अवकाशातील भारताची ‘जागरूक नजर’

 

 

एखाद्या गावाला पुराचा वेढा पडत असताना प्रशासनाला परिस्थितीतील बदल लवकर समजले, तर किती जीव वाचू शकतील? पिकांच्या स्थितीतील बदल वेळेत लक्षात आले, तर शेतकर्‍याला किती मदत होईल? जंगलातील हानी, जलसाठ्यांचे बदलते स्वरूप आणि किनारपट्टीवरील संकटे मोठ्या प्रदेशाच्या संदर्भात आधीच समजली, तर निर्णय किती सुधारतील? अवकाश संशोधनाचा खरा अर्थ अशाच प्रश्नांत दडलेला आहे. रॉकेट आकाशाकडे झेपावते; पण त्याच्या यशाचे मोजमाप जमिनीवरील माणसाच्या आयुष्यात झाले पाहिजे. भारताचा ‘ईओएस-०५’ उपग्रह याच दृष्टीने महत्त्वाचाच. दि. ४ सप्टेंबर रोजी पहाटे २.५५ वाजता श्रीहरिकोटा येथून, ‘जीएसएलव्ही-एफ१७’ प्रक्षेपकाद्वारे ‘ईओएस-०५’चे यशस्वी प्रक्षेपण झाले. सुमारे २ हजार ३६७ किलोग्रॅम वजनाच्या या उपग्रहाला, प्रथम संक्रमण कक्षेत सोडण्यात आले. त्यानंतर स्वतःच्या प्रणोदन यंत्रणेच्या साहाय्याने, त्याची कक्षा उंचावण्यात आली. ‘इस्रो’ने दि. ७ सप्टेंबर रोजी अंतिम कक्षावर्धन प्रक्रिया यशस्वी झाल्याचे आणि उपग्रहाची स्थिती सामान्य असल्याचे जाहीर केले. म्हणजे, प्रक्षेपण आणि अपेक्षित उंचीपर्यंत पोहोचणे हे वेगवेगळे, महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

 

पूर्वी ‘गिसॅट-१ए’ म्हणून ओळखल्या गेलेल्या या मोहिमेभोवती, ‘अवकाशातील सीसीटीव्ही’ आणि ‘भारताची गरुडदृष्टी’ अशी आकर्षक बिरुदे चर्चेत आली, ती लक्षवेधक अशीच. मात्र, तंत्रज्ञान समजून घेताना, उपमा आणि वास्तविक क्षमतेतील अंतर लक्षात ठेवावे लागते. ‘इस्रो’ने ‘ईओएस-०५’चे वर्णन, ‘भू-समकालिक कक्षेतून प्रतिमांकन करणारा भारताचा पहिला उपग्रह’ असे केले आहे. येथे विशेषत्व समर्पित भू-प्रतिमांकन क्षमतेचे आहे. भारताचे ‘इन्सॅट’सारखे हवामान उपग्रह, यापूर्वीपासून पृथ्वीची प्रतिमा आणि हवामानविषयक माहिती देत आहेत.

 

