आरोग्याची विजयादशमी!

 

 

 

दसरा म्हटलं की डोळ्यांसमोर उभे राहते रावणदहन, आपट्याची सोनेरी पाने, शस्त्रपूजन आणि सीमोल्लंघन! पण, या प्रत्येक परंपरेत जीवनाला नवी दिशा देणारा सुंदर संदेश दडलेला आहे. रावणदहन म्हणजे केवळ पुतळ्याचेच दहन नव्हे, तर आपल्या मनातील राग, मत्सर, अहंकार आणि नकारात्मकतेवर विजय मिळवण्याचीही प्रेरणा. शस्त्रपूजन म्हणजे आपल्या सामर्थ्याचा योग्य उपयोग करण्याचा संकल्प! आपट्याची पाने सोन्याप्रमाणे वाटताना आरोग्यरूपी खर्‍या संपत्तीचे महत्त्व ओळखण्याचे स्मरण, तर सीमोल्लंघन म्हणजे आळस, चुकीच्या सवयी आणि आरोग्याकडे होणारे दुर्लक्ष यांच्या मर्यादा ओलांडण्याचे धैर्य! आज धावपळीच्या जीवनात आपण यश, पैसा आणि सुखाच्या शोधात आरोग्यालाच मागे टाकतो. पण शरीर थकलेले आणि मन अस्वस्थ असेल, तर आनंदाचा उत्सव तरी कसा साजरा करणार? म्हणूनच, या विजयादशमीला एक नवा संकल्प करूया, आजारांवर आरोग्याचा, तणावावर प्रसन्नतेचा आणि निष्काळजीपणावर आरोग्यजागृतीचा विजय मिळवूया!

 

आजारातून आरोग्याकडे : आरोग्य म्हणजे केवळ आजार नसणे नव्हे. शरीर निरोगी, मन प्रसन्न आणि सामाजिक जीवन समतोल असणे, हीच खर्‍या आरोग्याची ओळख आहे. आजारी झाल्यावर उपचार घेणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच आजार होऊ नयेत, यासाठी प्रयत्न करणेही. ‘आरोग्य भारती’चा ‘आजारातून आरोग्याकडे’ हा विचार याच दिशेने मार्गदर्शन करतो. उपचारांबरोबरच आरोग्यसंवर्धन, रोगप्रतिबंध,योग्य आहार, नियमित व्यायाम, मानसिक स्वास्थ्य आणि निरोगी जीवनशैली यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. आयुर्वेदाने दिनचर्या, ऋतुचर्या, आहार-विहार आणि मनःस्वास्थ्य यांचे महत्त्व, प्राचीन काळापासून सांगितले आहे. आधुनिक वैद्यकशास्त्रही संतुलित आहार, पुरेशी झोप, नियमित शारीरिक हालचाल आणि तणावाचे योग्य व्यवस्थापन यांचे महत्त्व अधोरेखित करते. या दोन्ही ज्ञानपरंपरांचा विवेकपूर्ण समन्वय आपल्याला सर्वांगीण आरोग्याकडे घेऊन जाऊ शकतो.

 

आनंदाचा मार्ग पोटातूनही जातो : आपल्या पोटाचा आणि मनाचा किती जवळचा संबंध आहे, हे आपण रोजच्या जीवनात अनुभवतो. काळजी वाटली की पोटात गोळा येतो, तणाव वाढला की भूक मंदावते आणि मन आनंदी असले की अन्नही रुचकर वाटते. आधुनिक संशोधनात याला ‘आतडे आणि मेंदू यांच्यातील परस्पर संवाद’ असे म्हटले जाते. पचनसंस्था, मज्जासंस्था, संप्रेरके, रोगप्रतिकारक यंत्रणा आणि आतड्यांतील उपयुक्त सूक्ष्मजीव यांच्यामध्ये सतत संवाद सुरू असतो. त्यामुळे पचनसंस्थेचे आरोग्य आणि मानसिक स्वास्थ्य यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचाच. आपल्या आहारात पालेभाज्या, फळे, कडधान्ये, तंतुमय पदार्थ आणि पुरेशा पाण्याचा समावेश असावा. अन्नातील जीवनसत्त्वे व खनिजे शरीराला योग्य प्रमाणात मिळणेही आवश्यक आहे. मात्र, केवळ एखादा पदार्थ खाल्ल्याने मनातील सर्व ताण दूर होतात, असे नाही. योग्य आहाराबरोबरच पुरेशी झोप, शारीरिक हालचाल आणि मनःशांतीसाठी वेळ देणेही तितकेच महत्त्वाचे. निरोगी पचनसंस्था, शांत मन आणि उत्साही जीवनशैली ही आनंदी आयुष्याची महत्त्वाची त्रिसूत्री आहे.

