आरोग्य युगप्रवर्तक ‘धन्वंतरी’

 

 

 

आरोग्य ही केवळ वैयक्तिक गरज नाही, ती राष्ट्राच्या प्रगतीची पायाभरणी आहे. निरोगी माणूस कुटुंबाला बळ देतो, सुदृढ कुटुंब समाजाला सामर्थ्य देते आणि निरोगी समाज राष्ट्राच्या विकासाला दिशा देतो.

 

भारतीय संस्कृतीत भगवान ‘धन्वंतरी’ हे आरोग्य आणि आयुर्वेदाचे आराध्य दैवत मानले जातात. हातात अमृतकलश घेऊन प्रकटलेले ‘धन्वंतरी’ आपल्याला जीवनाचे मोल सांगतात. आजच्या काळात भगवान ‘धन्वंतरी’ अवतरले, तर त्यांच्या हातात कोणती आयुधे असतील? अमृतकलशाबरोबर योग, विज्ञान, निसर्गसंवर्धन आणि जनजागृतीची साधनेही असतील का?

 

आजच्या आरोग्यविषयक आव्हानांकडे पाहिले, तर हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो. आजार वाढत आहेत; आरोग्य कुठे हरवत आहे? वैद्यकशास्त्राने अभूतपूर्व प्रगती केली आहे. आधुनिक निदान तंत्रे, शस्त्रक्रिया, लसीकरण आणि औषधोपचारांमुळे असंख्य जीव वाचत आहेत. तरीही मधुमेह, स्थूलता, हृदयरोग, मानसिक ताण, हार्मोन्समधील असंतुलन आणि वंध्यत्व यांसारख्या समस्या चिंतेचा विषय आहेत.

 

अनियमित दिनचर्या, बैठी जीवनशैली, अपुरी झोप, चुकीच्या आहाराच्या सवयी आणि प्रदूषण यांचा आरोग्यावर परिणाम होत आहे. तंत्रज्ञानाने माणसाचे जीवन वेगवान केले; पण त्या वेगात शरीर आणि मनाकडे दुर्लक्ष होऊ लागले. प्रश्न केवळ आजारांवर उपचार करण्याचा नाही; आरोग्य बिघडण्याची कारणे ओळखण्याचाही आहे. आजच्या धन्वंतरींचा संदेश म्हणूनच महत्त्वाचा ठरतो- रोग झाल्यावर उपचार करा; पण रोग टाळण्यासाठी जगण्याची पद्धतही बदला.

 

 

आयुर्वेदाने दिनचर्या, ऋतुचर्या, आहार-विहार आणि निसर्गाशी सुसंवाद यांना महत्त्व दिले आहे. आधुनिक वैद्यकाने निदान, शस्त्रक्रिया, लसीकरण आणि वैज्ञानिक संशोधनातून आरोग्यसेवेच्या नव्या वाटा खुल्या केल्या आहेत. दोन्हींचा विचार करताना रुग्णाचे हित केंद्रस्थानी असले पाहिजे. पारंपरिक ज्ञानाची चिकित्सा आणि आधुनिक संशोधनाचा स्वीकार, यांतून अधिक सुरक्षित व परिणामकारक आरोग्यसेवा विकसित होऊ शकते. परंपरेला विवेकाची जोड आणि विज्ञानाला संवेदनशीलतेची साथ हवी.

 

 

योग म्हणजे केवळ आसने नव्हेत. तो शरीर, श्वास आणि मन यांच्यात समतोल साधण्याचा मार्ग आहे. नियमित योगाभ्यास, सूर्यनमस्कार, चालणे, संतुलित आहार आणि पुरेशी झोप या सवयी आरोग्यसंवर्धनासाठी उपयुक्त आहेत. नियमित आरोग्य तपासण्या, लसीकरण आणि आजारांचे लवकर निदान यांनाही तितकेच महत्त्व आहे. योग हा वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नसला, तरी योग्य मार्गदर्शनाखाली तो आरोग्यदायी जीवनशैलीचा महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो. औषध आजारावर काम करते; आरोग्यदायी सवयी आजाराचा धोका कमी करण्यास मदत करतात.

