संत आणि गुरू परंपरेचे ‘महापर्व’

 

 

सिंहस्थ म्हटले की, डोळ्यांसमोर येतात ते गोदावरीचे घाट, लाखो भाविक, नागा साधूंच्या मिरवणुका, आखाड्यांचे ध्वज आणि शाहीस्नानाचा आध्यात्मिक सोहळा. मात्र, सिंहस्थाची ही दृश्य ओळख जितकी व्यापक आहे, तितकीच त्यामागची अदृश्य आध्यात्मिक परंपराही गहन आहे. त्या परंपरेतील एक महत्त्वाचा प्रवाह म्हणजेच नाथ संप्रदाय! महाराष्ट्राच्या धार्मिक-सांस्कृतिक इतिहासात नाथ संप्रदायाचे स्थान, केवळ एका साधू-पंथापुरतेच मर्यादित नाही. योग, गुरुतत्त्व, वैराग्य, देहसाधना, कुंडलिनी, अवधूत परंपरा आणि जातिभेदापलीकडील आध्यात्मिक दृष्टिकोन यांचा प्रभाव, महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेवर टाकणारा हा एक मूलभूत प्रवाह आहे. विशेष म्हणजे, या परंपरेचे एक अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र म्हणजे त्र्यंबकेश्वर! त्यामुळे नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थाचा विचार करताना, नाथ संप्रदायाकडे केवळ बाहेरून येणार्‍या साधूंच्या परंपरेप्रमाणे पाहणे अपुरेच ठरते. त्र्यंबकभूमीच्या आध्यात्मिक इतिहासात नाथपरंपरा खोलवर रुजलेली आहे.

 

 

नाथ संप्रदायाच्या परंपरेनुसार त्याचे आद्यगुरू आदिनाथ म्हणजेच, भगवान शिव मानले जातात. मत्स्येंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथ या परंपरेतील प्रमुख सिद्धपुरुषांनी, योगसाधनेचा हा प्रवाह व्यापक केला. इतिहासाच्या दृष्टीने नाथ संप्रदायाचा विकास, साधारण आठव्या ते बाराव्या शतकादरम्यान झाल्याचे ‘मराठी विश्वकोशा’त नमूद आहे. ‘नाथ’ या संकल्पनेत ‘स्वामी, रक्षक आणि आध्यात्मिक अधिष्ठाता’ असा अर्थ अभिप्रेत आहे. नाथपरंपरेचे वैशिष्ट्य म्हणजे, ती केवळ कर्मकांडप्रधान धार्मिक व्यवस्था नाही. शरीराला साधनेचे माध्यम मानून प्राण, नाडी, चक्र, कुंडलिनी आणि ध्यान यांच्या माध्यमातून, आत्मानुभूतीचा मार्ग शोधण्याची तिची पद्धत आहे. त्यामुळे नाथयोगींच्या परंपरेत ‘योग’ हा केवळ व्यायाम नसून, मुक्तीकडे जाणारी साधना आहे.

 

गोरक्षनाथांनी या परंपरेला संघटित आणि लोकाभिमुख स्वरूप दिल्याचे मानले जाते. त्यांच्याच नावाने भारताच्या विविध भागांत मठ, गुंफा आणि साधनास्थळांची परंपरा निर्माण झाली. महाराष्ट्रातही नाथपरंपरेशी संबंधित अनेक तीर्थस्थळे आढळतात. त्र्यंबकेश्वर, अंजनेरी, मढी, तोरणमाळ, मत्स्येंद्रनाथांशी संबंधित वृद्धेश्वर, गहिनीनाथांशी संबंधित स्थळे आणि अन्य केंद्रांचा त्यात समावेश होतो.

 

 

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचा इतिहास नाथ संप्रदायाचा संदर्भ घेतल्याशिवाय पूर्णच होत नाही. गोरक्षनाथांचे शिष्य गहिनीनाथ आणि त्यांच्या परंपरेतून महाराष्ट्रातील योगमार्गाला मिळालेली दिशा, यामुळेच नाथपरंपरेचा प्रभाव पुढे संत ज्ञानेश्वरांपर्यंत पोहोचला. संत निवृत्तिनाथ हे या परंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचे दुवा. परंपरेनुसार, त्र्यंबकेश्वर परिसरातच गहिनीनाथांकडून निवृत्तिनाथांना नाथ संप्रदायाची दीक्षा मिळाली. त्यानंतर निवृत्तिनाथांनी ज्ञानदेवांना हा आध्यात्मिक वारसा दिला. त्यामुळे ज्ञानेश्वरांच्या आध्यात्मिक विश्वात नाथ योगपरंपरा आणि वारकरी भक्ती यांचा एक विलक्षण संगम दिसतो. याच कारणामुळे महाराष्ट्रात ‘नाथ’ आणि ‘वारकरी’ परंपरांमध्ये, विरोधापेक्षा परंपरेचा संक्रमणशील संवादच अधिक महत्त्वाचा ठरतो. नाथांचा योगमार्ग ज्ञानेश्वरांच्या माध्यमातून, भक्तिमार्गाशी जोडला गेला. देहातील चैतन्यशक्तीचा शोध घेणारा योग आणि सर्वसामान्यांना भगवंताच्या नामस्मरणातून मुक्तीचा मार्ग दाखविणारी भक्ती, या दोन प्रवाहांचा महाराष्ट्रात झालेला संगम भारतीय अध्यात्माच्या इतिहासातील महत्त्वाची घटना आहे. ‘मराठी विश्वकोशा’नुसार, ज्ञानेश्वर-नामदेवांसारख्या संतांच्या परंपरेत नाथविचारांचा प्रभाव आढळतो. निवृत्तिनाथांकडून ज्ञानेश्वरांना नाथपरंपरेचा वारसा मिळाल्याने, नाथतत्त्वज्ञानाचा प्रभाव वारकरी विचारविश्वात प्रविष्ट झाला.

