रॉकेट क्षेत्रातील क्रांतीची चाहूल

 

 

 

आकाशाकडे पाहताना आपल्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. तारे किती दूर आहेत? ग्रह कसे तयार झाले? माणूस चंद्रावर पुन्हा का जात आहे? आणि एक दिवस मंगळावर मानवी वस्ती शक्य होईल का? या प्रश्नांना विज्ञानाच्या माध्यमातून समजून घेण्याची संधी देणारा ‘विश्व अंतराळ सप्ताह’ दरवर्षी दि. ४ ते १० ऑक्टोबरदरम्यान, जगभर साजरा होतो. संयुक्त राष्ट्रांनी १९९९ मध्ये या सप्ताहाची घोषणा केली. दि. ४ ऑक्टोबर १९५७ रोजी सोव्हिएत संघाने ‘स्पुटनिक-१’ हा पहिला कृत्रिम उपग्रह अवकाशात पाठवला, तर दि. १० ऑटोबर १९६७ रोजी ‘बाह्य अवकाश करार’ अंमलात आला. या दोन ऐतिहासिक घटनांच्या स्मरणार्थच, दि. ४ ते १० ऑक्टोबर हा कालावधी निवडण्यात आला आहे.

 

२०२६च्या ‘विश्व अंतराळ सप्ताहा’ची संकल्पना आहे, ‘रॉकेट क्रांती’! ही संकल्पना केवळ मोठ्या रॉकेटच्या प्रक्षेपणाविषयीची नाही. गेल्या काही दशकांत अवकाशात पोहोचण्याच्या तंत्रज्ञानात झालेला आमूलाग्र बदलच, तिच्या केंद्रस्थानी आहे. एकेकाळी अवकाश मोहिमा प्रामुख्याने मोजयाच सरकारी संस्था आणि महासत्तांच्या नियंत्रणात होत्या. आज खासगी कंपन्या, नवउद्योजक, विद्यापीठांतील विद्यार्थी आणि संशोधन संस्था, तसेच विविध देशांच्या नव्या अवकाश संस्था प्रक्षेपण तंत्रज्ञानाच्या विकासात सहभागी होत आहेत. पुन्हा वापरता येण्याजोगी पहिल्या टप्प्यातील रॉकेट्स, अधिक कार्यक्षम ‘प्रणोदन’ प्रणाली, लहान उपग्रह आणि तुलनेने कमी खर्चातील प्रक्षेपणामुळे, मानवाची अवकाशापर्यंतची पोहोच अधिक व्यापक होत आहे.

 

रॉकेटच्या या बदलामागील मूलभूत विज्ञान मात्र, आजही ‘न्यूटन’च्याच ‘गतीच्या तिसर्‍या नियमा’नुसारच कार्य करते. रॉकेटमधून अतिशय वेगाने वायू किंवा ज्वलनातून निर्माण झालेले पदार्थ, मागच्या दिशेने बाहेर फेकले जातात. त्याच्या प्रतिक्रियेमुळेच रॉकेट पुढे सरकते. पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणातून बाहेर पडण्यासाठी, रॉकेटला प्रचंड वेग मिळवावा लागतो. त्यासाठी इंधन, इंजिनची रचना, रॉकेटचे वस्तुमान आणि इंधन जळण्याच्या कार्यक्षमतेचा अत्यंत अचूक समन्वय आवश्यक असतो. त्यामुळेच ‘रॉकेट विज्ञान’ हे केवळ शक्तिशाली इंजिन निर्मितीचे शास्त्र नसून भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, पदार्थविज्ञान, संगणकीय गणना आणि अभियांत्रिकीचा संगम आहे.

 

आजच्या ‘रॉकेट क्रांती’तील सर्वांत महत्त्वाचा बदल म्हणजे पुनर्वापर! पूर्वी प्रक्षेपणानंतर रॉकेटचे मोठे भाग पृथ्वीवर परत येतच नसत. त्यामुळे प्रत्येक मोहिमेसाठी, मोठ्या प्रमाणावर नवे हार्डवेअर तयार करावे लागे. आता काही प्रक्षेपण प्रणालींमध्ये रॉकेटचा पहिला टप्पा पृथ्वीवर परत आणून, त्याचा पुन्हा वापर करण्याची क्षमता विकसित करण्यात आली आहे. यामुळे प्रत्येक उड्डाणासाठी लागणारा खर्च कमी करण्याची आणि अधिक प्रक्षेपणे करण्याची शयताही निर्माण झाली. मात्र, पुनर्वापरामुळे अवकाशप्रवास आपोआप स्वस्त किंवा सोपा होतो, असे म्हणणे योग्य नाही. प्रत्येक उड्डाणानंतर तपासणी, दुरुस्ती, इंधन भरणे आणि सुरक्षिततेच्या चाचण्या आवश्यक असतातच.

