अल्फा जनरेशन चिमुकल्यांचा ‘वंदे मातरम्’ आणि जंतर-मंतरचा गदारोळ!

 

एकीकडे Gen Z च्या नावाने सरकारविरोधी गदारोळाचे काही व्हिडीओ दाखवून ‘हीच भारताच्या तरुणाईची मानसिकता’ असे सांगितले जाते; आणि दुसरीकडे वंदे भारत एक्सप्रेस जात असताना दोन चिमुकली मुले उत्स्फूर्तपणे सॅल्यूट करत ‘वंदे मातरम्’ म्हणताना दिसतात. मग प्रश्न असा की, भारताची भावी पिढी नेमकी कोणती? व्हायरल नॅरेटिव्हमधली की भारताच्या प्रगतीला सलाम करणारी?

 

वंदे भारत एक्सप्रेस वेगाने पुढे जात आहे. आधुनिक भारताच्या वेगाचे, तंत्रज्ञानाचे आणि बदलत्या भारताच्या आत्मविश्वासाचे एक प्रतीक म्हणून पाहिली जाणारी ही रेल्वे रुळांवरून धावत आहे. रस्त्याच्या कडेला दोन लहान मुले उभी आहेत. ट्रेन दिसताच त्यांच्या चेहऱ्यावर उत्साह येतो. हात सॅल्यूटसाठी वर जातो आणि ओठांवर येते की, ‘वंदे मातरम्!’ ट्रेनचे डबे एकामागून एक पुढे जात राहतात; मात्र मुलांचा सलाम थांबत नाही. ट्रेन पूर्णपणे नजरेआड होईपर्यंत ती दोन्ही मुले स्थिर उभी राहतात. या दृश्यात ना राजकीय भाषण आहे, ना पक्षीय घोषणा, ना कोणत्याही नेत्याचे नाव. उपलब्ध दृश्यावरून हा प्रसंग पूर्वनियोजितपणे तयार केला गेला आहे, असेही ठामपणे म्हणता येत नाही. पण एक गोष्ट मात्र मनाला भिडते, राष्ट्रभावना अनेकदा मोठ्या भाषणांतून नव्हे, तर अशा सहज कृतीतून व्यक्त होते.

 

हा व्हिडीओ संपूर्ण Gen Alpha पिढीचे सांख्यिक प्रतिनिधित्व करतो, असा दावा करणे अर्थातच योग्य ठरणार नाही. पण तो एक महत्त्वाचा प्रश्न नक्की विचारतो की, आपण नव्या पिढीकडे पाहताना आधीच काही ठरावीक राजकीय चष्मे लावून तर पाहत नाही ना? आजच्या काळात Gen Z आणि Gen Alpha या शब्दांचा वापर केवळ वयोगटासाठी होत नाही; अनेकदा त्यांना विशिष्ट सामाजिक किंवा राजकीय प्रतिमांशी जोडले जाते. एखाद्या आंदोलनात काही हजार तरुण सहभागी झाले की लगेच ‘Gen Z चा आवाज’, ‘तरुणाईचा उठाव’ किंवा ‘नव्या पिढीचे बंड’ अशी विशेषणे वापरली जातात. परंतु भारतातील कोट्यवधी तरुणांचे विचार, आकांक्षा आणि जीवनानुभव एकसारखे नाहीत.

 

कोणी सरकारचे समर्थन करते, कोणी विरोध करते. कोणी राजकारणात सक्रिय आहे, तर कोणी शिक्षण, रोजगार, व्यवसाय, संशोधन किंवा कला यामध्ये स्वतःचे भविष्य घडवत आहे. कोणी देशाच्या धोरणांवर प्रश्न विचारतो, तर कोणी देशाच्या प्रगतीचा अभिमान व्यक्त करतो. कोणी परदेशात शिक्षण घेण्याचे स्वप्न पाहतो, तर कोणी भारतीय सैन्यात जाण्याची तयारी करतो. म्हणून एखाद्या आंदोलनातील गर्दी म्हणजे संपूर्ण Gen Z नव्हे आणि दोन चिमुकल्यांचा व्हिडीओ म्हणजे संपूर्ण Gen Alpha नव्हे. दोन्ही पिढ्यांकडे एकाच राजकीय चौकटीतून पाहणे हे वास्तवाचे अतिसुलभीकरण ठरेल.

