मराठवाड्यातील ‘व्याघ्र’पाऊल

 

 

 

 

मराठवाडा म्हटले की दुष्काळ, पाणीटंचाई आणि शेतीप्रधान प्रदेशाचे चित्र डोळ्यांसमोर येते. मात्र, याच प्रदेशात गेल्या काही वर्षांत वाघांच्या वावराच्या नोंदी समोर येत आहेत. विदर्भातील जंगलांमधून शेकडो किमीचा प्रवास करीत वाघ मराठवाड्यात पोहोचत असल्याने या प्रदेशातील वनक्षेत्रांचे आणि त्यांना जोडणार्‍या नैसर्गिक अधिवासांचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. धाराशिवमधील येडशी-रामलिंग घाटापासून बीडच्या आष्टीपर्यंत आणि नांदेडच्या किनवट परिसरापर्यंत नोंदवला गेलेला वाघांचा वावर हा केवळ वन्यजीवांच्या भ्रमंतीचा विषय नसून त्यांच्या संवर्धनापुढील नव्या आव्हानांचीही जाणीव करून देणारा आहे.

 

वाघांची संख्या वाढलेल्या जंगलांमधून तरुण वाघ बाहेर पडणे, ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. प्रौढत्वाकडे जाणारे नर वाघ स्वतःचे स्वतंत्र क्षेत्र शोधण्यासाठी मूळ अधिवासापासून दूर जातात. या प्रवासात त्यांना योग्य अधिवास, भक्ष्य आणि सुरक्षिततेचा शोध घ्यावा लागतो. महाराष्ट्रात टिपेश्वरमधून बाहेर पडलेल्या वाघांनी पश्चिमेकडे लांब पल्ल्याची भ्रमंती केल्याची उदाहरणे यापूर्वीही समोर आली आहेत. २०१९ मध्ये ‘सी-१’ या वाघाने टिपेश्वर परिसरातून पैनगंगा आणि पुढे बुलढाणा जिल्ह्यातील ज्ञानगंगा अभयारण्याच्या दिशेने प्रवास केल्याची नोंद झाली होती. या घटनांनी वाघांच्या हालचालींचे क्षेत्र विदर्भातील मोठ्या जंगलांपुरते मर्यादित नसल्याचे दाखवून दिले. मराठवाड्यातही अशाच भ्रमंतीच्या नोंदी पुढे आल्या. नांदेड जिल्ह्यातील किनवट परिसरात वाघाचे दर्शन झाल्यानंतर धाराशिव जिल्ह्यातील येडशी-रामलिंग घाट अभयारण्यात वाघाचा वावर नोंदवला गेला. या वाघाच्या अंगावरील पट्ट्यांची छायाचित्रे आणि पूर्वीच्या नोंदी यांची तुलना करून त्याची ओळख पटवण्यात आली होती. स्थानिक पातळीवर ‘रामलिंग’ म्हणून ओळखल्या गेलेल्या या वाघाने अभयारण्याच्या सीमांपलीकडेही भ्रमंती केल्याचे वृत्त आहे. दुसरीकडे, टिपेश्वरमधील ‘टी-२२’ वाघिणीच्या पिलांपैकी एका तरुण नराच्या बीड जिल्ह्यातील आष्टी परिसरातील हालचालींनीही लक्ष वेधले. या वाघाच्या भ्रमंतीच्या नोंदी धाराशिव आणि लगतच्या जिल्ह्यांपर्यंत पोहोचल्या.

 

वाघांच्या भ्रमंतीच्या प्रदेशात मानवी पायाभूत सुविधांचे जाळे विस्तारत असताना अपघातांचा धोका वाढतो. दि. १७ ऑक्टोबर रोजी नांदेड जिल्ह्यातील किनवट तालुक्यात, बोधडी वनपरिक्षेत्रातील मदनापूरजवळ रेल्वेच्या धडकेत एका मादी वाघाचा मृत्यू झाल्याची घटना समोर आली. या घटनेने मराठवाड्यातील वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी सुरक्षित मार्ग उपलब्ध असण्याची गरज पुन्हा अधोरेखित केली. संबंधित वाघिणीची नेमकी उत्पत्ती आणि तिने वापरलेला भ्रमणमार्ग यांची स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे खातरजमा करणे आवश्यक आहे. रेल्वेमार्ग किंवा महामार्ग ओलांडताना होणारे अपघात हे वन्यजीवांसाठी गंभीर आव्हान ठरू शकतात. अशा घटना टाळण्यासाठी वन्यजीवांच्या हालचालींची वारंवार नोंद होणार्‍या ठिकाणांचे सर्वेक्षण, रेल्वे आणि वनविभागातील समन्वय, आवश्यक ठिकाणी वेगनियंत्रण, चालकांना सतर्कतेच्या सूचना आणि परिस्थितीनुसार सुरक्षित वन्यजीव मार्गांची निर्मिती यांसारख्या उपाययोजना करता येऊ शकतात. प्रत्येक ठिकाणी एकच उपाय लागू होईल, असे नाही. स्थानिक भूगोल, प्राण्यांच्या हालचाली आणि अपघातांच्या नोंदी यांचा अभ्यास करूनच योग्य उपाय ठरवावे लागतील.