 

 

नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वराला अनेक कारणांनी धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले. येथे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक ज्योतिर्लिंग आहे. ब्रह्मगिरीवरून गोदावरीचा उगम मानला जातो. याच भूमीशी संत निवृत्तिनाथांची समाधीही जोडलेली आहे. त्यामुळे त्र्यंबकेश्वर हे नाथपरंपरेसाठी केवळ ऐतिहासिक स्मृतिस्थानच नसून, साधना आणि गुरुपरंपरेचे केंद्रही आहे. भारतीय पुरातत्त्व आणि सांस्कृतिक अभ्यासाच्या एका संदर्भात, त्र्यंबकेश्वर हे नाथपरंपरेशी संबंधित महाराष्ट्रातील प्रमुख केंद्र म्हणून नमूद केले आहे. गहिनीनाथांकडून निवृत्तिनाथांना दीक्षा मिळाल्याची परंपरा याच परिसराशी जोडली जाते.म्हणूनच, सिंहस्थाच्या वेळी त्र्यंबकेश्वरात साधू-संतांचे होणारे आगमन, या भूमीतील साधना-परंपरेचे पुनरुज्जीवन ठरते.

 

 

नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण अशी रचना आहे. प्रयाग, हरिद्वार आणि उज्जैन येथे विविध आखाड्यांचे साधू एकत्रित स्नान करतात. मात्र, नाशिक-त्र्यंबकेश्वरमध्ये ऐतिहासिक व्यवस्थेनुसार, ‘वैष्णव’ आणि ‘शैव’ संन्यासी परंपरांच्या स्नानक्षेत्रांत वेगळेपणा आहे. नाशिक येथे ‘वैष्णव’ आखाड्यांचा आणि त्र्यंबकेश्वर येथे ‘शैव’ संन्यासी, नागासाधू व संबंधित आखाड्यांचा प्रमुख सहभाग राहतो.

 

या रचनेतील नाथपरंपरेचे स्थान समजून घेताना, एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. नाथ संप्रदाय आणि दशनामी आखाडा व्यवस्था, हे एकच नाहीत. नाथ संप्रदाय ही स्वतंत्र योगपरंपरा आहे; तर कुंभातील प्रमुख ‘शैव’ आखाडे विशिष्ट संन्यासी संघटनांच्या परंपरांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे सिंहस्थातील नाथांची भूमिका सांगताना, ‘नाथ म्हणजे आखाडा’ अशी सरसकट मांडणी ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. मात्र, आध्यात्मिक पातळीवर त्यांच्यातील संवाद अत्यंत महत्त्वाचाच. नाथपरंपरेतील योग, वैराग्य, गुरुतत्त्व, अवधुतवृत्ती आणि शैवसाधना यांचा, कुंभाच्या व्यापक साधुसंस्कृतीशी जवळचा संबंध आहे.

 

 

सिंहस्थाची खरी व्याप्ती शाहीस्नानाच्या काही दिवसांपेक्षा खूपच मोठी आहे. कुंभामध्ये धर्मचर्चा, साधू-संतांचे दर्शन, प्रवचन, अन्नदान, साधना, विविध संप्रदायांतील संवाद आणि धार्मिक विचारांची देवाणघेवाण यांना महत्त्व आहे. सिंहस्थाच्या काळात देशभरातून, साधू-संत आणि कोट्यवधी भाविक गोदावरीकाठी एकत्र येतात. नाथपरंपरेचा सहभाग याच व्यापक आध्यात्मिक अधिष्ठानातून समजून घ्यावा लागतो. नाथयोगींच्या दृष्टीने तीर्थ म्हणजे, केवळ पवित्र जलात स्नान नसून; अंतर्मुख होण्याची ती एक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे सिंहस्थातील त्यांचे अस्तित्व हे लोकांना योग, साधना, वैराग्य आणि गुरुतत्त्वाची आठवण करून देणारे आहे.