 

मात्र इथेच एक गंभीर प्रश्न निर्माण होतो. एखाद्या आंदोलनाला ‘Gen Z चा आवाज’ म्हणून सादर केले जाते, तेव्हा त्या आंदोलनामागील संघटनात्मक रचना, आर्थिक स्रोत, प्रचारयंत्रणा आणि सोशल मीडिया नॅरेटिव्ह यांचा अभ्यास होणे आवश्यक नाही का? लोकशाहीमध्ये आंदोलन करण्याचा अधिकार आहे. सरकारच्या निर्णयावर टीका करण्याचा अधिकार आहे. सरकारला जाब विचारण्याचा अधिकार आहे. हा अधिकार कोणाकडूनही हिरावून घेतला जाऊ नये. परंतु सरकारविरोध आणि राष्ट्रविरोध हे एकच नसते, त्याचप्रमाणे एखाद्या आंदोलनाला संपूर्ण तरुणाईचा आवाज म्हणणेही योग्य नाही.

 

आजच्या डिजिटल युगात आंदोलन केवळ रस्त्यावर घडत नाही; त्याचे दुसरे रणांगण सोशल मीडिया झाले आहे. एखाद्या घटनेचा काही सेकंदांचा व्हिडीओ काढला जातो, त्याला प्रभावी शीर्षक दिले जाते, हॅशटॅग तयार केला जातो, तो व्हायरल होतो आणि काही तासांत त्या घटनेभोवती एक मोठे नॅरेटिव्ह तयार होते. त्यानंतर माध्यमांचे लक्ष त्याकडे जाते आणि एखाद्या स्थानिक घटनेला राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय कथानकाचा भाग बनवले जाऊ शकते. ही प्रक्रिया स्वतःमध्ये चुकीची आहे असे म्हणता येणार नाही; पण त्या नॅरेटिव्हची निर्मिती कोणी केली, त्यामागचा उद्देश काय होता आणि त्यासाठी कोणती यंत्रणा वापरली गेली, हे विचारणे लोकशाहीसाठी आवश्यक आहे.

 

दिल्लीतील जंतर-मंतर परिसरातील आंदोलनांच्या संदर्भातही हाच प्रश्न विचारण्याची गरज आहे. तिथे सहभागी झालेल्या प्रत्येक तरुणाच्या देशभक्तीवर संशय घेण्याचे कारण नाही. त्यांची मागणी योग्य किंवा अयोग्य याचा निर्णयही स्वतंत्रपणे झाला पाहिजे. पण एखाद्या आंदोलनाला लगेच ‘भारताच्या Gen Z चा कौल’ किंवा ‘संपूर्ण तरुणाईचा सरकारविरोधी आवाज’ असे लेबल लावले गेले, तर त्याचा चिकित्सकपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कारण त्या आंदोलनात सहभागी नसलेले लाखो तरुणही याच देशाचा भाग आहेत. सरकारच्या बाजूने असलेले तरुणही आहेत. तटस्थ असलेलेही आहेत. आणि ज्यांना राजकारणापेक्षा स्वतःचे शिक्षण, करिअर, कुटुंब आणि देशाची आर्थिक प्रगती महत्त्वाची वाटते, असेही असंख्य तरुण आहेत.

 

याच संदर्भात विदेशी निधीचा मुद्दा अधिक गांभीर्याने पाहायला हवा. एखाद्या आंदोलनामागे विदेशी निधी असल्याचा दावा केला जात असेल, तर त्याकडे ना अंधविश्वासाने पाहायला हवे, ना राजकीय पूर्वग्रहाने. त्याची चौकशी व्हायला हवी. निधी कुठून आला? कोणत्या संस्थेकडे आला? संबंधित संस्थेला विदेशी निधी स्वीकारण्याची कायदेशीर परवानगी होती का? तो पैसा कुठे वापरला गेला? आंदोलनाच्या आयोजनाशी त्याचा प्रत्यक्ष संबंध होता का? सोशल मीडिया प्रचारासाठी किंवा जनमतावर प्रभाव टाकण्यासाठी तो वापरला गेला का? या प्रश्नांची उत्तरे कागदपत्रे, आर्थिक व्यवहार आणि स्वतंत्र तपासातून मिळाली पाहिजेत.