 

या बदलाचा परिणाम केवळ अंतराळवीर किंवा वैज्ञानिकांपुरताच मर्यादित नाही. आज आपल्या दैनंदिन जीवनातील अनेक सुविधा, अवकाशातील उपग्रहांवर अवलंबून आहेत. दूरसंचार, हवामानाचा अंदाज, स्थाननिर्धारण, दूरचित्रवाणी प्रसारण, कृषी निरीक्षण, समुद्रावरील हालचाली, जंगलातील बदल, पूर किंवा चक्रीवादळांचे निरीक्षण आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी, उपग्रहांचा वापर होतो. पृथ्वीभोवती फिरणार्‍या उपग्रहांकडून मिळणारी माहिती, शेतीपासून वाहतूक व्यवस्थेपर्यंत आणि हवामानशास्त्रापासून पर्यावरण निरीक्षणापर्यंत अनेक क्षेत्रांना उपयोगी पडते. त्यामुळे रॉकेट म्हणजे केवळ अंतराळात जाण्याचे साधन नसून, पृथ्वीवरील तंत्रज्ञानाच्या पायाभूत व्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

 

मात्र, अवकाशाच्या वाढत्या वापरासोबत जबाबदारीही वाढते. पृथ्वीभोवतीच्या कक्षांमध्ये कार्यरत आणि निष्क्रिय उपग्रह, रॉकेटचे अवशेष आणि इतर मानवनिर्मित वस्तूंची संख्या वाढत आहे. या अवकाशीय कचर्‍याचा कार्यरत उपग्रह आणि भविष्यातील अंतराळयानांना धोका निर्माण होऊ शकतो. म्हणूनच, ‘रॉकेट क्रांती’ म्हणजे केवळ अधिक रॉकेट अवकाशात पाठवणेच नव्हे; तर सुरक्षित, जबाबदार आणि दीर्घकाळ टिकणार्‍या अवकाशवापराची व्यवस्था निर्माण करणेही त्याचा भाग आहे. अवकाश ही अमर्याद जागा असली, तरी उपयुक्त कक्षा मर्यादित आणि अत्यंत मौल्यवान संसाधन आहेत.

 

या सप्ताहाचे आणखी एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट म्हणजे, अवकाश विज्ञान सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवणे. ‘विश्व अंतराळ सप्ताहा’साठी, एखादी मोठी वेधशाळा किंवा अत्याधुनिक प्रयोगशाळा असणे आवश्यक नाही. शाळेत रॉकेटच्या तत्त्वावर छोटा प्रयोग, कागदी किंवा फुग्याचे रॉकेट, सौरमालेचे प्रतिकृती प्रारुप, आकाशनिरीक्षण, विज्ञान चित्रपट, व्याख्यान, प्रश्नमंजूषा किंवा स्थानिक पातळीवरील विज्ञान प्रदर्शनासारख्या अनेक साध्या उपक्रमांतून सहभाग घेता येतो. अधिकृत मार्गदर्शक साहित्यामध्ये शाळा आणि समुदायांनी पालकांना सहभागी करून घेणे, अंतराळविषयक प्रदर्शन, तज्ज्ञांची व्याख्याने, तारांगण भेट आणि दुर्बिणीद्वारे आकाशनिरीक्षणांसारख्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.

