अमेरिका आणि इराण यांच्यात तात्पुरता सामंजस्य करार?

 

नवी दिल्ली: (America Iran ceasefire) अनेक महिन्यांच्या वाटाघाटीनंतर अमेरिका आणि इराण यांच्यात एका तात्पुरता सामंजस्य करारावर सहमती झाल्याचे अमेरिकेच्या अधिकाऱ्यांनी गुरुवारी २८ मे रोजी सांगितले; मात्र हा करार राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या मंजुरीसाठी सादर झाला आहे आणि त्यांच्या स्वाक्षरीनंतरच ते अंतिम स्वरूपात जाईल, असे 'ॲक्सिऑस' ने वृत्त दिले आहे. प्रस्तावित कराराचा उद्देश सध्याची शस्त्रसंधी आणखी ६० दिवसांसाठी वाढवणे, होर्मुझचा समुद्री मार्ग पुन्हा निर्बंधमुक्त करणे आणि इराणच्या अणुकार्यक्रमावर नव्याने वाटाघाटी सुरू करणे असा आहे. हा उपयोगी वहिवाट असा आहे की, गरज भासल्यास ६० दिवसांची ही शस्त्रबंदी परस्पर संमतीने पुढेही वाढवता येईल. (America Iran ceasefire)

 

 

प्रस्तावात महत्वाचा घटक असा आहे की, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून व्यावसायिक जलवाहतूक निर्बंधांशिवाय, कोणताही टोल किंवा छळ न होता सुरू ठेवला जाईल आणि ॲक्सिऑसच्या अहवालानुसार इराणने ३० दिवसांच्या आत मार्गातील सर्व सुरुंग (obstructions) हटवण्याचे आश्वासन दिले आहे. तसेच व्यावसायिक वाहतुकी पुन्हा सुसंगतपणे सुरू होण्यावर अमेरिकेने होर्मुझवरील आपली नाकेबंदी हटवण्याचा उल्लेख केला आहे; याला तंतोतंत जाऊन इराणला तेल विक्रीसाठी काही निर्बंधांमध्ये सवलत देण्याचा आशयही प्रस्तावात दाखवण्यात आला आहे. (America Iran ceasefire)

 

दरम्यान, ॲक्सिऑस वृत्तसंस्थेने दिलेल्या अहवालानुसार करारात इराणकडून अणुशस्त्र न बनवण्याची स्पष्ट वचनबद्धता आणि ६० दिवसांच्या वाटाघाटी कालावधीत उच्च-संवर्धित युरेनियमच्या विल्हेवाट बंदीवर सुरुवातीला लक्ष केंद्रित करण्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे. याच कालावधीत इराणच्या संवर्धन कारवायांना पर्यायी तंत्रांनी आणि डिअस्कॅलेशनच्या पायऱ्यांद्वारे सांभाळण्याचे नियोजन आहे. या दृष्टीने अमेरिकेने इराणला गोठवलेल्या निधीचा ताबडतोब परत मिळवण्याची मागणी केली आहे, परंतु अमेरिकेचा ठाम आग्रह आहे की ठोस सवलती ताब्यात घेतल्यानंतरच नियोजित आर्थिक व व्यापार सवलती लागू होतील. करारात इराणला मानवी व वस्तुवाहतुकीसाठी मदत मिळवून देण्याचे तात्पुरते उपायदेखील समाविष्ट असण्याची शक्यता दर्शवली जाते. (America Iran ceasefire)

 

 

या प्रस्तावाचा आणखी एक पैलू म्हणजे लेबनॉनमधील इस्रायल आणि हिजबुल्लाहच्या भूमिकेशी संबंधित कलमे; अहवालानुसार या भागावरून इस्रायलचे पंतप्रधान नेतान्याहू आणि अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांच्यात तिढा निर्माण झाला आहे. दरम्यान, अमेरिकेने व इराणने एप्रिलमधील शस्त्रसंधीनंतरही परस्पर उल्लंघनाचे आरोप केले आहेत आणि त्या पार्श्वभूमीवर दोन्ही बाजूंनी गेल्या काही दिवसांत सैन्यकारवाईंचे भागवटे दिसले आहेत. ज्यामुळे होर्मुझच्या मार्गाचे पुन्हा खुले होणे आणि जागेचे स्थैर्य राखणे या प्रयत्नांना धोका निर्माण झाला होता. (America Iran ceasefire)

 

ॲक्सिऑसने सांगितले की कराराची रूपरेषा बऱ्यापैकी ठोस झालेली असून, काही तपशीलांची पडताळणी झाली आहे; मात्र हा करार अद्याप अंतिम नाही आणि बदलूही शकतो. अमेरिकेच्या एका अधिकाऱ्याने सांगितले की राष्ट्राध्यक्षांना यावर विचार करण्यासाठी दोन दिवसांचा वेळ देण्यात आला आहे आणि रविवारपर्यंत घोषणा होऊ शकते, असेही म्हटले जात आहे. परंतु इराणकडून या अंतिम रूपासंदर्भात औपचारिक पुष्टी मिळालेली नाही; तरीही सर्व पक्षांच्या म्हणण्यानुसार करार जवळ येत असल्याचे दर्शवते. (America Iran ceasefire)

 

 

या पार्श्वभूमीवर मध्यपूर्वेतील तणाव पुन्हा वाढल्याचे दिसत असून, एप्रिलमधील शस्त्रसंधीनंतर अमेरिकेने आणि इराणने एकमेकांवर हल्ले केले होते. अमेरिकेच्या मते गेल्या काही दिवसांत इराणच्या किंवा इराण समर्थक घटकांच्या आग्रही हालचालींनंतर त्यांनी आत्मरक्षेसाठी सैन्यकारवाई केल्याचा दावा केला आहे. जर हा करार अंतिम स्वरूपात लागू झाला तर तो तात्पुरते शस्त्रविराम आणि समुद्री मार्गावरील स्थैर्य परत आणण्यास मदत करू शकतो; परंतु अनेक महत्त्वाचे तपशील निर्बंधांच्या प्रकारातली सवलत, निधीची परतफेड, अणु-संबंधी पडताळणी आणि लेबनॉनमधील संघर्षाचे निवारण हे सर्व अंतिम वाटाघाटींत निश्चित होतील. (America Iran ceasefire)