बियांची उगवण आणि वनस्पती संवर्धनासाठी उपयोग

प्रतीक मोरे यांच्या मते, स्मोक वॉटरचा महत्त्वाचा उपयोग बियांची उगवण क्षमता सुधारण्यासाठी होऊ शकतो. काही वनस्पतींच्या बियांमध्ये नैसर्गिक सुप्तावस्था असल्यामुळे योग्य वातावरण उपलब्ध असूनही त्यांचे अंकुरण लगेच होत नाही. अशा परिस्थितीत धूरजन्य जैवसक्रिय घटकांचा नियंत्रित वापर अंकुरण प्रक्रियेला चालना देऊ शकतो. यामुळे दुर्मिळ, स्थानिक आणि संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या वनस्पतींच्या बियांची उगवण वाढवून त्यांचे संवर्धन करण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा उपयोग होण्याची शक्यता आहे. रोपवाटिका व्यवस्थापन, कृषी संशोधन, उद्यानशास्त्र, वनीकरण आणि वनस्पती संवर्धन अशा विविध क्षेत्रांमध्ये या तंत्रज्ञानाचे भविष्यात महत्त्व वाढू शकते.

नियंत्रित ज्वलनापासून पाण्यात धूर मिसळण्यापर्यंत

स्मोक वॉटर तयार करण्यासाठी विकसित केलेल्या उपकरणामध्ये नियंत्रित ज्वलनासाठी स्वतंत्र कक्ष आहे. या कक्षात पाने, पिकांचे अवशेष आणि इतर कोरडा वनस्पती जैवभार वापरता येतो. ज्वलनासाठी आवश्यक हवेचे प्रमाण नियंत्रित करण्यासाठी स्वतंत्र इनलेट आणि सुरक्षित झाकणाची व्यवस्था करण्यात आली आहे. ज्वलन कक्षाला फिल्टरेशन कक्ष जोडण्यात आला असून, बदलता येणाऱ्या फिल्टरच्या साहाय्याने राखेचे कण, काजळी आणि इतर अवांछित घटक कमी केले जातात. त्यानंतर गाळलेला धूर पाण्याच्या पृष्ठभागाखाली सोडला जातो. त्यामुळे धूर आणि पाण्याचा संपर्क वाढतो. पाण्यामध्ये मोटरवर चालणारे ढवळणी यंत्र असल्यामुळे धूरजन्य जैवसक्रिय घटक पाण्यात अधिक प्रभावीपणे मिसळले जातात. उपकरणामध्ये रिचार्जेबल वीजपुरवठा, मोटर नियंत्रक, तापमान आणि वेळ नियंत्रक अशा सुविधा देण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे ज्वलनाची परिस्थिती, प्रक्रिया आणि कालावधी नियंत्रित करता येतो. तयार झालेले स्मोक वॉटर बाहेर काढण्यासाठी स्वतंत्र आउटलेट, तर ज्वलनानंतरची राख काढण्यासाठी ट्रेची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

जैवभाराच्या कचऱ्यालाही मिळणार नवा उपयोग

या तंत्रज्ञानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे वनस्पतीजन्य कचरा आणि कृषी अवशेषांचा नियंत्रित पद्धतीने उपयोग करून वनस्पतींच्या वाढीस उपयुक्त द्रावण तयार करता येते. त्यामुळे उपलब्ध जैवभाराचा मूल्यवर्धित वापर करण्याची संधी निर्माण होते. मात्र प्रत्यक्ष शेतीमध्ये त्याचा वापर करण्यापूर्वी विविध वनस्पती, पिके आणि प्रमाणांनुसार परिणामांचा अभ्यास आवश्यक राहणार आहे. देवरुख शिक्षण प्रसारक मंडळाचे अध्यक्ष सदानंद भागवत आणि महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. नरेंद्र तेंडोलकर यांनी या संशोधनाला मिळालेल्या आंतरराष्ट्रीय मान्यतेबद्दल समाधान व्यक्त केले. देवरुखसारख्या ग्रामीण आणि जैवविविधतेने समृद्ध भागातून विकसित झालेल्या संशोधनाला इंग्लंडमध्ये डिझाइन पेटंटच्या माध्यमातून मिळालेली मान्यता ही अभिमानाची बाब असल्याचे त्यांनी सांगितले. संशोधनातून निर्माण झालेल्या कल्पनेचे तंत्रज्ञानात आणि त्यानंतर बौद्धिक संपदा हक्कामध्ये रूपांतर कसे करता येते, याचे हे महत्त्वपूर्ण उदाहरण असल्याचेही त्यांनी नमूद केले. डॉ. प्रताप नाईकवाडे यांना यापूर्वी चार पेटंट, तर प्रतीक मोरे यांना एक पेटंट मिळाले आहे. या नव्या आंतरराष्ट्रीय मान्यतेबद्दल संस्थेचे उपाध्यक्ष कृष्णकुमार भोसले, कार्यवाह शिरीष फाटक, प्राध्यापक, विद्यार्थी आणि देवरुख परिसरातून संशोधकांचे अभिनंदन करण्यात येत आहे. धुरातून वनस्पतींच्या वाढीसाठी उपयुक्त घटक मिळविण्याच्या या संकल्पनेमुळे जैवभाराच्या कचऱ्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्याची शक्यता आहे. शेतीपासून वनसंवर्धनापर्यंत विविध क्षेत्रांसाठी उपयुक्त ठरू शकणाऱ्या या तंत्रज्ञानामुळे देवरुखच्या संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नवी दिशा मिळाली आहे.