विविधा

खिलाफत चळवळ : काय शिकावे, काय स्मरावे?

अखिल-इस्लामवादाची चर्चा करताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लिहितात, इस्लाम प्रादेशिक निष्ठा मानत नाही. त्याच्या निष्ठा सामाजिक व मजहबी आणि म्हणून देशबाह्य आहेत... हा अखिल-इस्लामवादाचा आधार आहे. याच्यामुळेच भारतातील प्रत्येक मुसलमान, आपण मुस्लीम पहिले, नंतर भारतीय असे म्हणतो. भारतीय मुस्लीम भारताच्या प्रगतीत इतका अल्प सहभाग घेतो. पण, मुस्लीम देशांच्या हिताचा पाठपुरावा करण्यात तो श्रांत होतो आणि त्याच्या विचारात मुस्लीम देश प्रथम आणि भारत दुसर्‍या जागी असतो, याचे स्पष्टीकरण या भावनेत सापडते...

सिंधू की सरस्वती? नावात काय आहे?

‘पुरातत्त्व’ (Archeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराचा आणि आक्रमणाचा सिद्धांत कसा नाकारते, ते आपण मागच्या काही लेखांमधून जरा तपशिलात जाऊन पाहिले. फक्त युरोपीय आणि इतर पाश्चिमात्य संशोधक व अभ्यासक म्हणतात, म्हणून त्या संदर्भात बोलताना आपण ‘सिंधू खोरे’ हा शब्दप्रयोग आतापर्यंत वापरला. १९२०-३०च्या दशकात मोहेंजोदरो, हडप्पा, वगैरे ठिकाणे सिंधू नदीच्या खोर्‍यात सापडल्याने तिथल्या प्राचीन नागरीकरणाला ओघानेच ‘सिंधू संस्कृती’ असे नाव दिले गेले. पण, सिंधूच्या खोर्‍यात न येणार्‍या अशा दूरवरच्या इतरही अनेक ..

ब्लड आयलंड : ओरल हिस्टरी ऑफ मॉरिझापी मॅसेकर

निर्वासित! हा शब्द सध्या जगभरात सर्वात जास्त चर्चेत आहे. संयुक्त राष्ट्रासारख्या जागतिक संस्थेपासून ते स्थानिक संस्थांपर्यंत लोक निर्वासित, त्यामागची कारणे आणि सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न तो पुनर्वसनाचा, यावर अभ्यास करत आहेत, संशोधन करत आहेत. मोठ्या कष्टाने उभारलेला आपला संसार, आपली मालमत्ता एकाएकी सोडून देशोधडीला लागणे, निर्वासितांचे काहीसे लाचारीचे आणि हलाखीचे आयुष्य जगायचे. त्यातल्या त्यात सन्माननीय आयुष्यासाठी पुन्हा धडपड करायची हे भोग जगातल्या वेगवेगळ्या भागात, वेगवेगळ्या जाती-जमातीचे लोक भोगत आहेत. ..

शरद ऋतूतील चांदणे

काही माणसे जिथे जातील तिथे स्वतःचं अस्तित्व निर्माण करतात. तिथल्या लोकांना भारावून टाकतात. गप्पांच्या मैफिलीत बसले तर संपूर्ण मैफिलीवर कब्जा मिळवतात व मैफील खिशात टाकतात. अशाच एका महान कलाकाराबद्दल आज आठवण झाली ते म्हणजे विनोदाचा बादशहा नटवर्य शरद तळवलकर, म्हणजेच सर्वांचे शरद काका...

हसतमुख अष्टपैलू तारा

केवळ अभिनयच नव्हे, तर लेखन, दिग्दर्शन, वादन अशा अनेक क्षेत्रांत चौफेर मनमौजी काम करणारा हरहुन्नरी कलावंत, म्हणजेच अभिनेते सतीश तारे...

वाल्मिकी समाज : सन्मान आणि स्वाभिमान

महर्षी भगवान वाल्मिकींची आज जयंती. महर्षी वाल्मिकींनी रामायणाची निर्मिती केली आणि विश्वाला मानवी मूल्ये शिकवली. कालौघात वाल्मिकी समाजाची निर्मिती झाली. आज वाल्मिकी समाजाची धारणा काय आहे? स्थिती, गती, नैतिक वैचारिकता काय आहे, याबाबत मागोवा घेतला. त्यावेळी जाणवले, महर्षी वाल्मिकींच्या विचारांची प्रेरणा घेऊन समाजाने स्वत्व राखले आहे आणि हा समाज प्रगती करत आहे. महर्षी भगवान वाल्मिकी महाराज की जय.....

