निसर्गातून समाजभान !

 

 

गोरेगावच्या जयप्रकाश नारायण उद्यानात सुरू झालेल्या ‘वृक्षमित्र कट्ट्या’ला पाचव्या वर्षात घेऊन जाताना केवळ पर्यावरणावरील चर्चा न करता, प्रत्यक्ष निसर्ग आणि ग्रामीण जीवन समजून घेण्याचा उद्देश यंदाच्या क्षेत्रभेटीमागे होता. शहरातील नागरिकांचा शेती, ग्रामीण अर्थव्यवस्था, पारंपरिक कौशल्य आणि पर्यावरणपूरक उपक्रमांशी थेट संपर्क व्हावा, या दृष्टिकोनातून सातिवली आणि भालिवली येथील उपक्रमांची निवड करण्यात आली.

 

सातिवली येथील गरम पाण्याच्या कुंडांना भेट देऊन परिसराची पाहणी करण्यात आली. या भागातील धार्मिक आणि नैसर्गिक वैशिष्ट्यांची माहिती घेण्यात आली. वांद्री नदीचे पात्र आणि परिसरातील भौगोलिक रचना यांमुळे या क्षेत्रभेटीला निसर्गाचा वेगळा संदर्भ मिळाला. स्थानिक पातळीवरील अशा नैसर्गिक स्थळांकडे केवळ पर्यटनाच्या दृष्टीने न पाहता, त्यांचे पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक महत्त्व समजून घेणेही या भेटीचा एक भाग होता.

 

यानंतर भालिवली येथील ‘सेवा विवेक’च्या विविध उपक्रमांची पाहणी करण्यात आली. गोशाळेपासून सुरू झालेल्या क्षेत्रभेटीत पशुपालनाचा शेतीशी असलेला संबंध समजून घेण्यात आला. गिर गायींच्या दुधाचा वापर चहा आणि तूप तयार करण्यासाठी केला जातो, तर शेणाचा वापर खतनिर्मिती आणि शेतीसाठी करण्यात येतो. पशुपालन आणि शेती यांची सांगड घालून स्थानिक पातळीवर उपलब्ध संसाधनांचा पुनर्वापर करण्याची पद्धत येथे पाहायला मिळाली.

 

नर्सरीमध्ये फुलझाडे, घरातील शोभेची रोपे आणि विविध वनस्पतींची लागवड पाहण्यात आली. त्यानंतर भाजी-पाला शेती आणि भातशेतीची पाहणी करण्यात आली. पावसामुळे काही पिकांचे नुकसान झाले असले, तरी विविध प्रकारच्या भाजी-पाल्याची लागवड सुरू होती. शहरी भागातील नागरिकांना शेतीतील उत्पादन प्रक्रिया जवळून पाहता यावी, हा या भेटीतील महत्त्वाचा भाग होता. बाजारात उपलब्ध होणार्‍या भाज्यांमागे शेतकरी, जमीन, पाणी, श्रम आणि हवामान यांचा किती मोठा सहभाग असतो, हे अशा प्रत्यक्ष भेटीतून समोर येते. मधमाशी पालन प्रकल्पात मधमाशांचे संगोपन, मधसंकलन आणि त्यासाठी आवश्यक प्रक्रिया समजावून सांगण्यात आली. शेतीसोबत पूरक व्यवसाय म्हणून मधमाशी पालन कसे करता येते, याची माहिती या माध्यमातून मिळाली. त्यानंतर वनौषधी उद्यान आणि मियावाकी जंगलाची पाहणी करण्यात आली. स्थानिक पातळीवर वनस्पतींचे संवर्धन आणि कमी जागेत अधिक हरितक्षेत्र निर्माण करण्याच्या प्रयोगांची माहिती घेण्यात आली.

