विविधा

केसरी टिळक

लोकमान्यांचे विचार पूजणार्‍या शेठच्या वडिलांनी याचं नाव ’केसरी’ असं ठेवलं खरं, पण तस्करी केलेल्या ’केसर’प्रमाणे यातही ‘केसर’च्या जागी लाकडाचा भुगाच जास्त. वाचनाची आवड एवढाच काय तो ’केसर’चा अंश. वडिलांची पेन्शन आली की अर्धी आईच्या हातात देऊन अर्धी स्वतःकडे ठेवत साहेब मुशाफिरी करायला मोकळे. केसरीशेठचा जीवनपट लोकमान्यांनी बघितला, तर त्या स्वातंत्र्य सिंहालासुद्धा घाम फुटला असता कदाचित...

चीनला व्यापारयुद्धातून उत्तर देण्याची गरज

अवैध आयात व्यापार हा कडक निर्बंधाखाली आणला पाहिजे. अवैध व्यापारासाठी भारताच्या सीमा सील कराव्या लागतील. सरकारने वेळीच हालचाल केली तर हे संकट निश्चितपणे थोपवले जाऊ शकते यात काही शंका नाही. मात्र, त्यासाठी राष्ट्रीय कल्याणाची दुर्दम्य इच्छा आणि राजकीय इच्छाशक्ती असली पाहिजे. चीनवर बहिष्कार टाकून त्याच्याशी सर्व व्यवहार बंद केला पाहिजे. ‘स्वदेशी’चा शत्रू आणि ‘स्वदेशा’चा शत्रू यात काही भेद नाही!’..

पंचगंगेतीरी संघशक्ती, जीवनशक्ती

सगळ्या महाराष्ट्रातून संघ स्वयंसेवक इथे पोहोचले होते. कसलीही अपेक्षा नाही, कसलाही लोभ नाही. मदतीबाबत कुणी साधे आभार व्यक्त करायला आले, तरी त्या आभाराचेही धनी होणे टाळणारे हे संघ स्वयंसेवक, राष्ट्र सेविका समितीची ती मातृशक्ती. या सर्वांना समाजासाठी पडेल ते दिव्य करण्याची आंतरिक शक्ती देणारे कोण होते? सगळ्यांशी बोलल्यावर सगळ्यांचे उत्तर होते, आम्ही काय विशेष केले? आपल्या समाजासाठी, आपल्या बांधवांसाठी आपण नाही करणार, तर कोण करणार? त्यात काय विशेष!!!..

चर्चा विधानसभेची

केंद्रात आणि राज्यात बदललेले सरकार, भुजबळ यांची 'जेल वारी' या काळात आ. पंकज भुजबळ यांची मतदारसंघाशी नाळ तुटली. आगामी विधानसभा निवडणुकीत पंकज हॅटट्रीक साधतात की, राष्ट्रवादीच्या हातातून हाही मतदार संघ निसटतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. ..

काम होवूक व्हया!

अहो, आधीच आपल्या कोकणात लांब लांबपर्यंत माणूस माणसा दिसणा नाय आणि त्यात याची भर. नाय मी काय म्हणतंय, सुधारणा हवीच. नको कशी. पण माणसासारखं जगायला पण शिकूक हवं की नाय सांगा तुमी.....

विविध धर्मप्रणालीतील चिह्नसंकेत : रांगोळी संस्कृती

माझ्या लिखाणात मी नेहमीच 'प्राचीन भारतीय संस्कृती' असा उल्लेख करत असतो. मूर्ती, शिल्प, चित्र, शब्द, लिखित साहित्य अशा अनेक माध्यमांतून अशी संस्कृती स्पष्ट होत जाते. वेगवेगळ्या प्रदेशातील प्रथा, परंपरा, भाषा, परिधान, कुटुंब पद्धती, इतिहास, भूगोल, रसना संस्कृती, अलंकार पद्धती अशा समाजशास्त्राच्या विविध पैलूंच्या अभ्यासातून त्या त्या समाजाच्या संस्कृतीचा परिचय मिळत असतो. त्या समाजाची आध्यात्मिक मूल्ये, धार्मिक मूल्ये, नैतिक मूल्ये काय आहेत आणि ती तशी का आहेत, याचा व्यापक संदर्भ मिळतो. वर उल्लेख केलेल्या ..

