गरुडझेपेचा काळ

 

 

 

ड्रोनद्वारे काही हजार रुपयांपासून लाखो रुपयांपर्यंतच्या साधनाने, हजारो कोटींच्या युद्धसामग्रीला लक्ष्य केले जाऊ शकते. रशिया आणि युक्रेन युद्धात ड्रोनच्या या अचाट शक्तीचा महिमा जगाला दिसला होता. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, त्यासाठी वैमानिकाला शत्रूच्या हद्दीत पाठवावे लागत नाही. आकाशात उडणारे छोटेसे हे यंत्र शत्रूला आस्मान दाखवणे, ते टेहळणी करण्यापर्यंतची कामे करू शकते. त्याचबरोबर याचसंदर्भात त्याचा धोकाही वाढलेला आहे. त्यामुळे शत्रूच्या ड्रोनला निष्प्रभ करण्याची तयारीही आवश्यक आहे. ‘बाज’ची स्थापना या बदलाचीच जाणीव आहे. काही दशकांपूर्वी संगणकाचा सैन्यात समावेश झाला, त्यावेळी त्याचे महत्त्व अनेकांना जाणवले नव्हतेच. आज त्याशिवाय आधुनिक लष्कराची कल्पनाच करता येत नाही. ड्रोनचेही असेच आहे. भारताचा हा नवीन ‘बाज’ आकाशात उडेल; त्याने निश्चितच भारतीय जवानांच्या सुरक्षिततेत वाढ होईल. हा बदल छोटा दिसतो; पण पुढील युद्धे कशी असतील, याची दिशा त्यातून नक्कीच दिसते.

 

 

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे नोकर्‍या जाणार, अशी चर्चा गेल्या काही वर्षांत सातत्याने सुरू आहे. यंत्रांमुळे माणूस बेरोजगार होतो, हा तर्क वरकरणी खरा वाटतोच. पण, अर्थव्यवस्थेचा इतिहास थोडा वेगळा आहे. नवे तंत्रज्ञानामुळे नक्कीच काही नोकर्‍या जातात; त्याचवेळी नव्या प्रकारच्या कामांचा जन्मही होतोे. आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या बाबतीतही असेच घडत आहे. एका संस्थेच्या अहवालानुसार, आशियात कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंधित क्षेत्रांत सुमारे १ लाख ३१ हजार नोकर्‍या निर्माण झाल्या, तर सुमारे ६१ हजार नोकर्‍या कमी झाल्या. यात भारत, चीन आणि फिलीपिन्स देशाचा समावेश सर्वाधिक लाभार्थी देश म्हणून करण्यात आला आहे. म्हणजेच, ‘एआय’मुळे भारतातही नव्या नोकर्‍या निर्माण झाल्या आहेत. खरा बदल नोकर्‍यांच्या स्वरूपात अधिक होत आहे. पूर्वी एखादा कर्मचारी संगणकाच्या साहाय्याने काम करीत असे; आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे त्याच्या कामातील काही भार कमी झाला आहे. त्यामुळे वारंवार करावी लागणारी कामे कमी होण्याची शयता आहे.

 

पण, त्याचवेळी कृत्रिम बुद्धिमत्तातज्ज्ञ, तिची उत्तरे तपासणारे, तिच्या मदतीने निर्णय घेणारे आणि तिच्यावर आधारित नवी उत्पादने तयार करणार्‍या मनुष्यबळाची गरज वाढली आहे. यात भारतासाठी संधी आहे. आपल्या देशाची मोठी शक्ती तरुण मनुष्यबळ. आजवर जगाला कमी खर्चात सेवा देणे, हीच भारताची जमेची बाजू होती. उद्या केवळ स्वस्त मनुष्यबळ पुरेसे राहणार नसून, अधिक कौशल्य असलेल्या मनुष्यबळाची निर्मिती आवश्यक आहे. केंद्र सरकारने यासाठी ‘इंडिया एआय मिशन’ हा राष्ट्रीय कार्यक्रम जाहीर केला असून, अर्थसंकल्पात १० हजार ३७१.९२ कोटी रुपयांची तरतूदही करण्यात आली आहे. भारतीय कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रारूप निर्मिती, नवउद्योजकांना मदत आणि कौशल्यविकासावर यात भर आहे. अन्य योजनांद्वारे ‘एआय’चा विस्तार लहान शहरांमध्येही करण्याची योजना आहे. मात्र, योजना जाहीर करून रोजगार निर्माण होणार नाहीत, त्यासाठीच शालेय शिक्षणामध्ये ‘एआय’चे धडे विद्यार्थ्यांना शिकवले जाणार आहेत. एकूणच, भारताने या बदलाकडे सकारात्मक पद्धतीने पाहात, प्रभावी उपाययोजना सर्व स्तरांमध्ये राबवण्यास सुरुवात केली आहे. त्यातूनच नवीन रोजगारांची निर्मिती होत आहे.

-कौस्तुभ वीरकर