शिल्पकलेतील ‘भगवान’

शिल्पकार भगवान रामपुरेंशी माझे समक्ष बोलणे व त्यांच्या स्टुडिओत जाऊन त्यांचं काम पाहण्याचा योग आला नाही. मात्र, ‘भगवान’ सर्वांना दिसतो, त्याप्रमाणे मलाही हा ‘भगवान’ दिसत होताच...

आत्मनिर्भर भारत : विश्वगुरू भारत

रवींद्र तथा राजाभाऊ मुळे (नगर) लिखित ‘आत्मनिर्भर भारत- विश्वगुरू भारत’ या पुस्तकाचे प्रकाशन पू. गोविंददेवगिरी महाराज यांच्या शुभ हस्ते आज, दि. ३० ऑक्टोबर रोजी होत आहे. या कार्यक्रमाचे प्रमुख वक्ते ज्येष्ठ अर्थतज्ज्ञ डॉ. विनायकराव गोविलकर आहेत. त्यानिमित्ताने हा पुस्तक परिचय...

वैदिक सणांचे योगरहस्य : भाग २

वैदिक सण वा उत्सव अतिशुद्ध शास्त्रीय परंपरेवर आधारित आहेत. त्यात व्यक्तीबद्दलची श्रद्धा म्हणजेच भावुकता तसेच इतरांबद्दल अनादर वा द्वेष नाही. वैदिक सणात ऐतिहासिक घटनांना प्राधान्य नाही की भौगोलिक अवस्थांचा बडेजाव नाही. वैदिक धर्म, परंपरा आणि संस्कृती कोणा एका प्रेषिताची मिरासदारी नसल्याने वैदिक सण, उत्सवात व्यक्तीचे जन्म दिवस वा त्यांच्या पराक्रमाला धरुन केलेल्या जल्लोषाला मुळीच स्थान नाही. येथे व्यक्तीचा बडेजाव नाही की व्यक्तिद्वेष नाही, पंथाभिमानाने पेटून केलेल्या युद्धसंचाराचा जल्लोष नाही की काल्पनिक ..

रक्षिण्या जीवन! सुबुद्धी, सत्कर्म दे ईश्वरा...!

एखाद्या श्रीमंत माणसाला विनवणी करावी आणि त्याने आपल्या हातांनी हजारो रूपयांची राशी प्रदान करावी, त्याप्रमाणे हा पिता देत नाही, तर त्याही पलीकडे जाऊन तो आपल्या याचकांच्या बुद्धीला सम्यक दिशा देतो. गायत्री मंत्रातही याचकरिता किती सुंदर कामना केली आहे- ‘धियो यो न: प्रचोदयात्।’ हे ईश्वरा! तू आम्हा जीवमात्रांच्या बुद्धितत्त्वांना सन्मार्ग दाखव, प्रेरणा दे. ..

रामोपासनेचे प्रयोजन

रामोपासना ही सर्वांसाठी आवश्यक अट होती. आजही सर्व रामदासी मठांतून रामाची काकड आरती, पूजाअर्चा या गोष्टी कटाक्षाने पाळून रामोपासना सांभाळली जाते, तथापि रामोपासना सांभाळण्यासाठी प्रथम रामाचे दास्य स्वीकारले पाहिजे. समर्थ स्वत:ला रामदास म्हणजे रामाचा दास म्हणवून घेत असत. हे ‘रामदास्य’ कसे असते, त्यासाठी महंतांनी भक्तांनी आचरण ठेवले, हा आजच्या लेखाचा प्रमुख विषय आहे. ..

‘कोरोना’ काळातील मला भावलेले ‘कोरोना योद्धे’

‘सेवा परमोधर्म:’ या विचारांनुसार कोरोना काळातही तन-मन-धन अर्पूण समाजसेवा करणार्‍या कोरोना योद्धयांना वंदन. या वर्षाच्या सुरुवातीपासून जगभरात कोरोना नावाच्या विषाणूने जो काही धुमाकूळ घातला आहे, त्याने सकल मनुष्यजातीलाच नि:शब्द केले आहे. अशा परिस्थितीत अनेक जण जिवावर उदार होऊन कोरोना काळात सेवाकार्य करत होते आणि करत आहेत. त्यापैकी काही सेवाभावी व्यक्तींच्या कार्याचा इथे मागोवा घेत आहे. अर्थात त्यांच्या कार्याला शब्दही कमीच पडतात...