विश्वआदराचे स्थान भारत आणि रा. स्व. संघ

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे अखिल भारतीय संपर्क मंडळाचे सदस्य, ‘विश्व अध्ययन केंद्र फॉर ग्लोबल स्टडिज’ (चेन्नई सेंटर)चे मार्गदर्शक, भारताबाहेर कार्य करणार्‍या हिंदू स्वयंसेवक संघाचे प्रचारक असलेले आणि ज्यांनी मुख्यत्वे ऑस्ट्रेलिया, मलेशिया, फिजी, थायलंड, सिंगापूर, हाँगकाँग आणि इतर युरोपियन राष्ट्रांमध्ये काम केले आहे, असे रवीजी अय्यर यांच्याशी जागतिक स्तरावरील भारताची स्थिती आणि रा. स्व. संघाबाबत जगातील लोकांचे मत, याबाबत दै. ‘मुंबई तरुण भारत’ने साधलेला हा खास संवाद.....

राष्ट्रसेवेची अपूर्व पूर्वतयारी : भाग-२

राष्ट्राची परतंत्र आणि अवनत अवस्था टिळकांना शल्याप्रमाणे बोचत होती. राष्ट्राच्या अभिवृद्धीचा हा अनोखा प्रयत्न होता. अनेक आव्हानांचा सामना करताना वेगवेगळ्या स्वभावाची माणसे त्यांनी अनुभवली, आजमावली, स्वतःचे विचार आणि धोरणे प्रत्यक्षात उतरवताना अडचणीतून मार्ग काढला. शाळा, कॉलेज आणि वृत्तपत्रे अशा तिहेरी भूमिकांतून लोकजागरण करताना थेट तुरुंगापर्यंत जाण्याची मजल त्यांनी मारली. भोवतालच्या लोकांचे बरेवाईट अनुभव घेताना, आपला विवेक सदैव जागृत ठेवला. या अनुभवातून ‘विवेके क्रिया आपुली पालटावी’ या समर्थवचनाप्रमाणे ..

कारागृह नव्हे, परिवर्तनगृह !

नाशिक मध्यवर्ती कारागृह हे एक कारागृह म्हणून ओळखले जात नसून ते एक परिवर्तन आणि सुधारगृह म्हणून ओळखले जाते. याचे सर्व श्रेय जाते येथील कारागृह प्रशासन आणि बंदी यांना. ..

कानडा वो रंग

जहांगीर कलादालन, मुंबई येथे कर्नाटकातील चार प्रथितयश कलाकारांच्या कलाकृतींचे प्रदर्शन सुरू आहे. हे चारही कलाकार कर्नाटकातील चार वेगवेगळ्या कलासंस्कृतींची स्वतंत्रपणे ओळख असलेल्या ठिकाणांहून एकत्र आलेले आहेत. कदाचित त्यांनी प्रदर्शित केलेल्या कलाकृतींबद्दलचे हेच वैशिष्ट्य असावे. या चारही कलाकारांच्या कलाकृती निर्माणाची शैली आणि तंत्र जरी भिन्न भिन्न असले, तरी या चारही कलाकृती प्रकारांची नाळही निसर्गाशीच जुळलेली दिसते. निसर्गातील वैविध्यपूर्ण आकारांचे 'क्रिएटिव्ह एक्सप्रेशन' म्हणजे या कलाकारांच्या कलाकृती ..

भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा...