 

 

आरोग्याची पहिली शाळा म्हणजे घर. घरातील आहार, संवाद, स्वच्छता आणि दिनचर्या यांतून आरोग्याच्या सवयी घडतात. मुलांना पौष्टिक आहार आणि मैदानी खेळांची आवड लावणे, किशोरवयीन मुला-मुलींना शरीरातील बदलांविषयी योग्य माहिती देणे आणि महिलांच्या आरोग्याला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.

 

गर्भधारणेपूर्वीची काळजी, गर्भावस्थेतील योग्य आहार, नियमित तपासण्या, प्रसूतीनंतरची देखभाल आणि बालकाच्या पहिल्या हजार दिवसांतील पोषण व विकास यांचा पुढील आयुष्यावर महत्त्वाचा प्रभाव असतो. गर्भसंस्काराच्या व्यापक संकल्पनेत सकारात्मक संवाद, संगीत, योग, शांत वातावरण आणि भावनिक आधार यांना स्थान आहे. हे उपक्रम योग्य वैद्यकीय देखरेखीबरोबर राबवले, तर मातृत्वाचा अनुभव अधिक समृद्ध होऊ शकतो. आरोग्याचे संस्कार बालपणापासून रुजले, तर निरोगी पिढीचा पाया मजबूत होतो.

 

 

आज माणूस अनेकांशी जोडलेला आहे; तरीही मनाने एकटा पडत आहे. स्पर्धा, अपेक्षा, कौटुंबिक ताण आणि सामाजिक माध्यमांचा अतिरेक मानसिक स्वास्थ्यावर परिणाम करतात. कुटुंबातील संवाद, ध्यान, योग, छंद आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात घालवलेला वेळ मनाला आधार देऊ शकतो. गरज भासल्यास समुपदेशन किंवा मानसोपचार घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. मनाची वेदना अदृश्य असते; पण तिची काळजी तितकीच आवश्यक असते.

 

 

आरोग्य ही केवळ रुग्णालयाची जबाबदारी नाही. ती प्रत्येक घराची आणि संपूर्ण समाजाची जबाबदारी आहे. ही जाणीव समाजात रुजवण्यासाठी ‘आरोग्य भारती’सारख्या लोकाभिमुख उपक्रमांचे महत्त्व मोठे आहे. गृह आरोग्य, निरोगी जीवनशैली, सुपोषण, किशोरी कल्याण, सुप्रजा व गर्भसंस्कार, योग-सूर्यनमस्कार, औषधी वनस्पतींची योग्य माहिती आणि ‘स्वस्थ ग्राम’ योजना अशा विविध विषयांतून आरोग्यजागृती करता येते. घराघरांत आरोग्यविषयक योग्य माहिती पोहोचवणे, गावागावांत प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेची जाणीव निर्माण करणे आणि लोकसहभागातून निरोगी जीवनशैली रुजवणे, हा या कार्याचा गाभा आहे.

 

स्थानिक पातळीवर आरोग्यशिक्षण, पोषणविषयक मार्गदर्शन, महिलांच्या आरोग्याविषयी संवाद आणि जीवनशैलीशी संबंधित आजारांबद्दल जनजागृती, यांमुळे समाज अधिक सजग होऊ शकतो. औषधी वनस्पती आणि घरगुती उपाय यांचा वापरही योग्य माहिती, सुरक्षितता आणि आवश्यक वैद्यकीय सल्ल्याच्या आधारेच व्हायला हवा. आरोग्यसेवा रुग्णापर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे; पण आरोग्याची जाणीव प्रत्येकाच्या मनापर्यंत पोहोचली पाहिजे.

 

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने मांडलेले पंच-परिवर्तन : कुटुंबप्रबोधन, सामाजिक समरसता, पर्यावरण संरक्षण, स्वदेशी आणि नागरिक कर्तव्य यांचा आरोग्याच्या व्यापक संकल्पनेशीही जवळचा संबंध आहे.

 

कुटुंबप्रबोधन : कुटुंबातील संवाद, एकत्र भोजन, ज्येष्ठांची काळजी आणि महिलांच्या आरोग्याचा आदर यांतून सुदृढ कुटुंब घडते. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्तीच्या शारीरिक आणि मानसिक गरजा समजून घेणे, हा आरोग्यसंस्कारांचा पाया आहे.