 

शरद ऋतू, पंचकर्म आणि मनाची प्रसन्नता : विजयादशमीचा काळ म्हणजे शरद ऋतू. पावसाळ्यानंतर सूर्याची उष्णता जाणवू लागते, आयुर्वेदानुसार या काळात पित्तदोषाचा प्रकोप होण्याची शयता विचारात घेतली जाते. म्हणूनच ऋतुनुसार आहार-विहार आणि प्रकृतीनुसार आरोग्याची काळजी घेण्याला महत्त्व आहे. आयुर्वेदाच्या पारंपरिक ऋतुचर्येत शरद ऋतूत विरेचन, वसंत ऋतूत वमन आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला बस्ती यांचा उल्लेख आढळतो. पंचकर्माच्या पाच प्रमुख प्रक्रिया म्हणजे वमन, विरेचन, बस्ती, नस्य आणि रक्तमोक्षण. विशिष्ट परिस्थितींमध्ये रक्तमोक्षणाचाही विचार केला जातो. त्या केवळ पात्र आयुर्वेदतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच कराव्यात.

 

या प्रक्रियांमधून आपण एक प्रतीकात्मक संदेशही घेऊ शकतो. वमनाचा संदर्भ घेत मनातील कटुता, राग, मत्सर आणि जुन्या दुःखांचे ओझे सोडण्याचा संकल्प करूया. बस्तीच्या संदर्भातून शिस्तबद्ध दिनचर्या, संयम आणि मनाची स्थिरता यांचे महत्त्व समजून घेऊया. अर्थात, मनातील नकारात्मकता दूर करण्यासाठी प्रत्यक्ष वमन किंवा बस्ती हा उपचार नाही. त्यासाठी संवाद, आत्मपरीक्षण, क्षमाशीलता, योगाभ्यास आणि गरजेनुसार समुपदेशन यांची मदत घेता येते. शरीरातील उष्णतेची काळजी घेतानाच मनातील चिडचिडही ओळखूया. या विजयादशमीला कटुतेऐवजी प्रेम, चिडचिडीऐवजी शांतता आणि तणावाऐवजी आनंदाची निवड करूया.

 

 

आरोग्यदायी जीवनासाठी मोठमोठे बदल करण्याची आवश्यकता नाही. रोजच्या छोट्या, सातत्यपूर्ण सवयीही आपले आयुष्य बदलू शकतात. वेळेवर उठणे, पुरेशी झोप घेणे, नियमित चालणे, योगासने करणे, ऋतुनुसार संतुलित आहार घेणे आणि व्यसनांपासून दूर राहणे, या सवयी आरोग्याचा पाया मजबूत करतात. रक्तदाब, रक्तातील साखर आणि इतर आवश्यक तपासण्या योग्य वेळी करून घेणेही तितकेच गरजेचे. शरीराबरोबरच मनाचीही काळजी घेऊया, सततच्या धावपळीत स्वतःसाठी काही शांत क्षण राखून ठेवूया. अनावश्यक चिंता कमी करूया, निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवूया आणि आपल्या आवडीनिवडी जोपासूया.स्वतःच्या आरोग्यासाठी वेळ देणे, हा स्वार्थ नाही; ती स्वतःबरोबरच आपल्या प्रियजनांप्रति असलेली जबाबदारीही आहे.

 

 

निरोगी व्यक्तीमुळे कुटुंबाला आधार मिळतो आणि आरोग्यजागरूक कुटुंबामुळे समाजाला बळ मिळते. घरातील लहान मुलांचे योग्य पोषण व लसीकरण, किशोरवयीन मुलामुलींचे शारीरिक आणि मानसिक स्वास्थ्य, महिलांचे आरोग्य, गर्भवतींची काळजी आणि ज्येष्ठ नागरिकांच्या गरजांकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.

 

विशेषतः भावी पिढीच्या आरोग्याचा पाया गर्भधारणेपूर्वीपासूनच घातला जातो. आयुर्वेदातील बीजशुद्धी ही संकल्पना, गर्भधारणेपूर्व आरोग्यतयारीच्या व्यापक विचाराशी जोडून पाहता येते. भावी माता-पित्यांचे योग्य पोषण, आरोग्य तपासण्या, व्यसनमुक्त जीवन, मानसिक स्वास्थ्य आणि आवश्यक वैद्यकीय मार्गदर्शन यांना महत्त्व आहे. ही तयारी आधुनिक वैद्यकीय तपासण्या व उपचारांना पर्याय नसून त्यांच्याशी सुसंगत असावी. कुटुंबातील प्रत्येकाने एकमेकांच्या आरोग्याची विचारपूस करणे, एकत्र जेवणे, चालायला जाणे आणि मनमोकळा संवाद साधणे, या छोट्या गोष्टी नात्यांमध्ये आनंद वाढवू शकतात. निरोगी कुटुंब हीच भावी पिढीला देता येणारी सर्वांत मौल्यवान भेट आहे.