केंद्र सरकारने १९६९ साली संस्कृत दिन किंवा संस्कृत महोत्सवाची घोषणा केली. तद्नुसार दरवर्षी श्रावण महिन्यातील (इंग्रजी-ऑगस्ट महिना) पौर्णिमेला संस्कृत दिन साजरा केला जातो. योगायोगाने याच दिवशी बहीण-भावातील अतूट नाते सांगणारा 'रक्षाबंधन' हा सणही असतो. सोबतच याच शुभदिनापासून विद्यार्थी गुरुकुलात राहून वेदाध्ययनाची सुरुवात करतात. परिणामी, संस्कृत विद्वान, विद्यापीठे, शैक्षणिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि हितचिंतक मोठ्या उत्साहाने राखी पौर्णिमेसह 'संस्कृत दिन'ही साजरा करतात...

राष्ट्रसेवेची अपूर्व पूर्वतयारी भाग-१

संस्कृत शब्दांचा अनोखा विलास असलेली एक नक्षी टिळकांच्या नोंदवहीत सापडते. पोरवयातून तारुण्याकडे झेपावताना संस्कृतच्या वाचनाने टिळक 'सु-संस्कृत' होत होते. प्राचीन भाषेबद्दलच्या व्यासंगातून, ग्रंथांच्या अभ्यासातून स्वधर्म, संस्कृती आणि स्वराष्ट्र याबद्दलच्या ठाम निष्ठा टिळकांच्या मनात निर्माण झाल्या. त्याला इतिहासाच्या अभ्यासाची योग्य जोड मिळाली. गतकाळातील पूर्वजांचा पराक्रम आणि वर्तमानातील समाजाला आलेले शैथिल्य यांच्या तुलनेतून टिळकांच्या जाणिवा जागृत झाल्या. यातून त्यांना कार्यप्रवण होण्याची प्रेरणा ..

नमस्ते शारदेदेवी काश्मीरपुरवासिनी...

अशा राष्ट्रपुरुषाचा मुकुट म्हणजे काश्मीर! काश्मीर म्हणजे शारदापीठ. माता सरस्वतीचे स्थान. शारदादेश म्हणजेच काश्मीर म्हणजे ज्ञान आणि बुद्धीचे माहेरघर आहे. म्हणूनच म्हणतात....

आप्पा पाटणकर

आठवड्याच्या मधल्या वारी सकाळी जरा लवकरच आमच्या कोपर्‍यावरच्या इराण्याकडे चहा घेत बसणं हा माझा तरुण वयातला छंद... छंद कारण ते करताना मला एक छान ‘फिलिंग’ येतं. हातात शोभेला एक वर्तमानपत्र घेऊन चांगलं तास-दीड तास बसता येतं...

अस्मानी संकटात गोदाकाठ

गोदावरी नदीच्या किनारी वसलेले तीर्थक्षेत्र नाशिक. या आठवड्यात गोदाकाठ सर्वात जास्त चर्चिला गेला, तो गोदावरीला आलेल्या पुरामुळे. नाशिकमधील काही जाणकारांच्या मते अनेक वर्षानंतर गोदावरी नदीने हे रौद्ररूप धारण केले होते...

अटलजींच्या प्रभावळीतील तेजपुंज तारा निखळला!

सुषमाजींच्या जाण्याने प्रत्येकाला आपले जवळचे कुणीतरी गेल्यासारखे का वाटतंय, त्याचं उत्तर अनेक प्रसंगांमध्ये दडलंय. विलक्षण तेजस्वी डोळे आणि तसेच मनाला भिडणारे धारदार शब्द... लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते पदावर असतानाची त्यांची कामगिरी आणि योगदान कोण विसरेल? त्यांच्या जाण्याने अटलजींच्या प्रभावळीतील आणखी एक तेजपुंज तारा निखळला आहे.....

कार्यकौशल्याचा ठसा कायम

आमच्या पक्षात सुषमाजींचा सर्वांशी उत्तम संवाद होता. विरोधकांशी सौहार्दाचे संबंध होते. पक्षात कितीही कठीण प्रसंग आला तरी कठोरपणा कायम राहत असे. मतभेदांच्या क्षणी योग्य बाजू ठामपणे मांडत. समोर आलेल्या प्रत्येक प्रसंगाला धोरादात्तपणे त्या सामोऱ्या गेल्या. विरोधी पक्षातल्या सर्व नेत्यांशी त्यांचा नियमित संवाद होता. नकारात्मक गोष्ट सांगण्याची एक शैली होती...