 

सामाजिक समरसता : आरोग्याचा अधिकार सर्वांसाठी आहे. जात, धर्म, भाषा किंवा आर्थिक परिस्थितीमुळे कोणालाही आरोग्यसेवेपासून वंचित राहावे लागू नये. ग्रामीण, आदिवासी आणि वंचित घटकांपर्यंत आरोग्यशिक्षण व आवश्यक वैद्यकीय सेवा पोहोचवणे, ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

 

पर्यावरण संरक्षण : शुद्ध हवा, स्वच्छ पाणी आणि सुरक्षित परिसर हे आरोग्याचे मूलभूत आधार आहेत. वृक्षसंवर्धन, जलसंवर्धन आणि कचर्‍याचे योग्य व्यवस्थापन ही केवळ पर्यावरणाची नव्हे, तर आरोग्याचीही कामे आहेत.

स्वदेशी : स्थानिक अन्नधान्ये, भरड धान्ये, ऋतुनुसार उपलब्ध होणारे पदार्थ आणि पारंपरिक पाककृती यांना आपल्या आहारात योग्य स्थान देता येते. स्थानिक संसाधनांचा विवेकी वापर आरोग्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही बळ देऊ शकतो.

 

नागरिक कर्तव्य : सार्वजनिक स्वच्छता, वाहतुकीचे नियम, रक्तदान, आरोग्यविषयक चुकीच्या माहितीला आळा आणि गरजूंना मदत, या प्रत्येक कृतीतून जबाबदार नागरिकत्व व्यक्त होते.

 

पंच-परिवर्तन हे केवळ सामाजिक परिवर्तनाचे सूत्र नाही; त्यातील मूल्ये आरोग्यदायी जीवनपद्धतीशी जोडली, तर ती निरोगी समाजनिर्मितीला हातभार लावू शकतात. व्यक्तीचे आरोग्य कुटुंबाला बळ देते; समाजाचे आरोग्य राष्ट्राला सामर्थ्य देते.

 

 

मानवी आरोग्य आणि पर्यावरण यांचे नाते अतूट आहे. प्रदूषण, पाण्याची कमतरता, असुरक्षित अन्न आणि हवामानातील बदल यांचा आरोग्यावर परिणाम होतो. वृक्षारोपणाबरोबर वृक्षसंवर्धन, पाण्याचा काटकसरीने वापर, कचर्‍याचे योग्य व्यवस्थापन आणि जैवविविधतेचे रक्षण, या कृती दैनंदिन जीवनाचा भाग व्हायला हव्यात. निसर्गाचे आरोग्य टिकले, तरच मानवी आरोग्याचा पाया मजबूत राहील. निसर्गाचे रक्षण म्हणजे पुढील पिढ्यांच्या आरोग्याचे रक्षण.

 

आजच्या धन्वंतरींच्या अमृतकलशात केवळ औषध नसेल. त्यात असेल ज्ञान, विज्ञान, योग, संतुलित आहार, मानसिक स्वास्थ्य, पर्यावरणाविषयी संवेदनशीलता आणि समाजाप्रति कर्तव्यभावना. त्यांच्या आयुधांत आधुनिक निदान तंत्रे असतील; पण रुग्णाविषयी करुणाही असेल. आयुर्वेदाचे जीवनदर्शन असेल; पण वैज्ञानिक दृष्टिकोनही असेल. वैयक्तिक आरोग्याचा विचार असेल; पण कुटुंब आणि समाजाच्या आरोग्याची जाणीवही असेल.

 

भगवान धन्वंतरींचे पूजन करताना निरोगी जीवनाचा संकल्प करूया. ‘आरोग्य भारती’सारख्या उपक्रमांतून आरोग्यजागृती घराघरांत पोहोचवूया. पंच-परिवर्तनातील मूल्ये आचरणात आणूया. उपचारांबरोबर प्रतिबंधाला, तंत्रज्ञानाबरोबर माणुसकीला आणि प्रगतीबरोबर निसर्गसंवर्धनाला स्थान देऊया.

 

‘निरोगी व्यक्ती, सुदृढ कुटुंब, समरस समाज आणि संतुलित निसर्ग, यांतूनच आरोग्यसंपन्न राष्ट्र घडते.’

 

हाच आरोग्य युगप्रवर्तक भगवान धन्वंतरींचा आधुनिक काळासाठीचा संदेश!

- डॉ. मधुरा कुलकर्णी