उपक्रम ‘वेणा भजनी मंडळा’चा, फंडा ऑनलाईन भजनाचा!

उपक्रम ‘वेणा भजनी मंडळा’चा, फंडा ऑनलाईन भजनाचा! नियमितपणा ही निश्चयाची, आत्मबलाची व यशाची जननी असली तरी त्यासाठी भोवतालच्या परिस्थितीने निराश न होता, ध्येयाच्या दिशेने वाटचाल करायला हवी. तडजोड कशी करावी, हे जाणणाराच जगावे कसे हे जाणत असतो. याचे मुर्तिमंत उदाहरण म्हणजे अंबरनाथच्या नीलाताई चौधरींनी सुरू केलेला ऑनलाईन भजनाचा उपक्रम.....

पुरातत्त्व आणि आर्य : एक ऊहापोह

मागच्या लेखापासून ‘पुरातत्त्व’ (Archaeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराच्या आणि आक्रमणाच्या बाबतीत काय सांगते, ते आपण पाहत आहोत. त्यामध्ये सिंधू खोर्‍यातल्या प्राचीन नागरीकरणाचे अवशेष हे इ. स. पूर्व किमान चौथ्या सहस्रकातले किंवा अजूनच प्राचीन आहेत, हे पाहिले. सिंधू नागरीकरणात घोडे आणि रथ यांचे पुरावेसुद्धा आपण पाहिले. आर्यांनी सिंधू खोर्‍यात तथाकथित आक्रमण केल्यानंतर पुढच्या काळात वेदांची निर्मिती केलेली नसून वस्तुत: तो काळ वैदिक संस्कृतीचाच होता - अर्थात वैदिक साहित्याची निर्मिती त्याच्या कितीतरी ..

भारतीय शस्त्रास्त्रांचा इतिहास सातासमुद्रापार नेणारी संशोधिका

आज दसरा. शस्त्रास्त्रांचे पूजन करण्याचा दिवस. फार पूर्वीपासून चालत आलेली ही एक भारतीय परंपरा. तसेच आजच्या दिवशी शस्त्रधारिणी दुर्गामातेने महिषासुराचा वध करुन ती ‘महिषासुरमर्दिनी’ झाली, तर विजयादशमीच्याच दिवशी रामानेे रावणाचा वध करुन धर्माचे राज्य प्रस्थापित केले. तेव्हा, शस्त्रांचे महत्त्व अगदी पौराणिक काळापासून ते आज आधुनिक शस्त्रास्त्रांपर्यंत फार मोठे आहे. परंतु, दुर्देवाने या शस्त्रास्त्रांवर भारतात फक्त हाताच्या बोटावर मोेजण्याइतपतच संशोधन झालेले आढळते. नेमकी हीच बाब लक्षात घेऊन, पुरातत्त्वशास्त्राची ..

मोपल्यांचा जिहाद

सन १९२१-१९२२या काळात झालेला मोपल्यांचा जिहाद त्याच निर्दयी इतिहासाचा एक काळाकुट्ट अध्याय होय. त्यावर रंगसफेदी करणारी कथानके रचण्याचे उद्योग वर्षानुवर्षे अव्याहतपणे सुरू आहेत. कथाकाराने कोणते वैचारिक झापड लावले आहे, त्यावर कथानक ठरते. काँग्रेसी कळपातील लोकांना हा ब्रिटिश अधिकारी आणि त्यांच्या हिंदू समर्थकांविरुद्ध करण्यात आलेला राष्ट्रवादी उठाव वाटतो. डाव्या कंपूला तो हिंदू जमीनदारांविरुद्ध गरीब बिचार्‍या मुस्लीम शेतकर्‍यांनी केलेला वर्गसंघर्ष वाटतो...

ब्रेझनेव्ह राजवटीतली एक सुरस कथा

गागारिन हा तरबेज वैमानिकच नव्हे, तर अनुभवी अंतराळवीर होता. एखाद्या नवशिक्या वैमानिकाप्रमाणे त्याने वेदर बलून किंवा ढगावर विमान ठोकलं, हे कुणाला पटणार?..

