रत्नागिरीच्या संघजागरणाचे शिल्पकार

 

 

सन १९३३ मध्ये पूजनीय डॉ. केशव बळिराम हेडगेवार रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण येथे माधवराव मुळ्ये यांना भेटण्यासाठी आले होते. त्या वेळी झालेल्या बैठकीत परिचयासाठी उपस्थित असलेल्या तरुणांमध्ये प्रेमजीभाई आसर हे देखील उपस्थित होते. संघकार्य विस्तारासाठी एखादा कर्तबगार व्यवसायी तरुण माधवरावांना हवा होता. दोघांमधील स्नेह इतका दृढ झाला की माधवराव मुळ्ये यांनी प्रेमजीभाईंच्या घरी मुक्काम करण्यास सुरुवात केली आणि पुढे ते घरच संघाच्या कार्याचे केंद्र बनले. १९३४ मध्ये प्रेमजीभाई आणि माधवराव मुळ्ये यांनी तरुणांचा सक्षम समूह तयार करून रत्नागिरी जिल्ह्यातील खेडोपाड्यांत संघशाखा सुरू करण्याचा उपक्रम हाती घेतला. अल्पावधीतच जिल्ह्यात वीसपेक्षा अधिक गावांमध्ये शाखा सुरू झाल्या आणि हिंदुत्वाचा सशक्त विचार समाजात रुजण्यास सुरुवात झाली.

 

प्रेमजीभाई आसर यांचा जन्म २४ फेब्रुवारी १९१३ रोजी कोल्हापूर येथे झाला. वयाच्या नवव्या वर्षी मातृछत्र हरपले. संगमेश्वर आणि चिपळूण येथे त्यांचे शिक्षण झाले. १९२९ मध्ये चिपळूणमध्ये प्लेगची साथ पसरल्यानंतर त्यांचे कुटुंब दापोली तालुक्यातील दाभोळ येथे स्थायिक झाले. राष्ट्रभक्ती हा त्यांच्या स्वभावाचा स्थायीभाव होता. अवघ्या १७व्या वर्षी १९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहात त्यांनी मुंबई येथे डॉ. सरोजिनी नायडू आणि पंडित मदनमोहन मालवीय यांच्या नेतृत्वाखाली सहभाग घेतला. पाय दुखत असूनही त्यांनी लाठीमार सहन केला, तुरुंगवास भोगला आणि पुढील स्वातंत्र्यचळवळीमध्ये विसापूर कारागृहात सक्तमजुरीची शिक्षाही भोगली. त्या काळात के. एम. मुन्शी आणि बॅरिस्टर नरीमन यांसारख्या राष्ट्रीय नेत्यांचा त्यांना सहवास लाभला.

 

प्रेमजीभाई व्यवसाय करत असले तरी त्यांची वृत्ती व्यापारी नव्हती. 'प्रथम संघकार्य आणि नंतर व्यापार' हा त्यांच्या जीवनाचा दंडक होता. स्वयंसेवकत्वाचे भान त्यांनी आयुष्यभर जपले. १९३४ ते १९५४ या दोन दशकांत त्यांनी रत्नागिरी जिल्ह्यात संघकार्याचा भक्कम पाया रचला. शाखा, कार्यकर्ते, मुख्य शिक्षक, कार्यवाह आणि संघटन उभारणी या सर्व क्षेत्रांत त्यांनी स्वतः पुढाकार घेतला. त्यांचे घर संघमय झाले होते. तेथे संघाचे कार्यालय चालत असे आणि संघकार्याचा अखंड प्रवाह सुरू असे. जिथे त्यांचा मुक्काम असे, तेथे शाखेत जाणे हा त्यांचा नियम होता. आदर्श मुख्य शिक्षक, आदर्श शाखा कार्यवाह आणि आदर्श जिल्हा कार्यवाह म्हणून त्यांनी कार्यकर्त्यांसमोर आदर्श निर्माण केला.

