राष्ट्रनिष्ठेचा अखंड प्रहरी

 

 

रायगड जिल्ह्यातील महाड येथे दि. २३ फेब्रुवारी १९३१ रोजी रत्नाकर भागवत यांचा जन्म झाला. मोठे बंधू वसंत भागवत यांच्या प्रेरणेने ते लहानपणापासूनच महाडच्या प्रभात शाखेत जाऊ लागले. त्या शाखेत डॉ. चितळे यांच्या सहवासात त्यांचे संघाशी नाते अधिक दृढ झाले. शाखेतील नियमित उपस्थिती, शारीरिक आणि बौद्धिक कार्यक्रमांमुळे त्यांच्यात नेतृत्वगुण विकसित झाले. पुढे त्यांनी बौद्धिक प्रमुख आणि शाखा मुख्य शिक्षक या जबाबदाऱ्या समर्थपणे सांभाळल्या. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक बालस्वयंसेवक घडले आणि संघसंस्कारांची परंपरा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचली.

 

वयाच्या अवघ्या पंधरा-सोळाव्या वर्षीच देश, स्वातंत्र्य, स्वराज्य आणि राष्ट्र या संकल्पनांचे त्यांना विलक्षण स्पष्ट आकलन झाले होते. स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या विचारांचा त्यांच्या मनावर खोल प्रभाव पडला. पुढे पूजनीय श्रीगुरुजी यांना भेटण्याची संधी मिळाल्यानंतर संघकार्यावरील त्यांची निष्ठा अधिकच दृढ झाली. त्यांच्यासाठी राष्ट्रभक्ती ही केवळ भावना नव्हती; ती जगण्याची दिशा होती.

 

महात्मा गांधी यांच्या हत्येनंतर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर बंदी आली. देशभरातील असंख्य स्वयंसेवकांप्रमाणेच रत्नाकर भागवत यांनाही वयाच्या अवघ्या १७-१८ व्या वर्षी तुरुंगवास भोगावा लागला. तुरुंगातील दिवस त्यांच्यासाठी खचून जाण्याचे नव्हते; तेथेही त्यांनी सहकारी स्वयंसेवकांचे मनोबल उंच ठेवण्याची जबाबदारी स्वीकारली. आपल्या खड्या आणि दमदार आवाजात संघगीते गाऊन त्यांनी कैदेतही आशेचा स्वर जिवंत ठेवला. प्रतिकूल परिस्थितीतही धैर्य आणि संघनिष्ठा कशी टिकवावी, याचा त्यांनी आदर्श घालून दिला.

 

मुंबईत आल्यानंतर त्यांनी सुरुवातीला काच कारखान्यात नोकरी केली. पुढे रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियामध्ये त्यांची नियुक्ती झाली आणि त्यांचे आयुष्य स्थिरावले. मात्र नोकरी हा त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू नव्हता; समाजकार्य हीच त्यांची खरी ओळख राहिली. रिझर्व्ह बँकेत कार्यरत असतानाच भारतीय मजदूर संघाच्या स्थापनेचा काळ आला. त्यांनी संघटनेच्या माध्यमातून कर्मचाऱ्यांच्या न्याय्य मागण्यांचा कायदेशीर आणि विधायक मार्गाने पाठपुरावा केला. संघर्ष असावा, पण तो संयमित आणि रचनात्मक असावा, हा त्यांचा दृष्टिकोन होता.

 

त्यांच्या कार्यातील एक अत्यंत उल्लेखनीय अध्याय म्हणजे वनवासी कल्याण आश्रमासाठी रद्दीदानातून निधी संकलन. सलग वीसहून अधिक वर्षे त्यांनी घरोघरी जाऊन रद्दी गोळा करून समाजकार्याला आर्थिक बळ मिळवून दिले. ही सेवा प्रसिद्धीसाठी नव्हती; ती निस्वार्थ कर्तव्यभावनेतून होती. प्रत्येक घराशी संवाद साधत समाजाला कार्याशी जोडण्याचे त्यांनी सातत्याने काम केले. वयाची पंच्याऐंशी वर्षे पूर्ण झाल्यानंतरही त्यांचा उत्साह कमी झाला नव्हता. त्यांनी स्वतः घरोघरी जाऊन दोनशेहून अधिक विवेकचे नवीन वर्गणीदार जोडले. वाढते वय त्यांच्या पावलांना थांबवू शकले नाही; उलट ते समाजाशी अधिक जवळीक साधण्याचे साधन बनले.

 

१९७५ मध्ये देशावर आणीबाणी लादली गेली तेव्हा अनेक संघ स्वयंसेवक भूमिगत होऊन कार्य करत होते. अशा काळात रत्नाकर भागवत यांनी अनेक भूमिगत स्वयंसेवकांना मदत केली. संकटाच्या काळात शांतचित्ताने उभे राहणे ही त्यांच्या स्वभावाची वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख होती. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे मनमिळावूपणा. धडाडी, प्रचंड आत्मविश्वास आणि सकारात्मक दृष्टी यामुळे त्यांनी अनेक कुटुंबांतील तणाव संवादातून दूर केले. संवादाने प्रश्न सुटतात यावर त्यांचा दृढ विश्वास होता आणि अनेक प्रसंगांत त्यांनी तो प्रत्यक्षात सिद्ध केला.

 

घरात आई हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वांत हळवा कोपरा होता. तिला फिरायला नेणे, वाढदिवस किंवा लग्नाच्या वाढदिवशी सिनेमा दाखवायला नेणे, या छोट्या कृतींमध्येही त्यांचे संवेदनशील मन दिसून येत असे. जीवनाच्या अखेरच्या काही महिन्यांत त्यांचे स्मरणशक्तीचे आकलन हळूहळू कमी होत गेले. दैनंदिन गोष्टींचे विस्मरण होऊ लागले होते. तरीही राष्ट्रविषयक विचारांची त्यांची स्पष्टता कायम होती. बांगलादेशातील हिंदूंविषयी बोलताना ते म्हणत, त्यांना फक्त वाचवण्याची भाषा पुरेशी नाही; त्यांच्यात लढण्याची हिंमत जागवली पाहिजे. अशा विचारांतून शेवटपर्यंत त्यांच्या अंतःकरणात राष्ट्रभक्तीचा ज्योत अखंड प्रज्वलित असल्याचे जाणवत राहिले.

 

दि. १४ जानेवारी २०२५ रोजी त्यांनी आपल्या निवासस्थानी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या पश्चात पत्नी, दोन मुली, जावई, एक मुलगा, सून आणि तीन नातवंडे असा परिवार आहे. कै. रत्नाकर भागवत यांनी स्वयंसेवक म्हणून जगून इतिहासाला अर्थ दिला. शाखेतील बालसंस्कार, बंदीच्या काळातील निडरता, मजदूर संघातील संघटनकार्य, वनवासी कल्याणासाठीची दोन दशकांची सेवा, आणीबाणीतील शांत धैर्य आणि अखेरच्या श्वासापर्यंत टिकलेली राष्ट्रनिष्ठा—या सर्वांमुळे त्यांचे जीवन संघाच्या स्वयंसेवकत्वाचे जिवंत उदाहरण ठरते.