संघगीतांचे मर्म!

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाला आज दसर्‍याला ९५ वर्षे पूर्ण होतील. संघाचा गणवेश, संघाचे बौद्धिक वर्ग, संघाचे पथसंचलन, संघाची शाखा ही जशी संघाची खास वैशिष्ट्ये तद्वत संघगीते हेदेखील संघाचे खास वैशिष्ट्य. गेली अनेक दशके संघाचे स्वयंसेवक ही गीते म्हणत आली आहेत. विविध भाषांतील या गीतांनी प्रदेशाच्या आणि भाषेच्या सीमा ओलांडल्या आहेत आणि आपल्या प्रांताच्या भाषेपलीकडे जाऊन स्वयंसेवक विविध भाषांतील गीते प्रसांगानुरूप म्हणत आली आहेत. अर्थात संघगीते म्हणजे केवळ गाणी नव्हेत आणि स्वान्तसुखाय ती गुणगुणावी हे त्या गीतांचे ..

देवीच्या ९ रूपांतील कर्तृत्वाचे स्मरण करूया...

प्रत्येक रूपात देवीने विविध कर्तव्य आणि जबाबदार्‍या यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. आधुनिक काळातली स्त्री ही तर अष्टभुजा मातेचे वास्तविक रूपच. घरदार, कुटुंब, नोकरी-व्यवसाय या रामरगाड्यातही तिचे माणूसपण संपले नाही. पुण्याच्या उद्योजिका श्वेता हरहरे-उंडे या मूळच्या शिक्षिका, पण ध्यानीमनी नसताना त्यांनी व्यवसाय सुरू केला आणि आज त्या यशस्वी उद्योजिका आहेत. सगळ्याच आघाड्यांवर यशस्वी होण्याचे कारण काय? तर श्वेता सांगतात की, “आई तुळजाभवानीचा आशीर्वाद मला आत्मशक्ती आणि आत्मतेज देतो.”नवरात्रीचा जागर करताना देवीच्या ..

‘रंगरेषांचे’ रामकृष्ण कांबळे!

उत्कृष्ट शिक्षक विशेषतः कलाशिक्षक हा उत्कृष्ट ‘प्रात्यक्षिके’ दाखवू शकतोच असे नसते, तर उत्कृष्ट प्रात्यक्षिके दाखविणारा कलाकार हा उत्कृष्ट कलाशिक्षक असतोच असेही नसते. ही गेल्या तीसेक वर्षांची निरीक्षणे आहेत. प्रात्यक्षिकांच्या बाबतीत तरी दोन प्रकार पडतात, असे माझे निरीक्षणांती मत बनलेले आहे. या दोन्ही प्रकारच्या प्रात्यक्षिककारांच्या कामामध्ये पाहणार्‍याला मजा येते. आनंद मिळतो. मात्र, ‘सेलिब्रिटी डेमॉन्सस्टेटर’ म्हणजे प्रसिद्धीच्या वलयात आनंद मानणारे प्रात्यक्षिककार कलाकार वेगळे! त्यांचं काम छान वाटतं. ..

एका अवलियाचे जाणे...

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे रायगड जिल्हा सहकार्यवाह कौस्तुभ सोहोनी याचे गेल्या शनिवारी, १७ ऑक्टोबर रोजी दु:खद निधन झाले. अवघ्या पस्तिसाव्या वर्षी त्याचे जाणे हे अनेकांसाठी धक्कादायक होते. अत्यंत धडाडीचा, समर्पित कार्यकर्ता अशी त्याची ख्याती होती.समाजाला गरज असलेली, समाजाचे स्वास्थ्य टिकून राहावे, समाजात सद्गुण व नीती-धर्माचे काम वाढावे यासाठी काम करणारी माणसे जाताना पाहिली की मनात कृष्णछाया व्यापून राहतात. कौस्तुभच्या जाण्याने केवळ कार्यकर्ताच नव्हे तर एक जवळचा मित्र गमावल्याची भावना अनेकांनी व्यक्त ..

दुर्गास्वरूप आत्मशक्ती प्रत्येक स्त्रीचे सामर्थ्य!