 

अवकाश विज्ञानाचा समाजाशी असलेला संबंध, केवळ अंतराळ मोहिमांपुरता मर्यादित नाही. अवकाशातून मिळणारी माहिती, पृथ्वीवरील बदल समजून घेण्यासाठीही महत्त्वाचीच. उपग्रहांच्या साहाय्याने पिकांची स्थिती, जंगलांचे क्षेत्रफळ, समुद्रातील बदल, हिमनद्यांचे आकुंचन, शहरांचा विस्तार आणि नैसर्गिक आपत्तींचा मागोवा घेता येतो. त्यामुळे अवकाश तंत्रज्ञान हे पृथ्वीपासून दूर जाण्याचे माध्यम नसून, पृथ्वीला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्याचेच साधन आहे. ‘विश्व अंतराळ सप्ताहा’च्या निमित्ताने, या तंत्रज्ञानाकडे केवळ रोमांचक अंतराळप्रवास म्हणून न पाहता, त्याचा आपल्या दैनंदिन जीवनाशी असलेला संबंध समजून घेणेही आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांनी उपग्रहांच्या उपयोगावर प्रकल्प करणे, नागरिकांनी आकाशनिरीक्षण करणे आणि कुटुंबांनी मुलांच्या वैज्ञानिक प्रश्नांना प्रोत्साहन देणे, हीसुद्धा या सप्ताहातील अर्थपूर्ण सहभागाची रूपे ठरू शकतात.

 

मग, सामान्य माणसाने काय करावे? सर्वांत सोपी सुरुवात म्हणजे, या सप्ताहात दररोज काही वेळ आकाशाकडे पाहणे. दुर्बीण नसली, तरी चंद्राच्या कला, तेजस्वी ग्रह आणि काही प्रमुख तारकासमूह ओळखण्याचा प्रयत्न नक्कीच करता येऊ शकतो. मुलांसोबत कागद, फुगा किंवा साध्या घरगुती वस्तूंच्या साहाय्याने सुरक्षित रॉकेट प्रयोग करता येतो. मात्र, प्रत्यक्ष रॉकेट किंवा स्फोटक ‘प्रणोदक’ तयार करण्याचे प्रयोग घरच्या घरी करणे धोकादायक आहे. त्याऐवजी सुरक्षित शैक्षणिक प्रयोगांतून गती, दाब, प्रतिक्रिया आणि उड्डाणाची मूलभूत तत्त्वे समजून घेणेही अधिक उपयुक्त ठरेल. ‘विश्व अंतराळ सप्ताहा’च्या जागतिक कार्यक्रमात आपल्या शाळेचा, संस्थेचा किंवा समुदायाचा अवकाशविषयक उपक्रम नोंदवण्याचीही संधी उपलब्ध झाली आहे.

 

एक सामान्य नागरिक अवकाश विज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट करू शकतो; ती म्हणजे, विश्वसनीय माहिती वाचणे आणि चुकीची माहिती पुढे न पाठवणे. अवकाशाविषयी अनेक रंजक; पण वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचे आणि अतिरंजित दावे समाज माध्यमांवर फिरत असतात. एखादा ग्रह पृथ्वीवर आदळणार आहे, एखादा उपग्रह पृथ्वीवर कोसळणार आहे किंवा एखाद्या छायाचित्रात परग्रहावरील जीव सापडला आहे, अशा दाव्यांवर विश्वास ठेवण्यापूर्वी, त्याचा स्रोत तपासणेही विज्ञानातील नागरी सहभागाचीच एक पद्धत आहे.

 

‘विश्व अंतराळ सप्ताहा’चा खरा अर्थ रॉकेट आकाशात झेपावताना पाहण्यात नसून; त्या झेपेमागील विज्ञान समजून घेण्यात आहे. रॉकेट आपल्याला पृथ्वीच्या पलीकडे घेऊन जाते पण, त्याचबरोबर ते प्रश्न विचारण्याची, प्रयोग करण्याची आणि नवीन ज्ञान निर्माण करण्याची मानवी क्षमताही दाखवते. दि. ४ ते १० ऑक्टोबर हा सप्ताह म्हणूनच, केवळ वैज्ञानिकांचा किंवा अंतराळप्रेमींचा उत्सव न राहता; प्रत्येक कुटुंबाचा, प्रत्येक विद्यार्थ्याचा आणि प्रत्येक जिज्ञासू नागरिकाचा ‘विज्ञानोत्सव’ होऊ शकतो. ‘रॉकेट क्रांती’ ही केवळ तंत्रज्ञानातील क्रांती नाही; ती अवकाशाकडे पाहण्याच्या आपल्या दृष्टिकोनातील बदलाचीही सुरुवात आहे.