जगण्याचा आनंद देणारं संगीत : पं. सुहास व्यास

 

 

 

 

आजच्या धावत्या जगामध्ये लोकांकडे वेळ कमी आहे. पूर्वी रात्रभर मैफिली चालायच्या. त्यामुळे मध्यरात्रीचे, सकाळचे असे सगळे राग ऐकायला मिळायचे. मला असं वाटतं मैफील रात्रीचीच खरी रंगते. पहाटे ४ ते ९ वाजेपर्यंतचे जे राग आहेत, ते ऐकायला दुर्मीळ आहेत. त्यातसुद्धा जे लोकप्रिय आहेत, ते ऐकले जातात. मात्र, असे अनेक राग आहेत, जे लोकांपर्यंत पोहोचले नाही. आता याच्यात दोन गोष्टी आहेत. एक तर वेळेचं बंधन आणि दुसरं म्हणजे, गाणारे कलाकार असूनसुद्धा त्यांची दखल घेतली जात नाही. सध्या गणित लोकप्रियतेवर अवलंबून आहे, ते चूक आहे, असं माझं म्हणणं नाही. कारण, शेवटी तो व्यवसायाचा भाग आहे. पूर्वी ‘इव्हेंट’ नव्हते मैफिली होत्या, जिथे कलाकारसुद्धा हजर राहायचे.

 

 

मला असं वाटतं, सामान्य माणसांनी याचं महत्त्व समजून घेतलं पाहिजे. मी आपल्या संगीताला ‘अभिजात संगीत’ म्हणतो, ‘शास्त्रीय संगीत’ म्हणत नाही. पु. ल. देशपांडे यांच्या भाषेमध्ये सांगायचं तर, प्रत्येक गाण्याच्या प्रकाराला शास्त्र आहे. मग प्रत्येक प्रकार ‘शास्त्रीय संगीत’ होऊ शकतो. परंतु, ‘अभिजात’ म्हणजे काय, तर सर्वोत्कृष्ट! ते आपलं अभिजात संगीत! लतादीदींपासून अनेक प्रख्यात गायिकांनी सांगितलं आहे की, तुम्ही आधी शास्त्रीय संगीत शिका. कारण, आपल्या रागांचा जो प्रभाव आहे, तो समजून घेतला पाहिजे. राग समजून घेणे आणि गाणं समजून घेणं, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. शशीने मला ही जबाबदारी दिल्यानंतर मागचे दीड-दोन महिने मी प्रत्येक रागावर रियाज करत आहे आणि हा जो प्रयास आहे, तो पुढच्या पिढीने ऐकावा, असं मला वाटतं. आजचं युग हे डिजिटल युग आहे. त्यामुळे याचं रीलहर्ळींरश्र होईल. पूर्वीच्या काळी ज्याप्रकारे गाण्याचं आदान-प्रदान होत असे की, ते आताच्या घडीला होत नाही. म्हणजे, हा माझा आरोप नाही; पण ती भावना कमी झाली. हल्ली लपवण्याकडे लोकांचा जास्त कल असतो. मी टीका करत नाही, पण ज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून आपण या गोष्टी शिकून घेतल्या पाहिजे. सगळे राग मला येत नाहीत, पण दुसर्‍या कुणाला येत असतील, तर ते ऐकले पाहिजेत. भारतीय संगीतासारखं समृद्ध संगीत मला तरी कुठे सापडलं नाही.

 

 

पहिली गोष्ट म्हणजे, आम्ही जो रियाज करतो, त्याचा अनेक अंगांनी विचार करावा लागतो. मला राग पहिल्या सुरापासून ‘एस्टॅब्लिश’ करता आला पाहिजे. प्रत्येक सुराला अर्थ आहे. तो अर्थ मला सापडावा, म्हणून मी सुरांचा रियाज करतो. आपल्या संगीतामध्ये साहित्य आहे. त्या साहित्याला अर्थ आहे. राग गातानाची जी अनुभूती आहे, ती माझ्यासाठी महत्त्वाची आहे. प्रत्येक बंदिशीची एक लय असते. त्यानंतर महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, बोल आला पाहिजे. अंतर्‍याचे आलाप, स्थाईचे आलाप हे सगळे करताना त्या शब्दाला आणि सुराला अनुसरून माझे शब्द मला गाता आले पाहिजेत.

