पाश्चात्त्यीकरण नाकारणारा ‘भारतीय आधुनिकते’चा राजमार्ग

 

 

 

गेल्या अनेक दशकांपासून, पाश्चात्त्यीकरणाचा जागतिक समुदायावर वाढता प्रभाव दिसून येतो. स्थानिक परंपरांच्या किमतीवर पाश्चात्त्य संस्कृतीचा स्वीकार केला गेला. हा प्रभाव खाद्यसंस्कृती, संगीत, कायदा, विचारप्रक्रिया आणि राजकीय संरचना यांसारख्या जीवनाच्या आणि समाजाच्या विविध पैलूंमध्ये प्रतिबिंबित होतो. बरेच लोक तर पाश्चात्त्यीकरणाला आधुनिकीकरणाच्या अगदी बरोबरीचे मानतात. मग भारतही त्याला अपवाद नाहीच. भारतातही पाश्चात्त्यीकरणाचे परिणाम शहरांपासून ते खेडेगावांपर्यंत हल्ली सहजपणे दिसून येतात. अनेक क्षेत्रांमध्ये पाश्चात्त्य जीवनशैलीला पारंपरिक पद्धतींपेक्षा श्रेष्ठ मानले जाते, ज्यामध्ये ग्राहकवादाचा उदय आणि शीतपेये व पॅकेज्ड फूड्ससारख्या पाश्चात्त्य आहारसेवनाच्या सवयींचाही समावेश आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, ब्रिटिश वसाहतवादी राजवटीने पाश्चात्त्य मानकांनुसार नवीन सामाजिक आणि राजकीय व्यवस्था आणण्यापूर्वी भारत हा प्रामुख्याने एक पारंपरिक समाज होता, याचाच आज विसर पडलेला दिसतो.

 

आज बर्गर, पिझ्झा आणि पास्ता विकणारी पाश्चात्त्य फास्ट-फूड दुकाने सर्वत्र पसरली आहेत आणि अनेक तरुण या पदार्थांना प्रतिष्ठा आणि आधुनिकीकरणाचे प्रतीक मानतात. तथापि, या पदार्थांना पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीपेक्षा श्रेष्ठ मानण्याचे खरं तर कोणतेही समर्थन नाही; उलट त्यांच्यात आवश्यक पोषणाचा अभाव असतोच.

 

सांगायचा मुद्दा हाच की, सध्याचा कल खर्‍या आधुनिकीकरणाऐवजी पाश्चात्त्यीकरणाचे प्रतिबिंब असाच दिसून येतो. पाश्चात्त्य संस्कृतीचे आकर्षण अनेकदा भारतासाठी एक आदर्श म्हणून काम करते, ज्यामुळे फायद्यापेक्षा जास्त नुकसान होण्याची शक्यता आहे. भारतात आधुनिकीकरणाची व्याख्या अनेकदा पाश्चात्त्य जीवनशैली, शिक्षणप्रणाली आणि मूल्यप्रणालीचे अनुकरण करणे, अशी केली जाते. जेव्हा जेव्हा पाश्चात्त्य देशांना एखादी गोष्ट भारतासाठी फायदेशीर वाटते, तेव्हा ते सहसा भावनिक आवाहन किंवा सूक्ष्म दबावांद्वारे ती सादर करतात. संशोधन, विकास, निधी, सहयोग आणि शैक्षणिक संधींसाठी पाश्चात्त्य देशांवरील या अवलंबित्वामुळे त्यांना भारताच्या कल्याणाची खरोखरच काळजी आहे, असा समज निर्माण झाला आहे. आज बहुराष्ट्रीय कंपन्या त्यांच्या मूळ देशांपेक्षा भारतात मोठ्या प्रमाणावर कार्यरत आहेत. अशा कंपन्या कार्यरत असण्यात काहीही गैर नाहीच. परंतु, भारताने विविध क्षेत्रांमध्ये मोठे आणि अधिक वैविध्यपूर्ण उद्योगदेखील विकसित केले पाहिजेत. परिणामी, हे अवलंबित्व आपल्या देशासाठी खरोखर काय सर्वोत्तम आहे, हे मुक्तपणे ठरवण्याच्या आपल्या क्षमतेला मर्यादित करते.