स्त्री म्हणून जन्म घेतल्यावर माणूस म्हणून त्या व्यक्तीची जबाबदारी आणखीनच वाढते. मानवी शाश्वत मूल्य जगताना त्या स्त्रीशक्तीला जगण्याची आणि जगवण्याची पराकाष्ठा करावी लागते. मळलेल्या वाटेवरून न जाता, स्वत:चा प्रकाशमान मार्ग तयार करणार्‍या समाजात काही दैवीस्वरूपी स्त्रीशक्ती आहे. या स्त्रीशक्तीचे वास्तव रूपच राष्ट्र सेविका समितीच्या प्रचारक, गृहिणी विद्यालयाच्या व्यवस्थापिका कुंदा फाटक आपल्या मनोगतातून मांडत आहेत...

सक्षमीकरणाच्या वाटेवर...

महिला ही शक्तीची प्रतीक आहे. तिच्यात अनेक गुणांचा संगम आहे. मातृत्व, दातृत्व, कर्तृत्व यांनी ती ओतप्रोत आहे. आज ती उत्तम शिक्षिका, डॉक्टर, वकील, शास्त्रज्ञ, इंजिनिअर, गायिका, अभिनेत्री, चित्रपट दिग्दर्शक, उत्कृष्ट उद्योजिका, अंतराळयात्री, व्यवस्थापक आणि प्रशासक आहे. सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक, आर्थिक क्षेत्रात तिचे पाऊल तिने घट्ट रोवले आहे. या सर्व क्षेत्रांना जवळ करताना तिचा संघर्ष सतत चालू होता आणि आजही चालू आहे. दुर्गाशक्ती संदर्भात मनोगत व्यक्त करत आहेत नाशिकच्या न. ब. ठाकूर विधी महाविद्यालयाच्या ..

निर्णयक्षमता आणि मेहनत हीच यशाची पहिली पायरी

कर्तृत्व आणि यश हे वारशाने नाही, तर कष्टाने आणि बुद्धिमत्तेने येते. दुष्टांचे निर्दालन करण्यासाठी दुर्गामातेने जे युद्ध केले किंवा तिच्या इतरही रूपांत करूणामयी किंवा सहनशीलतेच्या अनुभूती जपताना, देवीने जो समन्वय राखला आहे, तो संघर्ष आणि समन्वय आजही प्रत्येक महिला शक्तीमध्ये आहे. जीवनाच्या वाटेवर प्रत्येकाचे अनुभव वेगळे असतीलही, पण त्यातील आंतरिक जाणिवा मात्र कुठे ना कुठे तरी समान असतात. कोणत्याही क्षेत्रात काम करत असताना या आंतरिक जाणिवेची प्रेरणा जागृत असावी, हे सांगून आपल्या जीवनातील तो संघर्ष आणि ..

स्वत:मधील ‘दुर्गा’ ओळखून प्रत्येकाने वागावे!

परिस्थितीवर मात करण्यासाठी पहाडाचे काळीज असणारी आणि तितकीच संवेदनशील असणारी शक्ती म्हणजे दुर्गाशक्ती. महिला शक्तीच्या आयामांचा मागोवा घेताना, समान स्तर एकच जाणवतो तो म्हणजे, तिच्या ठायी असलेली देवीमातेची करूणा, सहनशीलता आणि देवीमातेचेच शौर्य आणि परिस्थितीवर मात करण्याची जिद्द. सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात स्वत:चा अमूल्य ठसा उमटवणार्याण प्रा. डॉ. मेधा सोमय्या यांनी नवदुर्गेच्या स्वरूपासंबंधी व्यक्त केलेले हे विचार... ..

सिंधूकाठची संस्कृती - वेदपूर्व की वेदोत्तर?

मागच्या लेखापासून ‘पुरातत्त्व’ (archaeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराच्या किंवा आक्रमणाच्या बाबतीत काय सांगते, ते आपण पाहत आहोत. त्यामध्ये हिंदुस्थानातील हडप्पा, मोहेंजोदरो आणि सिंधू खोर्‍यातल्या इतर प्राचीन नागरीकरणाचे अवशेष हे भारताबाहेरील इजिप्त, मेसोपोटेमिया, बॅबिलोनिया, असीरिया, सुमेरिया, वगैरे ठिकाणी सापडलेल्या अत्यंत प्रगत संस्कृतीच्या अवशेषांशी समकालीन आहेत, हे पाहिले. याखेरीज सिंधू नागरीकरणात घोडे आणि रथ नाहीत, असे कारण पुढे करून आर्यांनी भारताच्या बाहेरून स्थलांतर करताना आपल्या सोबत ..