 

 

‘ब्रिस शिखर परिषदे’मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करण्याची मला संधी मिळाली. ‘आयसीसीआर’च्या माध्यमातून मला पाठवण्यात आलं होतं. त्यांनी मला सांगितलं होतं की, "पंडितजी, आपल्या संगीतातून, आपल्या देशाचं काहीतरी तिथल्या लोकांसमोर पोहोचलं पाहिजे.” त्यासाठी मी शोध घेतला. आपल्या भारतीय संगीतातील अत्यंत मोठं नाव म्हणजे श्रीकृष्ण (अण्णासाहेब) नारायण रातंजनकर. हे पंडित भातखंडे यांचे पट्टशिष्य. अत्यंत ‘क्रिएटिव्ह’ माणूस. म्हणजे, उद्या तुमच्यासारखा एखादा पत्रकार गेला आणि त्याने सांगितलं की, अमूक एका रागामध्ये बंदीश नाहीये, तर ते "समोर बसा मी करून देतो,” म्हणत असत. एवढी प्रगल्भता त्यांच्याकडे होती! त्यांच्या पुस्तकाचा मी संदर्भ घेतला. मला एकूण चार बंदिशी सापडल्या. सादरीकरणासाठी मला २० मिनिटांची वेळ दिली होती. चीनमधल्या एका बेटावर ही परिषद भरली होती. मला प्रश्न पडला, इथल्या लोकांना काय कळणार आपली भाषा? मग मी समन्वयकांना सांगितलं की, याचा अर्थ त्यांच्या भाषेमध्ये त्यांना कळला पाहिजे. याबाबतीत शासनाने मला खूपच चांगली मदत केली. त्या कार्यक्रमाला एक हजार लोक तिकीट काढून आले होते. ही माझ्यासाठी आश्चर्याची गोष्ट होती. मला तिथल्या पत्रकारांनी प्रश्न विचारला, "तुम्ही बसून कसे गायलात?” कारण बाकी देशांतील लोकांचे उभे राहून कार्यक्रम झाले. माझ्यासाठी तिथे विशेष व्यवस्था केली गेली. आता आम्ही चार-चार तासांच्या मैफिली करतो; तिथे २० मिनिटं म्हणजे काहीच नाही. तिथे २० मिनिटांनी कार्यक्रम संपल्यानंतर टाळ्यांचा कडकडाट झाला. ६० वर्षांनंतर चीनमध्ये शास्त्रीय संगीत सादर करणारा मी पहिला कलाकार होतो. पहिले होते, ते डी. वी. पलुस्कर!

 

 

संगीताने मला जगण्याचा आनंद दिला, असं मी म्हणेन. मी संगीताकरिता जगतोय किंवा संगीतामुळे जगतोय. माझे वडील स्वतः एक कलाकार होते. त्यामुळे त्यांनी माझ्यावर कधीही सक्ती केली नाही की तू गाणं कर. तुला जर आवड असेल, तर तू कर. आम्ही तिन्ही भाऊ (सुहास व्यास, सतीश व्यास, शशी व्यास) संगीताच्या संस्कारांमध्येच वाढलो. त्यामुळे गाणं-बजावणं सगळं ऐकलं होतं. म्हणजे बिरजू महाराजांच्या सगळ्या तबलजीबरोबरचे नृत्य बघितले. याचा फायदा मला असा झाला की, प्रत्येकाच्या आयुष्यामध्ये चढ-उतार येतात. मी जेव्हा गाणं शिकायचो, त्यावेळेला तंबोरा घेऊन बसायचो. तंबोरा वाजवला तरीसुद्धा मनाला शांती मिळते. हा माझा अनुभव आहे. आता मी ७७ वर्षांचा आहे. मी सामान्य माणसांनासुद्धा सांगतो की, तंबोरा ऐका. संगीताने मला आनंद दिला. ओळख दिली. संगीतामुळे माणसं जोडली गेली. मी देशासाठी सीमेवर जाऊन लढलो नाही, पण माझ्या देशाकरिता मी गायलो. आता मी पुढची पिढी तयार करत आहे. जेवढं मला येतं, तेवढं मी पुढच्या पिढीला देतो.