 

‘उधळपट्टीचे आधुनिकीकरण’ राष्ट्राला गर्तेत ढकलू शकते, ज्यामुळे आर्थिक घसरण आणि नवनिर्मितीचा अभाव निर्माण होतो. यामुळे आपली स्वतःची प्राधान्ये ठरवण्याची क्षमता गमावण्याचा, आपल्या बाजारपेठा आणि अभियांत्रिकीमधील कौशल्याचे शोषण करणार्‍या, तसेच आपल्या नागरिकांना आरोग्य संशोधनासाठी ‘विषय’ म्हणून वापरणार्‍या परदेशी निधी आणि भागीदारीवर अवलंबून राहण्याचा धोका आहे. त्यामुळे ‘आत्मनिर्भर भारत’ घडवण्यावर आणि स्थानिक संशोधन व नवनिर्मितीला प्राधान्य देण्यावर मोदी सरकारने दिलेल्या लक्ष्याला सर्व उद्योग आणि तज्ज्ञांनी सक्रियपणे पाठिंबा देऊन प्रोत्साहन दिले पाहिजे.

 

राष्ट्रीय प्रगतीसाठी आधुनिकीकरण जरी महत्त्वाचे असले, तरी भारताची सांस्कृतिक ओळख जपण्यासाठी पाश्चात्त्यीकरणाच्या अंधानुकरणाला विरोध करणे हे देखील महत्त्वाचे. भारताच्या ‘विश्वगुरू’ बनण्याच्या महत्त्वाकांक्षेसाठी वैज्ञानिक प्रगती आणि पारंपरिक मूल्ये यांचा समतोल साधणे नितांत आवश्यक आहे. हे लक्षात घेतले पाहिजे की, जेव्हा आधुनिकीकरण सांस्कृतिक मुळांवर आधारित असते, तेव्हा ते राष्ट्रीय प्रगतीला कारणीभूत ठरू शकते. आपल्या मूल्यांचे रक्षण करताना नवनिर्मितीला प्रोत्साहन देण्यात भारताची ताकद आहे. आपली ओळख न गमावता प्रगती करणे, हे एक आव्हान आहे; ही प्रगती सर्वसमावेशक, स्वदेशी आणि उद्देशपूर्ण असली पाहिजे. म्हणूनच ‘आधुनिक होणे’ म्हणजे, ‘पाश्चात्त्य होणे’ नव्हे हे ओळखणे, भारतीय ‘पर्यायी आधुनिकता’ विकसित करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. पाश्चात्त्य आदर्श स्वीकारताना आपण अनेकदा त्यांच्या जीवनशैली आणि मूल्यांचा अविचारीपणे स्वीकारदेखील केला आहे, ज्याचे अधिक अचूक वर्णन ‘खरी आधुनिकता’ करण्याऐवजी ‘सांस्कृतिक अवलंबित्व’ असेच करता येईल.

 

आपल्या मुळांशी घट्ट जोडलेले राहून आधुनिकता प्राप्त करण्याचा मार्ग खालीलप्रमाणे वर्णन केला जाऊ शकतो :

 

१. ‘आधुनिक’ विरुद्ध ‘पाश्चात्त्य’ : ‘पाश्चात्त्य आधुनिकता’ ही बाह्य प्रगती, तंत्रज्ञान आणि व्यक्तिवादावर लक्ष केंद्रित करते. त्याउलट ‘भारतीय आधुनिकता’ ही आपली आधुनिकतेची संकल्पना ‘विश्लेषणात्मक आणि एकात्मिक’ अशी दोन्ही असावी. सोयीसुविधा निर्माण करण्यासाठी विज्ञानाचा वापर करणे हा आधुनिकतेचा भाग असला, तरी त्या सोयीसुविधांना नैतिक मूल्यांमध्ये रुजवणे, हे भारतीय अस्मितेसाठी आवश्यक आहे. दृष्टिकोन : आपण पाश्चात्त्य तात्त्विक पायाचे अंधानुकरण न करता, तंत्रज्ञान स्वीकारले पाहिजे. त्याऐवजी आपण ‘मानवतावादी’ आणि ‘पर्यावरणपूरक’ अशा दोन्ही प्रकारच्या समाजनिर्मितीसाठी तंत्रज्ञानाचा उपयोग करू शकतो.