 

 

आरोग्याची खरी व्याप्ती आपल्या घराच्या उंबरठ्यापलीकडे सुरू होते. स्वच्छ परिसर, सुरक्षित पिण्याचे पाणी, पौष्टिक आहार, महिलांचे आरोग्य, मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता आणि वेळेवर उपलब्ध होणारी आरोग्यसेवा यांवरच समाजाचे स्वास्थ्य अवलंबून असते. आरोग्यजागृतीचा संदेश प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचवण्यासाठी आरोग्यसेवक, शिक्षक, स्वयंसेवी संस्था आणि समाजातील सजग नागरिक यांनी एकत्र येणेही आवश्यकच. आरोग्याविषयीचे गैरसमज दूर करणे, रोगप्रतिबंधाचे महत्त्व पटवून देणे आणि गरजू व्यक्तींना योग्य उपचार मिळवून देण्यासाठी मदत करणे, ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. माझे आरोग्य जपणे ही सुरुवात, कुटुंबाचे आरोग्य जपणे हा विस्तार आणि समाजाचे आरोग्य जपणे, हेच त्या प्रयत्नांचे खरे सार्थक.

 

 

रावणाच्या दहा तोंडांप्रमाणे आपल्या आरोग्याला बाधा आणणार्‍या दहा सवयी ओळखूया. आळस, अयोग्य आहार, व्यायामाचा अभाव, अपुरी झोप, व्यसने, अनावश्यक ताण, चिडचिड, आरोग्याकडे दुर्लक्ष, तपासण्यांची टाळाटाळ आणि जीवनशैलीबाबतची उदासीनता.या दहा शत्रूंवर एकाच दिवसात विजय मिळणार नाही. पण त्यांच्याविरुद्ध पहिले पाऊल आजच टाकता येईल.

या विजयादशमीला स्वतःला तीन ठोस वचने देऊया.

 

१. माझ्या आरोग्यासाठी : दररोज किमान ३० मिनिटे शारीरिक हालचालीसाठी वेळ देईन. संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि मनःशांती यांना प्राधान्य देईन.

 

२. माझ्या कुटुंबासाठी : आठवड्यातून किमान एक आरोग्यदायी उपक्रम कुटुंबासोबत करेन. घरातील प्रत्येकाच्या आरोग्याची काळजी घेईन आणि आनंदी संवादासाठी वेळ राखून ठेवेन.

 

३. माझ्या समाजासाठी : किमान एका व्यक्तीपर्यंत आरोग्याचा योग्य संदेश पोहोचवेन. स्वच्छता, आरोग्यशिक्षण किंवा गरजूंच्या आरोग्यसेवेसाठी माझ्या परीने योगदान देईन.

 

आज एक हानिकारक सवय सोडण्याचाही निर्णय घेऊया. एक आरोग्यदायी सवय निवडूया आणि पुढील २१ दिवस तिचा नियमित सराव करूया. या छोट्या सुरुवातीतूनच आयुष्यभर टिकणारी चांगली सवय घडवण्याचा प्रयत्न करूया.

 

• रावणदहनातून वाईट सवयींवर विजय मिळवूया.
• शस्त्रपूजनातून आरोग्यरक्षणाची जबाबदारी स्वीकारूया.
• आपट्याच्या पानांसोबत आरोग्याचे सोने वाटूया.
• सीमोल्लंघनातून जुन्या सवयींच्या मर्यादा ओलांडूया.

 

कारण, आरोग्य बदलण्याची योग्य वेळ उद्या नाही, ती आज आहे. माझे आरोग्य, माझ्या कुटुंबाचे आरोग्य, समाजाचे आरोग्य ही केवळ घोषणा न राहता, आपल्या जगण्याचा मंत्र होऊ दे. प्रत्येक घर आरोग्यजागरूक, प्रत्येक मन प्रसन्न आणि प्रत्येक जीवन अधिक निरोगी करण्यासाठी पहिले पाऊल आजच टाकूया. या विजयादशमीला आरोग्याचे सोने लुटूया, आनंदाचे सीमोल्लंघन करूया आणि निरोगी समाजनिर्मितीचा संकल्प कृतीत उतरवूया.