 

जर अशा तपासातून भारतातील राजकीय किंवा सामाजिक वातावरणावर प्रभाव टाकण्यासाठी विदेशी निधीचा गैरवापर झाल्याचे पुरावे समोर आले, तर तो निश्चितच गंभीर विषय ठरेल. कारण लोकशाहीतील आंदोलनाचा अधिकार जसा पवित्र आहे, तसाच देशाच्या लोकशाही प्रक्रियेवर बाह्य प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न हा गंभीर प्रश्न आहे. मात्र पुरावा उपलब्ध होण्यापूर्वीच कोणत्याही आंदोलनाला ‘विदेशी कट’ ठरवणेही योग्य नाही. राष्ट्रहिताचा अर्थ आपल्या बाजूचे प्रत्येक विधान सत्य मानणे नसून, सत्य कोणत्याही बाजूचे असो, त्याच्या बाजूने उभे राहणे हा आहे.

 

पण मग त्या दोन चिमुकल्यांकडे पुन्हा वळूया.

 

त्यांच्या हातातील सॅल्यूटमध्ये कोणतेही राजकीय गणित नाही. त्यांना कोणत्या पक्षाचा झेंडा आवडतो, कोणत्या सरकारचे समर्थन करायचे, कोणत्या धोरणावर टीका करायची, याची चर्चा त्या क्षणी नाही. त्यांच्यासमोरून भारताची एक आधुनिक प्रतिमा, वंदे भारत, जात आहे आणि त्यांच्या मनातून ‘वंदे मातरम्’ उमटत आहे. या कृतीला आपण केवळ एक गोंडस व्हिडीओ म्हणून पाहून पुढे जावे का?

 

कदाचित नाही.

 

कारण Gen Alpha ही पिढी अत्यंत वेगळ्या जगात वाढत आहे. त्यांच्या हातात स्मार्टफोन आहे. त्यांच्यासमोर कृत्रिम बुद्धिमत्ता आहे. जगभरातील माहिती काही सेकंदांत त्यांच्या हातात येते. त्यांच्यावर जागतिक संस्कृतीचा प्रभाव आहे. ते जगाशी जोडलेले आहेत. पण त्याच वेळी त्यांच्या घरात भारतीय संस्कार आहेत, शाळेत राष्ट्रगीत आहे, सण-परंपरा आहेत, तिरंगा आहे, सैनिकांविषयी आदर आहे आणि देशाच्या प्रगतीच्या नव्या प्रतिमाही आहेत.

 

आधुनिकता आणि राष्ट्रभक्ती या परस्परविरोधी गोष्टी नाहीत. जागतिक विचार स्वीकारूनही भारतीय राहता येते. तंत्रज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचूनही आपल्या मातृभूमीचा अभिमान बाळगता येतो. प्रश्न विचारूनही देशावर प्रेम करता येते. आणि सरकारच्या एखाद्या धोरणाला विरोध करूनही राष्ट्राचा सन्मान करता येतो. हीच लोकशाहीची परिपक्वता आहे.

 

म्हणून राष्ट्रभक्तीची व्याख्याही केवळ ‘वंदे मातरम्’च्या घोषणेपुरती मर्यादित करता कामा नये. राष्ट्रभक्ती म्हणजे सार्वजनिक संपत्तीचे रक्षण करणे, कायद्याचा आदर करणे, कर भरणे, पर्यावरणाची काळजी घेणे, भ्रष्टाचाराला विरोध करणे, सैनिकांचा सन्मान करणे, दुर्बलांच्या हक्कासाठी उभे राहणे आणि देशातील कमतरतांवर प्रामाणिकपणे प्रश्न विचारणेही आहे.

 

देशभक्त तरुण म्हणजे सरकारची स्तुती करणारा तरुणच असे नाही. देशभक्त तोही आहे जो म्हणतो, ‘हा माझा देश आहे; म्हणून तो अधिक चांगला व्हावा यासाठी मी प्रश्न विचारणार.’ परंतु त्याचबरोबर देशाला कमी लेखणे, खोटी माहिती पसरवणे किंवा बाह्य शक्तींना देशाच्या अंतर्गत प्रश्नांचा गैरफायदा घेऊ देणे हेही राष्ट्रहिताचे लक्षण ठरू शकत नाही.