 

वाघांचा वावर वाढल्याने स्थानिक नागरिकांच्या मनात कुतूहल निर्माण होते; त्याचबरोबर पशुधनाच्या सुरक्षिततेबद्दल आणि मानवी जीविताच्या धोक्याबद्दल चिंता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे वाघ दिसल्याची माहिती मिळाल्यावर गर्दी करणे, त्याचा पाठलाग करणे किंवा त्याला हुसकावण्याचा प्रयत्न करणे टाळण्याबाबत जनजागृती करणे गरजेचे आहे. वनविभागाने स्थानिक ग्रामस्थांशी नियमित संवाद साधून आपत्कालीन संपर्कव्यवस्था, पशुधन संरक्षण आणि नुकसानभरपाईची प्रक्रिया यांची माहिती द्यावी. वाघ एका जिल्ह्यातून दुसर्‍या जिल्ह्यात जात असल्याने संवर्धनाचे नियोजनही जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांपुरते मर्यादित ठेवता येणार नाही. विदर्भ आणि मराठवाड्यातील संबंधित वनविभागांनी वाघांच्या हालचालींची माहिती एकत्रित करणे, नोंदींची पडताळणी करणे आणि अपघातप्रवण ठिकाणांवर संयुक्त कृती आराखडा तयार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर, स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचा विचार करून वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि विकासकामांचे नियोजन यांच्यात समन्वय साधावा लागेल.

 

मराठवाड्यात स्वतंत्र व्याघ्र प्रकल्प स्थापन करण्याची गरज आहे की नाही, हे ठरवण्यासाठीही पुरेसा शास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. वाघांची संख्या, माद्यांची उपस्थिती, प्रजननाचे पुरावे, भक्ष्याची उपलब्धता, अधिवासाची क्षमता आणि इतर जंगलांशी जोडणी या सर्व बाबींचा विचार केल्याशिवाय असा निर्णय घेता येणार नाही. सध्या सर्वाधिक महत्त्वाचे काम म्हणजे वाघांच्या भ्रमंतीचे स्वरूप समजून घेणे आणि त्यांच्या प्रवासातील धोकादायक अडथळे कमी करणे. मराठवाड्यात वाघांच्या पावलांचे उमटणारे ठसे या प्रदेशातील निसर्गाचे एक नवे चित्र समोर आणत आहेत. मात्र, या ठशांचा अर्थ केवळ वाघांची संख्या वाढत असल्याचा नाही. ते विदर्भ आणि मराठवाड्यातील जंगलांच्या परस्पर संबंधांची, बदलत्या अधिवासाची आणि वन्यजीवांच्या सुरक्षित हालचालींची आठवण करून देतात. मराठवाडा वाघांचा कायमस्वरूपी अधिवास बनेल की प्रामुख्याने त्यांच्या भ्रमंतीचा प्रदेश राहील, हे भविष्यातील संशोधन स्पष्ट करेल. तोपर्यंत या प्रदेशातील नैसर्गिक अधिवासांची जोडणी जपणे, अपघात रोखणे आणि मानव-वन्यजीव सहअस्तित्वासाठी प्रयत्न करणे, हाच संवर्धनाचा सर्वाधिक महत्त्वाचा मार्ग ठरतो.

 

 

धाराशिव जिल्ह्यातील येडशी-रामलिंग घाट वन्यजीव अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे २२.५ चौ. किमी आहे. कोरडे पानझडी जंगल, झुडपी वनस्पती आणि डोंगराळ अधिवास यांमुळे हा परिसर वाघांच्या भ्रमंतीसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र, एखाद्या अभयारण्यात वाघाचा वावर दिसणे आणि तेथे त्याची कायमस्वरूपी प्रजनन करणारी लोकसंख्या स्थापन होणे, या वेगळ्या बाबी आहेत. त्यासाठी पुरेसे भक्ष्य, सुरक्षित अधिवास, प्रजननासाठी जोडीदार आणि इतर जंगलांशी जोडणी आवश्यक असते. त्यामुळे अभयारण्याच्या सीमांबाहेरील वनक्षेत्रे, झुडपी जंगलांचे पट्टे आणि डोंगरउतार यांचे संरक्षणही महत्त्वाचे ठरते. अशा लहान अधिवासांकडे दुर्लक्ष झाल्यास वाघांच्या भ्रमंतीत अडथळे निर्माण होऊ शकतात.