 

दि. ९ ऑगस्ट हा जागतिक आदिवासी दिवस असल्याने ‘बिरसा मुंडा बांबू प्रशिक्षण केंद्रा’तील उपक्रमालाही विशेष महत्त्व होते. येथे बांबूपासून राख्या, कंदील आणि विविध उपयोगी वस्तू तयार केल्या जातात. पारंपरिक कौशल्याला बाजारपेठेशी जोडण्याचा प्रयत्न या केंद्रातून केला जात आहे. झाडांच्या बिया वापरून तयार केलेल्या राख्यांमुळे पर्यावरणपूरक संकल्पनेलाही जोड देण्यात आली आहे. काही वस्तूंच्या निर्मितीसाठी पारंपरिक हातकामासोबत आधुनिक यंत्रांचाही वापर केला जातो. त्यामुळे पारंपरिक कौशल्य आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांची सांगड घालून रोजगारनिर्मिती कशी करता येते, याचे उदाहरण येथे पाहायला मिळाले.या क्षेत्रभेटीतील सर्वाधिक महत्त्वाचा भाग म्हणजे भाताची लावणी. शहरात राहणार्‍या अनेक सदस्यांना भातलावणीचा प्रत्यक्ष अनुभव नव्हता. त्यामुळे शेतात उतरून रोपे लावण्याची संधी देण्यात आली. स्वप्नाली यांनी रोपांची लागवड करण्याची पद्धत समजावून सांगितल्यानंतर सुमारे १५ ते २० सदस्यांनी प्रत्यक्ष आवणीत सहभाग घेतला.

 

फूटभर चिखल असलेल्या शेतात तीन-चार रोपे घेऊन ती योग्य खोलीवर लावण्याचे काम करण्यात आले. सुरुवातीला अडचणी आल्या, मात्र सामूहिक पद्धतीने काम करताना काही वेळातच सदस्यांना लावणीची पद्धत समजली. सुमारे पाऊण तासात प्रत्येकाने चार-पाच जुड्या लावल्या आणि मिळून सुमारे दोन गुंठे क्षेत्राची आवणी करण्यात आली. यावेळी अनिता यांनी ‘रेलिया बैरन’ हे भोजपुरी लोकगीत गायले. पारंपरिक लोकगीत आणि सामूहिक श्रम यांचा संबंधही या अनुभवातून स्पष्ट झाला. ‘रेलिया बैरन’ या लोकगीताच्या माध्यमातून विरह, प्रेम, असुरक्षितता आणि प्रिय व्यक्तीला गमावण्याची भीती व्यक्त होते. अशा लोकगीतांचा ग्रामीण श्रमजीवनाशी असलेला संबंध या प्रसंगी प्रत्यक्ष अनुभवता आला. सामूहिक शेतीकामात गाण्यामुळे कामातील एकसंधता टिकून राहते, याचाही अनुभव सहभागी सदस्यांना आला. भातलावणीच्या अनुभवातून शेतीतील श्रम, नियोजन आणि सामूहिक कामाचे महत्त्व प्रत्यक्ष अनुभवता आले. शेतातील काम केवळ उत्पादनाशी संबंधित नसून त्यामागे मोठ्या प्रमाणावर श्रम, कौशल्य आणि वेळ लागतो, याची जाणीव या उपक्रमातून झाली. सहभागी सदस्यांनी पुढील काळात भाताच्या कापणीच्या वेळीही या शेताला भेट देण्याची इच्छा व्यक्त केली. प्रत्यक्ष शेतात उतरल्यामुळे शेतीकडे पाहण्याचा अनुभव केवळ निरीक्षणापुरता न राहता सहभागाचा झाला.

 