यातील कक्षेची संकल्पना सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊया. रस्त्यावरून फिरणारा निरीक्षक वेगवेगळ्या ठिकाणांची जवळून पाहणी करू शकतो; उंच मनोर्‍यावरील निरीक्षकाला मात्र एकाचवेळी मोठा परिसर दिसतो. पृथ्वीजवळील अनेक निरीक्षण उपग्रह आणि भू-समकालिक उपग्रहांच्या भूमिकांतील फरक काहीसा असाच आहे. जवळून पाहताना सूक्ष्म तपशील मिळवता येतो, दूरवरून पाहताना विस्तृत प्रदेशातील बदलांचा परस्परसंबंध समजण्यास मदत होते. दोन्ही प्रकारचे निरीक्षण एकत्र आल्यावर चित्र अधिक अर्थपूर्ण होते. भू-समकालिक कक्षेतील उपग्रहाचा पृथ्वीभोवतीचा प्रदक्षिणाकाल, पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्याच्या कालावधीशी जुळतो. ही कक्षा विषुववृत्ताच्या प्रतलात आणि वर्तुळाकार असेल, तर ती भूस्थिर ठरते; उपग्रह जमिनीवरील निरीक्षकाला जवळजवळ एकाच जागी दिसतो. आदर्श भूस्थिर कक्षेची उंची सुमारे ३५ हजार ७८६ किमी असते. त्यामुळे ‘भू-समकालिक’ आणि ‘भूस्थिर’ हे शब्द सरसकट एकाच अर्थाने वापरणे अचूक नाही. या कक्षीय व्यवस्थेचा उपयोग, ठरावीक मोठ्या प्रदेशाकडेच वारंवार नजर ठेवण्यासाठी होतो. याच वारंवार निरीक्षणात ‘ईओएस-०५’सारख्या मोहिमेचे महत्त्व आहे. एखादी प्रतिमा परिस्थिती त्या क्षणी कशी आहे हे सांगते; वेगवेगळ्या वेळी घेतलेल्या प्रतिमांच्या मालिकेतून परिस्थिती कोणत्या दिशेने बदलत आहे, हे समजण्यास मदत होते. आपत्ती व्यवस्थापनात ही बाब विशेष महत्त्वाचीच. मात्र, ‘सतत नजर’ म्हणजे, प्रत्येक ठिकाणाचे अखंड थेट व्हिडिओ प्रसारण नव्हे! प्रतिमा घेण्याचे नियोजन, संवेदकांची क्षमता, माहिती पृथ्वीवर पोहोचवण्याचा वेळ आणि विश्लेषण यांवरच प्रत्यक्ष सेवा अवलंबून असते.

 

‘सीसीटीव्ही’ शब्दामुळे आणखी एक गैरसमज होऊ शकतो. या उपग्रहातून प्रत्येक व्यक्तीचा चेहरा, घरातील हालचाली किंवा प्रत्येक वाहनाची क्रमांकपाटी वाचता येईल, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचेच. विस्तृत प्रदेशाचे निरीक्षण आणि अतिसूक्ष्म तपशील ओळखणे, या स्वतंत्र क्षमता आहेत. ‘गिसॅट’ संकल्पनेच्या अधिकृत वर्णनातही, ढगमुक्त परिस्थितीत वारंवार प्रतिमा घेण्यावर भर आहे. प्रकाशाधारित भू-पृष्ठ निरीक्षणाला ढगांचा अडथळा येतो. त्यामुळे ‘कोणत्याही हवामानात सर्व काही दिसणारा जादूई कॅमेरा’ अशी प्रतिमा निर्माण करू नये.

 

पृथ्वी निरीक्षण म्हणजे, केवळ सुंदर छायाचित्रे गोळा करणेही नव्हे. प्रतिमांतील रंग, उजेड, आकार आणि काळानुसार होणारे बदलांचे, वैज्ञानिक विश्लेषण केले जाते. विविध तरंगलांबींतील निरीक्षणामुळे, मानवी डोळ्यांना सहज न जाणवणारे फरक अभ्यासता येतात. मात्र, प्रतिमेत दिसणारा बदल, म्हणजे त्याचे कारण निश्चित समजले, असे होत नाही. जमिनीवरील मोजमाप, स्थानिक माहिती आणि तज्ज्ञांची पडताळणी आवश्यक असते. उपग्रहातून मिळालेली माहिती हा निर्णयाचा महत्त्वाचा आधार आहे; ती स्वतंत्रपणे अंतिम निर्णय नाही.

