संघकार्य केवळ जबाबदारी नसून आयुष्यभराची साधना...

 

 

त्र्यंबक श्रीधर जोगदेव तथा बाबा जोगदेव यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यातील जांभळी या गावात एका संस्कारक्षम कुटुंबात झाला. त्यांना चार भाऊ आणि तीन बहिणी. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्कार झाले. बालवयातच त्यांनी नियमित शाखेत जाण्यास सुरुवात केली. शाखेतील शिस्त, राष्ट्रभक्ती, संघटनशक्ती आणि चारित्र्यनिर्मितीची मूल्ये त्यांनी मनापासून आत्मसात केली. बालपणी रुजलेले हे संस्कार त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा आधार बनले. शाखा हा त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आणि आयुष्याच्या अखेरच्या दिवसापर्यंत त्यांनी त्या नात्याशी एकनिष्ठ राहून कार्य केले.

शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर बाबा जोगदेव यांनी टपाल व तार खात्यात नोकरी स्वीकारली. शासकीय सेवेमुळे त्यांची नाशिक, धुळे आणि जळगाव जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये वारंवार बदली होत राहिली.

 

मात्र नोकरीतील बदल्यांचा त्यांच्या संघकार्यावर कधीही परिणाम झाला नाही. कोणत्याही गावात बदली झाली तरी त्या ठिकाणच्या शाखेशी संपर्क साधणे, नियमित शाखेत उपस्थित राहणे, स्थानिक कार्यकर्त्यांशी स्नेहबंध निर्माण करणे आणि संघकार्याला गती देणे हा त्यांचा नित्यक्रम होता. नवीन ठिकाण म्हणजे नवीन कार्यक्षेत्र, अशी त्यांची सकारात्मक भूमिका असे.

 

बाबा जोगदेव यांचा विवाह पुणे येथे निर्मलाबाई यांच्याशी झाला. त्यांच्या जीवनातील हा प्रसंग विशेष ठरला कारण या विवाहसमारंभाला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक परमपूजनीय डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार स्वतः उपस्थित होते. हा प्रसंग जोगदेव कुटुंबासाठी आयुष्यभराचा प्रेरणादायी आशीर्वाद ठरला. निर्मलाताई स्वतः राष्ट्र सेविका समितीच्या सक्रिय सेविका होत्या. त्या भारतीय जनसंघाच्या शहर महिला आघाडीच्या प्रमुख म्हणूनही कार्यरत होत्या. त्यामुळे जोगदेव कुटुंबात राष्ट्रकार्याची प्रेरणा आणि संघसंस्कार यांचे वातावरण कायम होते. बाबा आणि निर्मलाताई यांना दोन मुले आणि एक मुलगी होती. संपूर्ण कुटुंब संघसंस्कारात वाढले. घरातील प्रत्येक सदस्य राष्ट्रकार्याशी जोडलेला होता. घरात सतत स्वयंसेवक, कार्यकर्ते, बैठका आणि संघकार्याच्या चर्चा होत असत.

 

त्यामुळे जोगदेव यांचे घर हे केवळ निवासस्थान नव्हते, तर संघकार्याचे एक प्रेरणाकेंद्र बनले होते.

 

१९७५ मध्ये देशावर आणीबाणी लादण्यात आली तेव्हा बाबा जोगदेव यांच्याकडे जिल्हा कार्यवाहचे दायित्व होते. जिल्हाभर सतत प्रवास करून त्यांनी अनेक कार्यकर्त्यांशी जिव्हाळ्याचे संबंध निर्माण केले होते. आणीबाणीच्या काळात संघावर बंदी आली आणि हजारो स्वयंसेवकांप्रमाणेच बाबा जोगदेव यांनाही 'मीसा' कायद्याखाली अटक करण्यात आली. त्यांना नाशिक मध्यवर्ती कारागृहात ठेवण्यात आले. परंतु कारावासाने त्यांचा निर्धार डळमळीत झाला नाही. या लोकशाही रक्षणाच्या संघर्षात त्यांचे चिरंजीव मुकुंद जोगदेव यांनीही सत्याग्रहात भाग घेतला. त्यांना तीन महिन्यांच्या कारावासाची शिक्षा झाली. वडील आणि पुत्र या दोघांनीही राष्ट्रहितासाठी तुरुंगवास स्वीकारला, ही जोगदेव कुटुंबाच्या राष्ट्रनिष्ठेची साक्ष देणारी घटना आहे.

