कर्तव्यपूजेचा अखंड दीप; स्वयंसेवकत्वाचे विद्यापीठ

 

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्यात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात ज्यांच्या शांत, सातत्यपूर्ण आणि निस्वार्थ कार्यामुळे संपूर्ण परिसरात संघकार्याची भक्कम पायाभरणी होत असते. अशाच कर्मयोगी स्वयंसेवकांपैकी एक म्हणजे कै. गजानन गोपाळ फडके (अण्णा फडके). संघकार्य हेच जीवन आणि स्वयंसेवकत्व हाच श्वास मानून आयुष्यभर जगलेले अण्णा म्हणजे समर्पण, शिस्त आणि साधेपणाचे मूर्तिमंत उदाहरण होते.

 

अण्णांनी दादर नगर संघचालक म्हणून जबाबदारी सांभाळली. संघचालक हे पद त्यांनी कधी अधिकार म्हणून मिरवले नाही; उलट एक सामान्य स्वयंसेवक म्हणूनच ते कायम वावरले. शाखेतील प्रत्येक स्वयंसेवकाशी त्यांचे नाते हे पदापेक्षा प्रेमाचे आणि आत्मीयतेचे होते. त्यांचा स्वभाव व्यवहारात अत्यंत रोखठोक होता. योग्य वाटणारी गोष्ट ते स्पष्टपणे सांगत. पण त्यामागे कोणालाही दुखावण्याचा हेतू नसे; संघकार्य अधिक सक्षम व्हावे आणि स्वयंसेवक घडावेत, हीच त्यांची भूमिका असे.

 

शाखा हेच अण्णांच्या जीवनाचे केंद्र होते. कोणतीही परिस्थिती असो, शाखेला जाणे हा त्यांच्या दिनक्रमाचा अविभाज्य भाग होता. शाखा संपल्यानंतर ते थेट घरी न जाता परिसरातील स्वयंसेवकांच्या घरी जाऊन गाठीभेटी घेत. त्यांच्या सुखदुःखाची विचारपूस करत. नव्या कार्यकर्त्यांना जोडणे, जुन्या स्वयंसेवकांचा संपर्क कायम ठेवणे आणि संघकार्याची उब प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचवणे हे त्यांचे अखंड कार्य होते. वय वाढत गेले, शरीर थकत गेले; तरी गळ्यात आपले ओळखपत्र घालून राम मारुती रोडवरील आपल्या घरापासून शिवाजी पार्क येथील शाखेपर्यंत ते नियमित चालत जात असत. शेवटच्या काळात डॉक्टरांनी स्पष्ट सूचना दिल्यानंतरच त्यांनी शाखेत जाणे थांबवले. संघकार्यावरील त्यांची निष्ठा किती अढळ होती, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.

 

आज दादरमध्ये अत्यंत उत्साहात निघणारी नववर्ष स्वागत यात्रा ही अनेकांना प्रेरणा देणारी परंपरा बनली आहे. सुमारे बावीस वर्षांपूर्वी या यात्रेची सुरुवात झाली, तेव्हा तिच्या उभारणीत अण्णांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे होते. स्वागत यात्रा समितीचे कार्यवाह म्हणून त्यांनी अथक परिश्रम घेतले. विविध विचारांचे, विविध कार्यपद्धतींचे सुमारे साठ ते सत्तर मंडळे एकत्र आणून एक भव्य सांस्कृतिक उपक्रम उभा करण्यामागे त्यांची समन्वयक वृत्ती आणि सर्वांना जोडून घेण्याची क्षमता कारणीभूत होती. आजही ही स्वागत यात्रा अखंड सुरू आहे, हीच त्यांच्या कार्याची खरी पावती आहे.