 

१९४८ मध्ये संघावर बंदी आली तेव्हा प्रेमजीभाईंनी सत्याग्रहात सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांना अटक होऊन सावंतवाडी कारागृहात पाठविण्यात आले. संकटाच्या काळातही त्यांनी संघनिष्ठा डळमळू दिली नाही. रत्नागिरी जिल्ह्याचे कार्यवाह म्हणून त्यांनी दीर्घकाळ काम करत संपूर्ण जिल्ह्यात हिंदुत्वाचे सशक्त वातावरण निर्माण करण्यासाठी मोलाचे योगदान दिले.

 

भारतीय जनसंघाची स्थापना झाल्यानंतर रत्नागिरी जिल्ह्याची जबाबदारी प्रेमजीभाईंवर सोपविण्यात आली. १९५३ पासून त्यांनी हे कार्य केवळ राजकीय जबाबदारी म्हणून नव्हे, तर राष्ट्रकार्यासाठीचे माध्यम म्हणून स्वीकारले. सुमारे वीस वर्षे त्यांनी जनसंघाचे सदस्य, कोषाध्यक्ष, प्रदेश मंत्री, उपाध्यक्ष आणि संघटनमंत्री अशा विविध जबाबदाऱ्या समर्थपणे सांभाळल्या. लोकसभेतील अनेक सदस्यांशी त्यांचा आत्मीय संपर्क होता. संसदेत त्यांनी कोकणातील प्रश्न प्रभावीपणे मांडले आणि महाराष्ट्रातील अनेक विषय मार्गी लावण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यांच्या मते संघ स्वयंसेवकांनी सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक प्रत्येक क्षेत्रात राष्ट्रोन्नती हेच सर्वोच्च ध्येय ठेवून कार्य केले पाहिजे. त्यांनी स्वतः ते तत्त्व आचरणात आणून दाखविले.

 

१९४० मध्ये त्यांचा विवाह हरिदास गांधी यांच्या कन्या दमयंता यांच्याशी झाला. विवाहानंतर त्या सौ. लता आसर म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. भरत आणि सुभाष हे दोन पुत्र तसेच मधु आणि नीला या दोन कन्या अशा त्यांच्या परिवारानेही संघकार्याशी जिव्हाळ्याचे नाते जपले. त्यांच्या घरातील वातावरण स्वयंसेवकांसाठी सदैव खुले राहिले. आयुष्याच्या अखेरीस प्रेमजीभाईंना मल्टी मायलोमा या मज्जातंतूच्या कर्करोगाने ग्रासले. टाटा रुग्णालयात उपचार सुरू असताना त्यांनी असंख्य शारीरिक यातना सहन केल्या. प्रकृती अत्यंत खालावलेली असतानाही ते काही काळ आपल्या मूळ गावी जामनगर येथे गेले. प्रकृती अधिकच बिघडल्याने त्यांना मुंबईला आणण्यात आले आणि १६ जून १९७४ रोजी सकाळी ७.३० वाजता त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.

 

प्रेमजीभाई आसर यांचे जीवन हे संघकार्याच्या ध्येयनिष्ठ परंपरेचे सजीव उदाहरण आहे. डॉ. हेडगेवारांच्या प्रेरणेने सुरू झालेला त्यांचा प्रवास रत्नागिरी जिल्ह्यात संघकार्याचा मजबूत पाया घालणारा ठरला. संघ प्रथम, समाज प्रथम आणि राष्ट्र प्रथम या मूल्यांवर उभे राहून त्यांनी स्वयंसेवकत्वाचा आदर्श निर्माण केला. रत्नागिरीच्या मातीत उभा राहिलेला हा स्वयंसेवक आजही सांगतो; ध्येयाशी प्रामाणिक राहिल्यास एक व्यक्ती संपूर्ण जिल्ह्याच्या इतिहासाला दिशा देऊ शकते.