 

बाबा जोगदेव हे तृतीय वर्ष संघशिक्षा वर्ग शिक्षित होते. संघशिक्षणातून मिळालेली शिस्त, अभ्यासू वृत्ती आणि नेतृत्वगुण त्यांनी प्रत्यक्ष कार्यात उतरवले. वय वाढत गेले तरी त्यांनी शाखेतील शारीरिक कार्यक्रम कधी सोडले नाहीत. प्रत्येक स्वयंसेवकाने पूर्ण शाखावेषात शाखेत यावे, असा त्यांचा आग्रह असे. शाखेची परंपरा, शिस्त आणि कार्यक्रम यांबाबत ते अत्यंत जागरूक होते. विशेषतः ते उत्कृष्ट शिशु शिक्षक म्हणून ओळखले जात. लहान मुलांचा गण सांभाळणे हे अत्यंत संयम, प्रेम आणि कौशल्याचे काम असते. बाबा हे कार्य अत्यंत आनंदाने आणि प्रभावीपणे करत असत. अनेक स्वयंसेवकांच्या बालमनावर त्यांनी संघ संस्कारांची पहिली छाप उमटवली.

 

बाबा जोगदेव हे जुन्या पिढीतील स्वयंसेवक होते. मात्र जुन्या परंपरेचा आग्रह असूनही त्यांच्यात अनावश्यक कर्मठपणा नव्हता. ते व्यवहारात अत्यंत समंजस, शांत आणि विवेकी होते. त्यांच्या स्वभावात अति आनंद किंवा अति दुःख यांचे प्रदर्शन नव्हते. जीवनातील प्रत्येक प्रसंग त्यांनी समत्वबुद्धीने स्वीकारला. त्यांची जीवनयात्रा भगवद्गीतेतील 'स्थितप्रज्ञ' या संकल्पनेकडे जाणारी होती. सुख-दुःख, यश-अपयश यामध्ये समभाव राखत त्यांनी आयुष्य व्यतीत केले. त्यांच्या जीवनातील सर्वोच्च प्राधान्य हे संघानुकूल जीवन जगणे होते. वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा, प्रसिद्धी किंवा पदाची अपेक्षा त्यांनी कधीच बाळगली नाही. राष्ट्रकार्य हेच त्यांचे जीवनधर्म होते.

 

सन १९८० मध्ये त्यांच्या सहचारिणी निर्मलाताई यांचे कर्करोगामुळे निधन झाले. हा त्यांच्या आयुष्यातील मोठा आघात होता. मात्र त्यांनी अत्यंत धैर्याने आणि संयमाने हा प्रसंग स्वीकारला. वैयक्तिक दुःखावर मात करत त्यांनी संघकार्याची अखंड परंपरा कायम ठेवली. वयाच्या नव्वदाव्या वर्षी त्यांना कर्करोगाचा त्रास सुरू झाला. मात्र त्यांनी कोणताही वैद्यकीय उपचार न घेण्याचा निर्णय घेतला. अत्यंत शांत, समाधानी आणि स्थितप्रज्ञ मनाने त्यांनी जीवनाचा शेवट स्वीकारला. ११ एप्रिल २००८ रोजी त्यांनी आपल्या इहलोकीच्या प्रवासाची सांगता केली. त्यांच्या निधनाने संघकार्याला आयुष्यभर वाहून घेतलेला एक निस्वार्थ स्वयंसेवक काळाच्या पडद्याआड गेला.

 

कै. त्र्यंबक श्रीधर (बाबा) जोगदेव यांचे जीवन हे संघनिष्ठा, राष्ट्रभक्ती, शिस्त, साधेपणा आणि कर्तव्यनिष्ठेचा आदर्श आहे. आपल्या आचरणातून हजारो स्वयंसेवकांसमोर आदर्श निर्माण केला. त्यांनी सिद्ध करून दाखवले की, संघकार्य हे केवळ काही वर्षांचे नव्हे तर संपूर्ण आयुष्याचे साध्य असते. कुटुंब, नोकरी, सामाजिक जबाबदाऱ्या आणि राष्ट्रकार्य यांचा सुंदर समन्वय कसा साधायचा, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे बाबा जोगदेव.