त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी...

शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी, सिद्धिदात्री या देवींच्या नवरूपांचे पूजन म्हणजे नवरात्र. दुर्गामातेचा उत्सव म्हणजे स्त्रीशक्तीचा जागर, स्त्री अस्मितेचे पूजन. करुणा, कौशल्य, शौर्य, संवेदना, विद्वता, सर्जनशीलतेला नव्याने जागृत करण्याचे तेज म्हणजे दुर्गापूजन होय. दुर्गामातेच्या शक्तीचे चैतन्य आजही जाणवते. त्या शक्तीचे या लेखात केलेले स्मरण.....

‘हॅण्डसम’ फौजदार अभिनेता...

देखण्या, रुबाबदार रूपाने मराठी चित्रपटसृष्टी गाजवणारे आणि चित्रपटांचा प्रवाहही बदलायला लावणारे कलाकार म्हणजेच अभिनेते रवींद्र महाजनी.....

‘व्य’ची व्यथा

कलेच्या प्रांतातून व्यसनाधीनता आणि व्यभिचार यांना आळा घालण्यासाठी कलेच्या क्षेत्रात काम करणार्‍या संस्थांबरोबरच, राजकीय इच्छाशक्ती आणि शैक्षणिक धोरण याची जोड ही तितकीच महत्त्वाची आहे, तरच कलेला लागलेल्या ‘व्यभिचार’ आणि ‘व्यसनाधीनता’ या दोन किडी बर्‍याच प्रमाणात नष्ट होतील...

दरवर्षीप्रमाणे यंदाही...

१००-१२५ वर्षांपूर्वी कोलकाताच्या लहानशा प्रयोगशाळेत डॉ. जगदीशचंद्र बोस यांनी ‘वायरलेस कम्युनिकेशन’ संबंधित मूलभूत संशोधन केलेच अन् त्याला जागतिक मान्यताही मिळाली. पण, स्वातंत्र्योत्तर काळात बोस, रामन, रामानुजन यांची विदवत्ता, चिकाटी, साधना, निष्ठा कुठे गेली याचाही विचार झाला पाहिजे...

स्वामी तत्त्वज्ञानानंद : एक आधुनिक योद्धा संन्यासी

ही कथा आहे हेमंतकुमार वामन वाघ या एका मध्यमवर्गीय मराठी तरुणाच्या ‘सुखसंपन्न जीवन ते संन्यस्त कर्मयोगी जीवन’ या प्रवासाची... ..

साठ हजार बुलबुलांचे उड्डाण

सन १९२०च्या उन्हाळ्यात खिलाफत चळवळ पुढे कोणते वळण घेणार, हे अनिश्चित होते. आपला देश ‘कुफ्र’ (श्रद्धाहीनता) मुळे अपवित्र झाला, अशी भावना झाल्यामुळे मे ते नोव्हेंबर १९२०या काळात जवळजवळ ६० हजार बुलबुल हिंदुस्थानातून उडून गेले. हजारोंच्या संख्येत स्थलांतर (हिजरत) झाले. त्याअर्थी त्याला सैद्धांतिक आधार अवश्य असणार!..

महिषासुरमर्दिनी

आजपासून नवरात्रोत्सवाचा जागर सर्वत्र सुरु होईल. नऊ दिवस देवीच्या विविध रुपांची अगदी भक्तिभावाने आराधना केली जाईल. पण, अगदी पुरातन काळातही देवीच्या विविध रुपांचे शिल्पांत, चित्रात दर्शन होते. खासकरुन महिषासुर वधाच्या प्रसंगाचे चित्रण अनेक चित्रांत व शिल्पांत केले गेले. तेव्हा, इथे महिषासुरमर्दिनीच्या जगभरातील विविध शिल्पांचा हा घेतलेला हा आढावा.....

प्रशांत पाटील : एक निर्मळ कार्यकर्ता

प्रशांत भालचंद्र पाटील (वनवासी कल्याण आश्रम, नाशिक जिल्हा कार्यकर्ते व रा. स्व. संघ माजी नाशिक शहर सहकार्यवाह) यांचे शनिवार, दि. १० ऑक्टोबर रोजी दीर्घ आजाराने दुःखद निधन झाले. त्यांच्या आठवणींना उजाळा देणारा हा लेख.....