 

अण्णांच्या घराचे दार संघकार्याकरिता सदैव खुले असे. स्वयंसेवकांची ये-जा, बैठक, चर्चा, नियोजन यामुळे त्यांचे घर अक्षरशः संघाचेच घर बनले होते. त्यांनी केवळ स्वतः संघकार्य केले नाही, तर पुढील पिढ्यांनाही त्याच संस्कारांचा वारसा दिला. त्यांच्या कुटुंबातील पुढील दोन्ही पिढ्या संघकार्याशी जोडलेल्या आहेत. हा त्यांच्या जीवनसंस्कारांचा सर्वात मोठा ठेवा आहे. संघकार्यासोबतच अण्णांनी सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातही महत्त्वाचे योगदान दिले. दादर येथील अखिल भारतीय कीर्तन संस्थेत त्यांनी काही काळ कार्य केले आणि अध्यक्षपदाची जबाबदारीही समर्थपणे सांभाळली. कीर्तनाच्या माध्यमातून संस्कार आणि समाजजागरणाचे कार्य करणाऱ्या या संस्थेला त्यांनी नवे कार्यकर्ते आणि नवे बळ मिळवून दिले. लोकांना जोडणे, त्यांच्यात विश्वास निर्माण करणे आणि प्रत्येकामध्ये कार्यकर्त्याची क्षमता पाहणे हा त्यांचा विशेष गुण होता.

 

अण्णा व्यावसायिकदृष्ट्या ऑटोमोबाईल इंजिनिअर होते. आपल्या तांत्रिक ज्ञानाचा उपयोग त्यांनी समाजासाठी केला. महाराष्ट्राला उपलब्ध झालेल्या एशियाड बस सेवेच्या उभारणीत त्यांचे भरीव योगदान होते. आपल्या व्यावसायिक कौशल्याचा उपयोग सार्वजनिक हितासाठी कसा करावा, याचा त्यांनी आदर्श घालून दिला. अण्णांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात मोठा गुण म्हणजे त्यांचा साधेपणा. समाजात मोठा मान, संघात महत्त्वाची जबाबदारी आणि विविध क्षेत्रांतील योगदान असूनही त्यांनी कधीही स्वतःला मोठे समजले नाही. त्यांचा व्यवहार एका सामान्य नागरिकाप्रमाणेच राहिला. प्रत्येकाशी आपुलकीने बोलणे, नम्रतेने वागणे आणि कोणत्याही प्रकारचा दिखाऊपणा टाळणे, ही त्यांची जीवनशैली होती.

 

अण्णांकडे पाहिल्यावर "संघ जगणे म्हणजे काय?" याचे उत्तर सहज मिळते. संघकार्य हे केवळ शाखेपुरते मर्यादित नसून ते प्रत्येक क्षण जगण्याची पद्धत आहे, हे त्यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्यातून दाखवून दिले. अविरत श्रम, निरपेक्ष सेवा, शिस्तबद्ध जीवन, कार्यकर्त्यांवरील प्रेम आणि राष्ट्रकार्यावरील अखंड निष्ठा या गुणांमुळे ते अनेक स्वयंसेवकांचे प्रेरणास्थान बनले. दि. ६ जानेवारी २०१८ रोजी अण्णांनी देह ठेवला; परंतु त्यांनी घडवलेले कार्यकर्ते, त्यांनी रुजवलेले संस्कार आणि त्यांनी उभ्या केलेल्या परंपरा आजही जिवंत आहेत. दादरमधील नववर्ष स्वागत यात्रा, संघाची शाखा, कार्यकर्त्यांचे विशाल कुटुंब आणि समाजजीवनातील त्यांचे योगदान यांमधून त्यांचे कार्य आजही प्रेरणा देत आहे. त्यांच्या पश्चात दोन मुलगे, दोन सुना, एक मुलगी, नात, नातू आणि नातसून असा परिवार आहे. पण त्यांचे खरे कुटुंब म्हणजे हजारो स्वयंसेवक आणि त्यांनी घडवलेले कार्यकर्ते होत.

 

अण्णा फडके यांचे संपूर्ण जीवन हे एका स्वयंसेवकाने संघकार्य कसे जगावे, समाजाशी कसे जोडले जावे आणि पदापेक्षा कर्तव्याला कसे महत्त्व द्यावे, याचा जिवंत आदर्श आहे. त्यांचे जीवन आगामी पिढ्यांसाठी सदैव प्रेरणादायी राहील. व्यक्ती जाते; परंतु तिचे संस्कार, तिचे कार्य आणि तिच्या जीवनातून निर्माण झालेली प्रेरणा अमर राहते. अण्णा फडके यांचे जीवन हे अशाच अमर प्रेरणेचे तेजस्वी उदाहरण आहे.