जिहाद आणि देवबंद

माजी केंद्रीय मंत्री आणि तलाकच्या संदर्भात राजीव गांधी मंत्रिमंडळातून बाणेदारपणे राजीनामा देणारे अरिफ म. खान यांच्या मुलाखतीचे वृत्त दै. 'मुंबई तरुण भारत'च्या दि २६ जुलैच्या अंकात प्रसिद्ध झाले होते. त्यांनी 'देवबंद' या इस्लामी जगात नावाजलेल्या 'दारूल उलूम देवबंद' या संस्थेत अभ्यासले जाणारे 'अश्रफ अल हिदाया' हे पुस्तक, त्यातून कशाप्रकारे 'जिहाद'विषयक शिकवणूक तेथे शिकणाऱ्या व पुढे जाऊन मौलवी होऊन धार्मिक प्रवचने देणाऱ्या विद्यार्थ्यांवर ठसविली जाते, याची माहिती दिली होती. त्या 'देवबंद' संस्थेत पसरविल्या ..

बदलापुरातील जलप्रलय आणि रा. स्व. संघाचे मदतकार्य

आपत्ती नैसर्गिक असो वा मानवी, रा. स्व. संघाचे स्वयंसेवक सदैव मदतीसाठी तत्पर असतात. याचाच प्रत्यय दि. २६-२७ जुलै रोजी झालेल्या बदलापूरमधील मुसळधार पावसादरम्यानही आला. त्यावेळी स्वयंसेवकांनी राबविलेल्या मदतकार्याची माहिती देणारा हा लेख.....

विविध धर्म प्रणालीतील चिह्नसंकेत

बोलताना आपल्या तोंडातून निर्माण होणारा आवाज- उद्गार, शब्द या संबोधनाने ओळखला जातो. अशा असंख्य उद्गारांचे म्हणजे शब्दांचे एक वाक्य तयार होते आणि ते वाक्य आपल्याला काही निश्चित संकेत देत असते आणि अर्थ सूचित करत असते. असे शब्दसुद्धा प्रतीकशास्त्र म्हणजेच चिह्न संस्कृतीचा एक भाग आहेत...

लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे

अण्णा भाऊंच्या शाहिरीचा बाज हा माणसाच्या जगण्याचा विषय होता. हा विषय धार्मिक, सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय जाणिवेचा जागर होता. त्यामुळे अण्णा भाऊ साठे यांच्या नावापुढे आपोआपच ‘लोकशाहीर’ ही उपाधी लागली...

संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ आणि अण्णा भाऊ साठे

संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ आणि अण्णा भाऊ या दोघांना एकमेकांपासून वगळताच येणार नाही. अण्णा भाऊंच्या कर्तृत्वाचा, वैचारिकतेचा आणि साहित्यिकतेचाही कस शाहिरी रूपात पुढे आला, तो संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीमध्ये...

‘फकिरा’ कादंबरीतील सांस्कृतिक, सामाजिक, राष्ट्रीय विचार संपदा!

अण्णा भाऊ साठे यांनी लिहिलेली ‘फकिरा’ (१९५९) ही त्यांची सर्वोत्कृष्ट कादंबरी समजली जाते. अण्णा भाऊ लिखीत ही ‘मास्टरपीस’ कादंबरी ऐतिहासिक व समकालीन आहे. ‘फकिरा’ कादंबरीच्या माध्यमातून अण्णा भाऊ साठे सामाजिक एकीकरण, संस्कार, राष्ट्रधर्म, राष्ट्र, राजकीय व्यवस्था, प्रेम अशा उच्च मूल्यांची पेरणी करताना दिसतात. याचबरोबर दिनदलितांचे हीन जीवन, सहिष्णुता, लढवय्येपणा, राष्ट्रीय कर्तव्य या मूल्यांचीही शिकवण देतात म्हणून ‘फकिरा’ सामाजिक व राष्ट्रीय उदात्त व उन्नत भावनेने ओतप्रोत भरलेला दस्तऐवज ठरतो...

