तिजोरीत सोने ठेवण्याऐवजी, ईलेक्ट्रोनिक गुंतवणूकीचा पर्याय? भविष्यासाठी सोन्याची गुंतवणूक करू इच्छिणाऱ्यांसाठी NSE ची इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसीट (EGR)

 

 

 

 

इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसीट (EGR) ही शेअर बाजारात खरेदी-विक्री करता येणारी एक रिसीट आहे. या रिसीट द्वारे गुंतवणूकदाराला SEBI ची मान्यताप्राप्त तिजोरीत ठेवलेल्या भौतिक सोन्याची मालकी मिळते. हे सोने SEBI च्या नियमनाखालील तिजोरीत सुरक्षित ठेवले जाते. त्या सोन्याच्या मालकीचा इलेक्ट्रॉनिक पुरावा म्हणून रिसीट गुंतवणूकदाराच्या डिमॅट खात्यात जमा होते. ही प्रक्रिया समजून घेणे सोपे आहे. भौतिक सोने तिजोरीत ठेवले जाते. त्याच्या मालकीची नोंद इलेक्ट्रॉनिक रिसीटच्या स्वरूपात केली जाते. या रिसीटची शेअर बाजारात खरेदी-विक्री करता येते. सोन्याच्या खरेदी-विक्रीसाठी असलेल्या निर्धारित प्रक्रियेनुसार तिचे भौतिक सोन्यात रूपांतरही करता येते. म्हणजेच, EGR घेतल्यानंतरही गुंतवणूकदाराच्या मालकीची मालमत्ता सोनेच असते.

 

 

प्रत्येक EGR मध्ये सोन्याचे विशिष्ट वजन आणि शुद्धता निश्चित केलेली असते. हे तपशील एक्स्चेंजने ठरवलेले असतात. शुद्धतेचे दोन प्रकार आहेत. ९९९ म्हणजे ९९.९ टक्के शुद्ध सोने, तर ९९५ म्हणजे ९९.५ टक्के शुद्ध सोने. या दोन्ही प्रकारांमध्ये १० मिलीग्रॅम, १०० मिलीग्रॅम, १ ग्रॅम, १० ग्रॅम, १०० ग्रॅम आणि १ किलोग्रॅम अशा वजनांचे EGR उपलब्ध आहेत. प्रत्येक EGR मध्ये सोन्याचे वजन आणि शुद्धता सारखीच असेल असे नाही. त्यामुळे खरेदी करण्यापूर्वी संबंधित तपशील तपासणे आवश्यक आहे. दीर्घकालीन बचत करणाऱ्यांसाठी कमी वजनाचे पर्याय उपयुक्त ठरतात. केवळ १०० मिलीग्रॅम सोन्याच्या EGR पासून गुंतवणुकीची सुरुवात करता येते. बचत वाढत जाईल, तशी गुंतवणूकही वाढवता येते. अशा प्रकारे १ किलोग्रॅमपर्यंतच्या वजनाचा EGR घेता येतो.

 

 

EGR ही केवळ डिजिटल सोन्याची सुविधा नाही. तिच्यामागे बाजारातील विविध संस्थांची समन्वित व्यवस्था कार्यरत असते. EGR चे व्यवहार एक्स्चेंजवर होतात. NSE हे व्यवहारांसाठीचे व्यासपीठ उपलब्ध करून देते. तसेच व्यवहारांचे नियम आणि किंमत निश्चित करण्याची व्यवस्था ठरवते. तिजोरी व्यवस्थापक भौतिक सोने स्वीकारणे, ते सुरक्षित ठेवणे आणि त्याची पडताळणी करणे याची जबाबदारी पार पाडतो. EGR तयार करण्याची तसेच गुंतवणूकदाराला तिजोरीतून भौतिक सोने देण्याची प्रक्रिया तो सुरू करतो. डिपॉझिटरी इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील मालकीच्या नोंदी सांभाळते. एक्स्चेंजवर झालेल्या व्यवहारांचे क्लिअरिंग आणि सेटलमेंट क्लिअरिंग कॉर्पोरेशन करते. गुंतवणूकदार मान्यताप्राप्त ट्रेडिंग सदस्याच्या माध्यमातून EGR ची खरेदी-विक्री करतात. बाजारात EGR ची किंमत अनेक घटकांवर ठरते. त्यात सोन्याचा स्पॉट भाव, मागणी-पुरवठा, सोन्याची शुद्धता आणि त्याचे स्वरूप यांचा समावेश होतो. व्यवहारांचे सेटलमेंट T+१ पद्धतीने होते. व्यवहारांसाठी लागू असलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार गुंतवणूकदारांनी निधी आणि प्रतिभूतींसंबंधीच्या अटी पूर्ण करणे आवश्यक असते.

 

 

केवळ सोन्याच्या किमतीतील चढ-उतारांवर आधारित आर्थिक लाभ देणाऱ्या साधनांपेक्षा EGR वेगळे आहे. EGR धारकाला तिजोरीत ठेवलेले प्रत्यक्ष सोने काढून घेता येते. यासाठी धारकाला अर्जाद्वारे रूपांतराची विनंती करावी लागते. तिजोरी व्यवस्थापनाकडून या विनंतीला मंजुरी दिली जाते.

 

 

EGR मुळे देशालाही व्यापक फायदा होऊ शकतो. या व्यवस्थेत देशांतर्गत रिफायनरीमध्ये शुद्ध केलेल्या सोन्याबरोबरच पुनर्वापरातून मिळवलेल्या सोन्याचाही समावेश असेल. त्यामुळे भारतात उपलब्ध होणारे अधिक सोने औपचारिक बाजारपेठेत येण्यास मदत होईल. परिणामी, आयात केलेल्या सोन्यावरील अवलंबित्व कमी होण्यास हातभार लागू शकतो.

 

 

सोन्यातील इतर गुंतवणुकीप्रमाणे EGR मध्येही किमतीतील चढ-उतारांचा धोका असतो. सोन्याच्या किमती कमी-जास्त होऊ शकतात. नियामक देखरेख असली किंवा भौतिक सोन्याचा आधार असला, तरी नफ्याची हमी मिळत नाही. गुंतवलेली रक्कम बुडण्याचा धोकाही पूर्णपणे टळत नाही. त्यामुळे EGR ला हमखास परतावा देणारे गुंतवणूक उत्पादन समजू नये. EGR घेण्याची प्रक्रिया अधिकृत ट्रेडिंग सदस्याकडून समजून घेता येते. दिवाळी हा केवळ प्रकाशाचा सण नाही. भविष्यासाठी नियोजन करण्याचीही ही वेळ आहे. यंदा सोन्यात गुंतवणूक करण्याचा विचार करत असाल, तर किती रक्कम गुंतवायची याबरोबरच सोन्याचा प्रकार, त्याची शुद्धता आणि ते कोणत्या स्वरूपात ठेवायचे, याचाही विचार करा. गरज पडेल तेव्हा सोने उपलब्ध होईल का, हेही तपासा. EGR हा सोने इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात ठेवण्याचा एक पर्याय आहे. या व्यवस्थेत इलेक्ट्रॉनिक रिसीटला तिजोरीत ठेवलेल्या भौतिक सोन्याचा आधार असतो. हे कायम लक्षात असू द्या.