 

आज भारताची तरुणाई एका मोठ्या संक्रमणाच्या टप्प्यावर आहे. तिच्यासमोर रोजगाराचे प्रश्न आहेत, शिक्षणाचे प्रश्न आहेत, तंत्रज्ञानाच्या संधी आहेत, पर्यावरणाचे आव्हान आहे, मानसिक आरोग्यापासून सामाजिक असमानतेपर्यंत अनेक प्रश्न आहेत. या सर्व प्रश्नांवर ती आवाज उठवेल. उठवायलाच हवा. पण तिचा आवाज कोणत्या दिशेने वळतो, हे ठरवताना तथ्य, विवेक आणि राष्ट्रहित या तीन गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतील.

 

म्हणून जंतर-मंतरवर काही तरुणांनी व्यक्त केलेला आक्रोश हा भारतातील प्रत्येक तरुणाचा आवाज आहे, असा निष्कर्ष काढणे जितके चुकीचे आहे, तितकेच दोन चिमुकल्यांचा सलाम पाहून संपूर्ण Gen Alpha कशी आहे याचा अंतिम निर्णय देणेही चुकीचे आहे. पण त्या दोन मुलांचा व्हिडीओ एक गोष्ट नक्की सांगतो, भारताच्या भावी पिढीमध्ये राष्ट्रभावनेची शक्यता जिवंत आहे आणि तिला कमी लेखण्याचे कोणतेही कारण नाही.

 

खरा धोका आंदोलनात नसतो; खरा धोका असतो तो खोट्या नॅरेटिव्हमध्ये. प्रश्न विचारण्यात धोका नाही; प्रश्नांची उत्तरे विकृत माहितीच्या आधारे ठरवण्यात धोका आहे. सरकारवर टीका करण्यात धोका नाही; पण काही निवडक दृश्यांना संपूर्ण देशाचे प्रतिनिधित्व देण्यात धोका आहे. आणि विदेशी निधीच्या आरोपातही सत्य लपलेले असेल तर ते तपासातून बाहेर यायलाच हवे; पण आरोपाला पुराव्याची जोड नसेल तर त्याला तथ्य मानणेही तितकेच चुकीचे आहे.

 

वंदे भारत एक्सप्रेस पुढे निघून गेली. तिचे डबे नजरेआड झाले. पण त्या दोन चिमुकल्यांचा सलाम काही क्षण तिथेच राहिला.

 

कदाचित तो सलाम केवळ एका रेल्वेगाडीला नव्हता.

 

तो सलाम होता भारताच्या प्रगतीला.

 

तो सलाम होता भारताच्या स्वप्नांना.

 

तो सलाम होता भारताच्या सामर्थ्याला.

 

आणि कदाचित तो सलाम होता त्या भारताला, ज्याची धुरा उद्या या चिमुकल्यांच्या हातात येणार आहे.

 

म्हणूनच भारताच्या तरुणाईचा चेहरा काही व्हायरल व्हिडीओ, काही हॅशटॅग किंवा काही आंदोलनांच्या गर्दीने ठरवू नये. भारताची तरुणाई त्यापेक्षा खूप मोठी आहे. ती प्रयोगशील आहे, प्रश्न विचारणारी आहे, आधुनिक आहे, जागतिक आहे; पण त्याच वेळी ती भारतीयही आहे.

 

जंतर-मंतरचा गदारोळ काही काळासाठी मोठा आवाज निर्माण करू शकतो. सोशल मीडिया एखाद्या नॅरेटिव्हला काही तासांत जगभर पोहोचवू शकतो. पण भारताचे खरे भविष्य ठरवणारा आवाज कदाचित त्या गदारोळात नसतो.

 

तो कधी कधी रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या दोन चिमुकल्यांच्या ओठांवर असतो.

 

“वंदे मातरम्!”

 

आणि कदाचित म्हणूनच या देशाच्या भावी पिढीबद्दल निराश होण्यापेक्षा तिच्यावर विश्वास ठेवण्याची वेळ आली आहे.

 

कारण भारताचे भविष्य ट्रेंडिंग हॅशटॅग ठरवणार नाहीत; ते भारतावर प्रेम करणारी, प्रश्न विचारणारी, विचार करणारी आणि कृती करणारी पिढी ठरवणार आहे.

 

//वंदे मातरम//

 

 

- राजश्री मेस्त्री