अण्णा भाऊंच्या साहित्यातील नायिका

स्त्रीने कसे असावे, याचे ठोकताळे समाजमनाने त्याचे त्यानेच ठरवलेले असतात. ते कालही ठरवलेले होते, आजही आहे. मात्र, अण्णा भाऊंच्या साहित्यातील नायिका या 'ठरवलेपणाला' या 'साचेबद्धपणा'ला अलगद नाकारत स्वत:चे अवकाश निर्माण करण्याचे प्रयत्न करतात. तसेच या सर्व नायिका भारतीय संस्कृतीची मूल्य जीवापाड जपणार्‍या आहेत. नीतिमत्तेसाठी, घरच्या इज्जतीसाठी त्या मरणाला कवटाळायला तयार आहेत. ..

शिवराय आणि अण्णा भाऊ

महाराष्ट्रही वीरांची, थोरांची भूमी... छत्रपती शिवाजी महाराज ते अगदी अण्णा भाऊ साठेंपर्यंत ही नामावली आहे. अण्णा भाऊ साठेंनी छत्रपती शिवरायांची महती अगदी परेदशात गायली. त्याचा संदर्भ.....

समाज घडविणारे महापुरुष : अण्णा भाऊ

साहित्यरत्न अण्णा भाऊ साठे यांच्या जन्मशताब्दी वर्षानिमित्त माझे अल्प विचार मांडत असताना मला अतिशय आनंद होत आहे. अण्णा भाऊ साठे यांच्याविषयी अनेक साहित्यिकांनी, समीक्षकांनी आपले विचार मांडले आहेत. त्यांना अण्णा भाऊ जसे दिसले तसे त्यांनी मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे...

अण्णा भाऊ कम्युनिस्ट नव्हते!

‘अण्णा भाऊ कम्युनिस्टच होते,’ असे सांगण्याची धडपड काही लोक सातत्याने करताना दिसतात. हेतू हाच की, अण्णा भाऊंना मानणाऱ्या समाजाने ‘लाल बावटा’ हातात घ्यावा. अण्णा खरोखरच कम्युनिस्ट होते का? त्यांच्या जीवनाचा आढावा घेतला तर उत्तर स्पष्ट येते की, ते कम्युनिस्टांसोबत होते, पण ते कधीही कम्युनिस्ट नव्हते...

अण्णा भाऊंच्या साहित्यातील समाजदर्शन

माणूस हा समाजशील प्राणी आहे. समाजाशिवाय, समूहाशिवाय त्याचे अस्तित्व शून्य आहे.हे अण्णा भाऊ जाणतात आणि माणसाला केंद्रस्थानी लिखाण करताना त्यांच्या आसपासच्या सर्व गोष्टींची नोंद अण्णा भाऊ घेताना दिसतात. त्यामुळे विविध समाजगटाचे दर्शन अण्णा भाऊंच्या ..

समाजपुरुषाला विनम्र अभिवादन

समाजपुरुष लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांच्या जन्मशताब्दी वर्षनिमित्ताने त्यांच्या विचारांना, कर्तृत्वाला वंदन. अण्णा भाऊ साठे आर्थिक विकास महामंडळाचा अध्यक्ष म्हणून आज अभिमानाने आणि कृतज्ञतेने मन भरून येते. महामंडळावर अध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना अण्णा भाऊंच्या विचारांचा आदर्श घेऊन समाजाचे हित साधायचे आहे. आज महामंडळापुढे अनेक प्रश्न असले तरी त्या प्रश्नांचा मागोवा घेताना मला एकटे वाटत नाही. कारण, महामंडळासोबत माझ्यासोबत मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासारखे अपूर्व नेतृत्व आहे. तसेच मंत्री चंद्रकांतदादा ..