 

 

नाथपरंपरेच्या संदर्भात ‘झुंड’ किंवा ‘राजाची निवड’ ही संज्ञा, काही स्थानिक किंवा मौखिक परंपरांमध्ये वापरली जाते. तिचा अभ्यास स्वतंत्रपणे होणे आवश्यक आहे. याठिकाणी संशोधनाची मोठीच संधी आहे. सिंहस्थाच्या इतिहासात राजकीय आणि प्रशासकीय नोंदी तुलनेने उपलब्ध असल्या, तरी विविध नाथमठ, योगी परंपरा, मिरवणुकीचे मार्ग, नेतृत्वाची निवड, ध्वजपरंपरा आणि स्थानिक धार्मिक अधिकार यांच्या स्वतंत्र दस्तऐवजीकरणाची परंपरा कमीच दिसते. त्यामुळे ‘राजाची निवड’ हा विषय उपलब्ध प्राथमिक स्रोत मिळाल्यास, सिंहस्थाच्या लोकपरंपरा आणि नाथ संस्थात्मक रचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.

 

नाथ संप्रदायाचे महत्त्व केवळ योगसाधनेतच नाही. मध्ययुगातील धार्मिक वातावरणात नाथांनी कर्मकांड, बाह्याचार आणि सामाजिक भेदांना प्रश्न विचारला. शेतकरी, कारागीर, वंचित समाजघटक आणि विविध सामाजिक स्तरांतील लोकांना, या परंपरेत स्थान मिळाल्याचे ‘मराठी विश्वकोश’ नमूद करतो. लोकभाषांचा स्वीकार करून आध्यात्मिक विचार सामान्यांपर्यंत नेणे, हाच नाथपरंपरेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू. यामुळे महाराष्ट्रातील नाथपरंपरा ही केवळ गुंफांमध्ये बसलेल्या योगींची नव्हती; तर ती समाजाशी संवाद साधणारी, लोकजीवनात मिसळणारी आणि अध्यात्माला अनुभवाशी जोडणारी परंपरा ठरली होती.

 

सिंहस्थातील नाथांची खरी भूमिका : आजच्या सिंहस्थात नाथ संप्रदायाकडे पाहताना त्यांची भूमिका तीन स्तरांवर समजून घेता येते ः

 

पहिला स्तर परंपरेचा : त्र्यंबकेश्वरच्या नाथ-स्मृती, निवृत्तिनाथ आणि गहिनीनाथांची गुरू-शिष्य परंपरा, सिंहस्थाच्या भूमीला एक स्वतंत्र आध्यात्मिक इतिहास देते.

 

दुसरा स्तर योगसाधनेचा : कुंभाच्या विराट साधू समुदायात नाथयोगी देहसाधना, हठयोग, ध्यान, वैराग्य आणि गुरुपरंपरेचा प्रवाह जिवंत ठेवतात.

 

तिसरा स्तर महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा : संत ज्ञानेश्वरांपासून पुढे महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत नाथविचारांचा जो रूपांतरित प्रवाह आला, त्याची मुळे त्र्यंबकभूमीत शोधता येतात.

 

सिंहस्थाच्या गर्दीपलीकडचे नाथविश्व : सिंहस्थाकडे आपण बहुधा लाखो लोकांचा मेळा, शाहीस्नान आणि नागासाधूंच्या मिरवणुका या दृश्यांमधूनच पाहतो. पण, त्याच्या अंतरंगात अनेक शतकांच्या साधना-परंपरा एकत्र येतात. नाथ संप्रदाय त्यापैकीच महाराष्ट्राच्या भूमीशी सर्वाधिक खोलवर जोडलेला एक प्रवाह. त्र्यंबकेश्वरच्या गुंफांपासून ज्ञानेश्वरांच्या अध्यात्मापर्यंत, गहिनीनाथांच्या गुरुपरंपरेपासून आधुनिक योगसाधनेपर्यंत आणि गोदावरीच्या सिंहस्थापासून साधूंच्या अखंड भ्रमंतीपर्यंत, नाथपरंपरेचा प्रवास हा महाराष्ट्राच्या धार्मिक इतिहासाचाच एक महत्त्वाचा अध्याय आहे.

 

म्हणूनच, आगामी सिंहस्थाकडे पाहताना नाथ संप्रदायाचा विचार केवळ ‘कुंभात सहभागी होणार्‍या एका साधुपरंपरे’पुरताच मर्यादित ठेवता येणार नाही. सिंहस्थाच्या आध्यात्मिक भूगोलात नाथपरंपरा ही बाहेरून आलेली नव्हे, तर त्र्यंबकभूमीच्या स्मृतीत खोलवर रुजलेली परंपरा आहे. गोदावरीच्या तीरावर लाखो भाविक स्नान करतील, आखाड्यांचे ध्वज फडकतील, साधूंच्या मिरवणुका निघतील; पण त्या विराट दृश्याच्या मागे एका जुन्या योगपरंपरेचा शांत प्रवाह कायमच वाहत राहील. त्यामागे असेल आदिनाथांपासून मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, गहिनीनाथ, निवृत्तिनाथ आणि पुढे ज्ञानेश्वरांपर्यंत आलेला नाथांचा आध्यात्मिक वारसा. म्हणूनच, नाशिक-त्र्यंबकेश्वरचा सिंहस्थ केवळ गोदावरीतील पर्वस्नान नाही; ते महाराष्ट्राच्या योग, संत आणि गुरू परंपरांच्या स्मृतींचा पुनर्भव असलेले ‘महापर्व’ आहे.