डॉ. अशोकराव मोडक : ८१ वर्षांचा चैतन्याचा झरा

रा. स्व. संघाचे ज्येष्ठ स्वयंसेवक, सिद्धहस्त लेखक, अभ्यासू संशोधक, बिलासपूर येथील केंद्रीय विद्यापीठाचे कुलगुरु, वक्ता दशसहस्त्रेषु, जनतेच्या प्रश्नांवर आवाज बुलंद करणारे विधान परिषदेचे माजी आमदार असे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व लाभलेले डॉ. अशोकराव मोडक आपल्या वयाची ८० वर्षे पूर्ण करुन ८१व्या वर्षात पदार्पण करत आहेत. या सहस्रचंद्रदर्शनाच्या निमित्ताने त्यांच्या कार्यकर्तृत्वाचा आढावा घेणारा हा लेख.....

रथ, घोडे आणि आर्य

मागच्या लेखापासून ‘पुरातत्त्व’ (Archaeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराच्या किंवा आक्रमणाच्या बाबतीत काय सांगते, ते आपण पाहत आहोत. त्यामध्ये पाश्चात्त्य संशोधकांनी एक मूलभूत गृहीतक मांडलेले आहे. ते म्हणजे, इजिप्त, मेसोपोटेमिया, बॅबिलोनिया, असीरिया, सुमेरिया, वगैरे ठिकाणी सापडलेल्या अत्यंत प्रगत संस्कृतीचे अवशेष आणि हडप्पा, मोहेंजोदरो येथील नागरीकरणाचे अवशेष यांच्या दोघांच्या काळात सुमारे दीड ते पावणेदोन हजार वर्षांचे अंतर आहे. याचा अर्थ या दरम्यान भारताबाहेरच्या त्या प्रगत संस्कृतीच्या लोकांनी ..

ज्ञानाची आस आणि संशोधनाची दूरदृष्टी...

लंडनची फेलोशीप मिळालेली भारतातील पहिली दृष्टिहीन महिला आणि महाराष्ट्रातील पहिली अंध व्यक्ती, हा मान मिळविणार्‍या डॉ. अभिधा धुमटकर या साठ्ये महाविद्यालयातील इतिहास विभागाच्या प्रमुख आहेत. कोकणी, मराठी या घरच्याच भाषांखेरीज संस्कृत, इंग्रजी, सिंधी, बंगाली, उर्दू, इटालियन, पर्शियन, जर्मन, फ्रेंच, अरेबिक या भाषांचासुद्धा डॉ. धुमटकर यांचा दांडगा अभ्यास. तेव्हा, साठ्ये महाविद्यालयाचा माजी विद्यार्थी आणि रा. स्व. संघाचा स्वयंसेवक आदित्य खरे यांनी मुलाखतीतून उलगडलेली डॉ. अभिधा धुमटकर यांच्या जिद्दीची ही कहाणी.....

‘कॉमन मॅन’चा हिरो....

हिंदी भाषेच्या चौकटीत बंदिस्त न राहता, अनेक भाषांमध्ये काम करणारे प्रसिद्ध अभिनेते तसेच निर्माते, दिग्दर्शक म्हणजेच चतुरस्र कलावंत अमोल पालेकर...

अफगाणिस्तानातील अमेरिकन सैन्यवापसी आणि भारताचे राष्ट्रीय हित

अफगाणिस्तान हा सार्वभौम, एकात्मिक, स्थिर, बहुतत्त्वांचा आदर करणारा लोकशाही देश असावा, ही भारताची भूमिका अफगाणिस्तानात स्वीकारली गेली आहे. भारताने समविचारी गटांबरोबर काम करण्यासाठी अधिक सक्रिय भूमिका घेतली, तर अमेरिकेच्या सैन्यमाघारीमुळे निर्माण झालेली पोकळी भरून काढून गेल्या दोन दशकांमध्ये भारताकडून करण्यात आलेल्या प्रयत्नांना फळ मिळेल...

राजपुत्र पाहुणा

त्या संध्याकाळी अँडी दॉनवन लॉजच्या खानावळीत जेवायला गेला, तेव्हा मालकीणबाई मिसेस स्कॉटनी त्याची एका खिन्नमुखी तरुणीशी मिस कॉनवेशी ओळख करून दिली. साधा सुती चॉकलेटी झगा परिधान केलेली कॉनवे तेव्हा जेवायला बसली होती. स्वतःतच मग्न होती. अँडी नम्रपणे स्वतःचे नाव पुटपुटला. तिने ऐकले...