‘सेवा विवेक’च्या सामाजिक कामाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे, स्थानिक महिलांना प्रशिक्षण आणि रोजगार उपलब्ध करून देणे. बांबू आणि अन्य वस्तूंच्या निर्मितीतून मिळणार्‍या उत्पन्नाच्या माध्यमातून संस्थेचे अनेक उपक्रम चालतात. महिलांना कौशल्य प्रशिक्षण देऊन तयार केलेल्या वस्तूंना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर आहे. त्यामुळे उत्पादन, प्रशिक्षण आणि विक्री या तिन्ही स्तरांवर स्थानिक रोजगारनिर्मितीला चालना मिळते. संस्थेच्या माहितीपटातून या कामाची व्याप्ती समजून घेण्यात आली. स्थानिक साधनसंपत्तीचा वापर करून रोजगारनिर्मिती करण्याचा प्रयत्न या कामातून दिसून येतो. बांबूच्या वस्तूंच्या निर्मितीमध्ये महिलांचा सहभाग वाढविणे, त्यांना कौशल्य देणे आणि तयार वस्तूंना बाजारपेठ मिळवून देणे, या प्रक्रियेमुळे स्थानिक कुटुंबांच्या उत्पन्नाला आधार मिळतो. यानंतर बांबूच्या विविध वस्तूंच्या दालनाला भेट देण्यात आली. सहभागी सदस्यांनी मोठ्या प्रमाणात वस्तूंची खरेदी केली. या खरेदीसोबत सदस्यांसाठी मिनी तगर आणि एझोरा यांची रोपे भेट म्हणून घेण्यात आली, तर बहावा आणि बिट्टीची रोपेही लागवडीसाठी घेण्यात आली. अशा प्रकारे क्षेत्रभेटीचा पर्यावरणाशी असलेला संबंध केवळ पाहणीपुरता राहिला नाही, तर रोपांच्या माध्यमातून तो पुढे नेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

 

क्षेत्रभेटीच्या अखेरीस सर्व सहभागींचा परिचय घेण्यात आला. विशेषतः निवृत्तीनंतरही विविध सामाजिक, पर्यावरणीय आणि बागकामाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये सक्रिय असलेल्या महिलांचा सहभाग लक्षात आला. वृक्षमित्र कट्ट्याचा उद्देश केवळ वृक्षलागवडीपुरता मर्यादित न राहता, निसर्गाशी संबंधित विविध विषयांचा प्रत्यक्ष अनुभव देण्याचा असल्याचे या उपक्रमातून स्पष्ट झाले. वेगवेगळ्या क्षेत्रांत काम करणार्‍या व्यक्तींना एकत्र आणून निसर्ग, समाज आणि स्थानिक उपक्रम यांच्यातील संबंध समजून घेण्याची संधी या कट्ट्यामुळे उपलब्ध होत आहे.

 

 क्षेत्रभेटीचा आर्थिक हिशोब पूर्ण केल्यानंतर शिल्लक राहिलेल्या पाच हजार रुपयांची रक्कम सर्वांच्या संमतीने ‘सेवा भारती’, कोकण प्रांताच्या माता-बाल आरोग्य आहार प्रकल्पासाठी देण्यात आली. क्षेत्रभेटीच्या खर्चातून उरलेली रक्कम सामाजिक उपक्रमासाठी देण्याचा निर्णय सहभागींच्या सामूहिक संमतीने घेण्यात आला. त्यामुळे पर्यावरण आणि निसर्गाशी संबंधित उपक्रमाला सामाजिक आरोग्याच्या विषयाचीही जोड मिळाली. वृक्षमित्र कट्ट्याच्या ४९व्या उपक्रमातून पर्यावरण हा केवळ चर्चेचा विषय न ठेवता, शेती, पशुपालन, स्थानिक रोजगार, आदिवासी कौशल्य, महिला सक्षमीकरण आणि सामाजिक सहभाग यांच्याशी त्याचा असलेला संबंध प्रत्यक्ष अनुभवता आला. सातिवलीच्या नैसर्गिक परिसरापासून भालिवलीतील विविध प्रयोगांपर्यंत आणि भाताच्या शेतातील आवणीपासून बांबूच्या वस्तूंच्या निर्मितीपर्यंत ग्रामीण जीवनातील अनेक पैलू जवळून पाहता आले. विशेषतः प्रत्यक्ष श्रम, स्थानिक कौशल्य आणि पर्यावरणपूरक उपक्रम यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न या क्षेत्रभेटीतून समोर आला. त्यामुळे वृक्षमित्र कट्ट्याचा हा उपक्रम केवळ एक दिवसाची क्षेत्रभेट न राहता, निसर्ग, श्रम आणि समाजाशी जोडणारा प्रत्यक्ष अनुभव ठरला.