 

२. आत्मजागरूकता आणि वारसा जतन : ज्याप्रमाणे एखादे झाड आपली मुळे जमिनीत खोलवर रुजवून वाढते, त्याचप्रमाणे भारताची आधुनिक प्रगती ही त्याच्या प्राचीन सांस्कृतिक पायावर आधारित असली पाहिजे. ऐतिहासिक दृष्टिकोन : आपल्या भूतकाळाकडे ‘हीनतेच्या भावनेने’ पाहण्याऐवजी, आपण कौटिल्याचे अर्थशास्त्र, आयुर्वेद, खगोलशास्त्रीय संशोधन आणि प्राचीन नौदल विज्ञान यांसारख्या ऐतिहासिक नवकल्पनांना पुनरुज्जीवित करून आजच्या संदर्भात त्यांची अंमलबजावणी केली पाहिजे. परंपरेचे सार : परंपरा म्हणजे केवळ कालबाह्य कल्पना जतन करणे नव्हे; तर त्यात आपल्याला ऊर्जा देणारी चैतन्यमय भावना टिकवून ठेवणे समाविष्ट आहे. यासाठी कालातीत तत्त्वांना धरून ठेवत कालबाह्य बाबींचा त्याग करणे आवश्यक आहे.

 

३. पर्यायी आधुनिकता कशी घडवावी : आधुनिकतेचा प्रवास अंधानुकरणाऐवजी सर्जनशीलतेवर आधारित असावा. ज्ञान आदान-प्रदान : पाश्चात्त्य तांत्रिक प्रगती आणि भारतीय तात्त्विक तत्त्वे यांच्यात संतुलन साधणे. उदाहरणार्थ, आधुनिक ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ (एआय) वापरताना भारतीय मूल्यांमधून नैतिक मार्गदर्शन घेतले जाऊ शकते. विकेंद्रित विकास : आधुनिकता केवळ शहरी भागांपुरती मर्यादित नाही; भारताचे खरे स्वरूप त्याच्या गावांमध्ये आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या (जसे की- इंटरनेट आणि समकालीन शेतीपद्धती) माध्यमातून गावांना ‘स्मार्ट गाव’ बनवणे, हे खर्‍या भारतीय आधुनिकतेचे उदाहरण आहे. सांस्कृतिक आत्मविश्वास : अर्थात आपले पोशाख, भाषा आणि सण स्वीकारणे. जेव्हा आपण विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा अभ्यास आपल्या स्वतःच्या भाषेत करतो, तेव्हाच खरी आधुनिकता साकार होते.

 

४. ‘स्व’ आणि जबाबदारीची जाणीव : आधुनिकतेमध्ये केवळ ‘हक्कांचा’ दावा करण्याऐवजी आपल्या ‘जबाबदार्‍या’ (धर्म) ओळखणे समाविष्ट आहे. पाश्चात्त्य संस्कृती हक्कांना प्राधान्य देते, तर भारतीय संस्कृती कर्तव्यांवर भर देते. खर्‍या अर्थाने आधुनिक भारतामध्ये जेव्हा प्रत्येक नागरिक आपल्या जबाबदार्‍यांचे महत्त्व जाणेल, तेव्हाच राष्ट्र खर्‍या आधुनिकतेचे प्रतिबिंब दाखवेल. ‘स्व’ची जाणीव : एक संस्कृतीआधारित राष्ट्र म्हणून आपण कोण आहोत, आपली मूल्ये काय आहेत आणि भविष्यासाठी आपल्या आकांक्षा काय आहेत, याचा आपण शोध घेतला पाहिजे. या प्रश्नांची उत्तरे दिल्याने पाश्चात्त्य विचारसरणीवरील आपले अवलंबित्व कमी होऊ शकते.

 

५. एक ‘संस्कृतीवादी राज्य’ म्हणून नेतृत्व : आधुनिक असणे म्हणजे केवळ सुधारणा नव्हे, तर जागतिक स्तरावर ‘नेतृत्व’ करणे होय. भारताचा दृष्टिकोन हवामानबदल, संघर्ष आणि मानसिक आरोग्य यांसारख्या जागतिक समस्यांवर उपाय देऊ शकतो. शाश्वत विकासाचा मार्ग दाखवून, आपण केवळ आधुनिकच बनू शकत नाही, तर जगाला मार्गदर्शनही करू शकतो.

 

निष्कर्ष : ‘स्व’च्या जाणिवेत आपल्या वारशाचा अभिमान बाळगणे समाविष्ट आहे, तर आधुनिकता म्हणजे समकालीन आव्हानांना सामोरे जाण्याची आपली क्षमता होय. प्रगत तंत्रज्ञानासह एक मजबूत सांस्कृतिक पाया हा एका पर्यायी आधुनिकतेचा आराखडा आहे. जेव्हा आपण ‘पाश्चात्त्य प्रतिमाना’चे अनुकरण करण्याऐवजी आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण ‘भारतीय दृष्टिकोना’द्वारे आधुनिकतेचा संगम साधतो, तेव्हा आपण खर्‍या अर्थाने एक नवीन, सशक्त आणि तेजस्वी आधुनिक भारत घडवू शकतो.