 

कृत्रिम बुद्धिमत्ता या प्रक्रियेला नक्कीच गती देऊ शकते. मोठ्या प्रमाणातील प्रतिमांची तुलना, असामान्य बदलांची प्राथमिक छाननी आणि तज्ज्ञांनी तपासावयाच्या भागांना प्राधान्य देणे, अशी कामे विकसित करता येतील. मात्र, संगणकाने दाखवलेला प्रत्येक बदल वास्तविक संकट असेलच, असे नाही. ढगांची सावली, हंगामी बदल किंवा प्रतिमांतील तांत्रिक फरकांमुळे, चुकीचे निष्कर्ष निघूही शकतात. त्यामुळे मानवी पडताळणी, निष्कर्षातील अनिश्चिततेची स्पष्ट नोंद आणि स्थानिक माहितीशी तुलना हा वापराचा आवश्यक भाग असला पाहिजे. मराठीसह भारतीय भाषांतील संवाद ही पुढची गरज आहे. शेतकरी, मच्छीमार, ग्रामसेवक किंवा स्थानिक आपत्ती स्वयंसेवकाला वैज्ञानिक संज्ञांची परीक्षा द्यायची नसते; योग्य वेळी काय करायचे, हे समजून घ्यायचे असते. यासाठी मोबाईल संदेश, आवाजातील सूचना, स्थानिक रेडिओ आणि ग्रामपातळीवरील संपर्काची सांगड घालावी लागेल. इंटरनेट वापरत नसलेल्या नागरिकांपर्यंतही संदेश पोहोचण्याची व्यवस्था हवी. तंत्रज्ञानाचा लाभ काही तज्ज्ञांपुरता सीमित राहू नये, यासाठी माहितीच्या शेवटच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यावर गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.

 

तरुणांसाठी या क्षेत्राचा आणखी एक अर्थ म्हणजे, नव्या प्रकारचे काम. भूगोल, संगणकशास्त्र, कृषी, पर्यावरण, सांख्यिकी आणि नागरी अभियांत्रिकी, यांची सांगड घालणार्‍या प्रकल्पांना महत्त्व मिळू शकते. विद्यार्थ्यांनी उपलब्ध सार्वजनिक उपग्रह माहिती वापरून, आपल्या जिल्ह्यातील जलक्षेत्रे, शेती किंवा जमीनवापराचे छोटे अभ्यास करावेत. स्थानिक प्रश्न समजून घेणे, योग्य माहिती निवडणे आणि निष्कर्ष प्रामाणिकपणे मांडणे, ही कौशल्ये विकसित करावीत. रोजगाराची हमी एका उपग्रहातून मिळत नाही; पण समस्यांवर काम करण्यासाठी नवे साधन नक्की उपलब्ध होते.

 

या मोहिमेकडे पाहताना, अपयशातून शिकण्याची वैज्ञानिक वृत्तीही लक्षात घ्यायला हवी. ‘इस्रो’च्या नोंदीनुसार, २०२१ मधील ‘ईओएस-०३’चे प्रक्षेपण अयशस्वी झाले होते. त्यानंतरही अशा क्षमतेच्या विकासासाठी प्रयत्न सुरू राहिले, हे महत्त्वाचे. विद्यार्थ्यांसाठी यात मोठाच संदेश आहे. एखादा प्रयोग फसणे, म्हणजे कल्पना निरुपयोगी ठरणे नव्हे. त्रुटी समजून घेणे, रचना सुधारणे आणि पुन्हा कसून पडताळणी करणे, या प्रक्रियेतूनच विश्वासार्ह तंत्रज्ञान घडते. राष्ट्रीय यशामागे अशा अनेक वर्षांच्या अदृश्य परिश्रमांचा वाटा असतो.

 

‘ईओएस-०५’ची खरी परीक्षा, आता त्यातून निर्माण होणार्‍या उपयोगी ज्ञानात असेल. संकटाची सूचना वेळेत मिळालेला नागरिक, अधिक माहितीच्या आधारावर निर्णय घेणारा अधिकारी आणि आपल्या परिसराचा अभ्यास करणारा विद्यार्थी हेच या प्रवासाचे केंद्र असले पाहिजेत. अवकाशातील प्रगतीला जमिनीवरील परिणामांची जोड मिळाली, तरच तिचे सामाजिक मूल्य वाढेल. भारताची गरुडदृष्टी किती दूर पाहते, याइतकेच ती किती लोकांचे आयुष्य अधिक सुरक्षित आणि सक्षम करते, हेही महत्त्वाचे आहे. आकाशात उभारलेली ही क्षमता प्रत्येक भारतीयाच्या उद्याला उजाळा देणारी ठरो!