यक्षपदी निवड झाली. या पदामुळे देशभरातील विविध भागांतील समाजबांधवांशी त्यांचा व्यापक संपर्क निर्माण झाला. मात्र या सन्मानाचा त्यांनी वैयक्तिक प्रतिष्ठेसाठी वापर केला नाही. उलट, या माध्यमातून राष्ट्रभक्तीचा विचार आणि संघकार्य अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. त्यांच्या संपर्कातून अनेक व्यक्ती संघाशी जोडल्या गेल्या. विविध क्षेत्रांतील प्रभावी व्यक्तींना संघाच्या कार्याची ओळख करून देण्यात त्यांचे योगदान उल्लेखनीय ठरले.

 

दादासाहेब केवळ संघाचे हितचिंतक नव्हते, तर ते स्वतः अत्यंत सक्रिय स्वयंसेवक होते. संघाच्या विविध जबाबदाऱ्या त्यांनी अत्यंत निष्ठेने पार पाडल्या. पुणे विभाग संघचालक म्हणून त्यांनी अनेक वर्षे कार्य केले. संघकार्याचा विस्तार, कार्यकर्त्यांमध्ये समन्वय, शाखांचा विकास आणि संघटनात्मक बळकटी यासाठी त्यांनी सातत्याने परिश्रम घेतले. संघाच्या विविध बैठका, नियोजन सत्रे आणि कार्यकर्त्यांच्या चर्चांमध्ये त्यांचा सहभाग नेहमीच सक्रिय असे. त्यांच्या शांत, संयमी आणि समतोल विचारांमुळे अनेक गुंतागुंतीचे प्रश्न सहज सुटत असत. ते कोणावरही आपले मत लादत नसत; पण त्यांच्या अनुभवसंपन्न मार्गदर्शनाला सर्वजण मान देत.

 

१९७५ मध्ये देशावर आणीबाणी लादल्यानंतर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर बंदी घालण्यात आली आणि हजारो स्वयंसेवकांना कारागृहात टाकण्यात आले. या कठीण काळात दादासाहेबांनाही येरवडा कारागृहात स्थानबद्ध करण्यात आले. संघकार्यावरील त्यांची निष्ठा इतकी दृढ होती की कारावासानेही त्यांच्या मनोबलावर कोणताही परिणाम झाला नाही. विशेष म्हणजे त्यांचा पंचाहत्तरीचा वाढदिवस तत्कालीन सरसंघचालक पूजनीय बाळासाहेब देवरस यांच्या हस्ते साजरा झाला होता.

 

दादासाहेबांचे संपूर्ण कुटुंबच संघकार्याशी एकरूप झाले होते. त्यांचे चिरंजीव मोहनराव गवंडी हे सक्रिय स्वयंसेवक होतेच; शिवाय भारतीय जनसंघाच्या राज्यस्तरीय नेतृत्वातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. मोहनरावांच्या सार्वजनिक जीवनातील प्रत्येक टप्प्यावर दादासाहेबांचा भक्कम पाठिंबा, मार्गदर्शन आणि प्रेरणा होती. दुर्दैवाने मोहनरावांचे अकाली निधन झाले; परंतु त्यानंतरही दादासाहेबांनी राष्ट्रकार्यावरील आपली निष्ठा कमी होऊ दिली नाही. दादासाहेब गवंडी यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त ३१ डिसेंबर २००१ रोजी आयोजित विशेष कार्यक्रमाला तत्कालीन सरसंघचालक प्रा. राजेंद्रसिंह (रज्जूभैया) यांची उपस्थिती लाभली. हा कार्यक्रम केवळ जन्मशताब्दीचा सोहळा नव्हता, तर संघासाठी आयुष्य अर्पण केलेल्या एका ज्येष्ठ कार्यकर्त्याविषयी व्यक्त करण्यात आलेली सामूहिक कृतज्ञता होती.

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या पुण्यातील कार्याचा इतिहास लिहिताना दादासाहेब गवंडी यांचे नाव एका अशा कार्यकर्त्याच्या रूपाने सदैव स्मरणात राहील, ज्यांनी आपल्या आयुष्याचा प्रत्येक श्वास राष्ट्रकार्याला समर्पित केला. त्यांचे जीवन हे संघनिष्ठा, सामाजिक बांधिलकी आणि निःस्वार्थ सेवाभाव यांचे प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून पुढील अनेक पिढ्यांना मार्गदर्शन करत राहील.