हल्ले आणि हत्या

खिलाफत चळवळीचा दुसरा टप्पा ऑगस्ट १९२० ते मार्च १९२२ या काळात झाला. हल्ले आणि हत्यांचे सत्र हे या टप्प्याचे वैशिष्ट्य होते. असहकार चळवळीच्या आडून मुस्लिमांनी दबावतंत्र वापरले. गांधींच्या अहिंसेचे डोस केवळ हिंदूंच्याच घशाखाली गेले होते. खिलाफतवाद्यांचा अहिंसेवर कधीच विश्वास नव्हता. अस्तनीतील खंजिराला पुरेशी धार चढल्यावर त्यांनी तो उपसून चालविण्यास सुरुवात केली...

उदयोन्मुख कलासागर : सागर कांबळे

आज भारतामध्ये महत्त्वाचे तीन विषय फार उग्र रुप धारण करुन भेडसावत आहेत. शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या, महिला अत्याचार आणि अनेक वर्षे पडून राहिलेला देवदासींचा प्रश्न... या अत्यंत संवेदनशील विषयांना रंगाकारांच्या माध्यमातून जाणकारांचे-संबंधितांचे आणि समाजाचे लक्ष वेधून घेता यावे, या उद्देशाने चित्रकार सागर कांबळे यांनी कलाकृती साकारताना रंगभावनांना वाट मोकळी करुन दिलेली आहे...

वेबसीरिजचे मायाजाल

‘नेटफ्लिक्स’, ‘अ‍ॅमेझॉन प्राईम’, ‘एमएक्स प्लेअर’, ‘झी-५’, ‘वुट’, ‘हॉटस्टार’ या मंचांवरुन वेबसीरिजचा भडिमार सुरु आहे. पण, या वेबसीरिजचा विचार गंभीरतेने करायला हवा. यातील सुप्त आणि गुप्त धोका आपण ओळखायलाच हवा..

निराधार महिलांचे सक्षमीकरण

‘समतोल’चे मनपरिवर्तन शिबीर हे एक मॉडेल बनलेले केंद्र आहे. समस्याग्रस्त असणार्‍या मुलांना स्वतः मनपरिवर्तन होण्यासाठी येथे खास प्रयोग केले जातात, यातून अनेक मुले सक्षमपणे बाहेर पडून समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आली आहेत...

विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी कटिबद्ध सूर्यदत्ता एज्युकेशन फाऊंडेशन

विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे ध्येय ठेवून गेली दोन दशके ‘सूर्यदत्ता’ एकनिष्ठपणे काम करत आहे. ‘एसजीआय’ देशातील उच्च पदवी असलेल्या विद्यापीठांशी संलग्न आहेत...

कोरोनाचा कहर (भाग-२८) - ‘कोरोना’ आणि होमियोपॅथी

प्रश्न हा आहे की, होमियोपॅथीचे उपचार व त्यांचा प्रभावीपणा हा सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचू दिला जात नाही. इतर औषधांच्या ‘साईड इफेक्ट्स’मुळे अनेकांचे जीव जात असले, तरी चालेल, पण होमियोपॅथीला कोरोना उपचारामध्ये पुढे येऊ दिले जात नाही. ..

पोषणचक्र

पुण्यामध्ये ‘जुवेनेट वेलबिईंग प्रा.लि.’ ही एक आहारतज्ज्ञांच्या गटातर्फे चालवली जाणारी कंपनी आहे. पंतप्रधानांच्या पोषण अभियानाचा संकल्प लक्षात घेऊन पूर्व शालेय वयापासूनच मुलांना सकस अन्नाची निवड शिकवण्यासाठी एक सहज व सुलभ मार्ग सांगितला आहे. पोषणचक्र!..

जगा आणि जगू द्या!

आपण दुसर्‍याच्या आयुष्यात जास्तच भावूक होऊन गुंतले जात असू तर पहिला प्रांजळ प्रश्न आपण स्वत:ला विचारायला पाहिजे. तो म्हणजे, ही माझी स्वत:ची समस्या आहे का? जर उत्तर ‘होय’ असेल, तर त्या समस्येची प्रामाणिक जबाबदारी उचलायला पाहिजे आणि उत्तर ‘नाही’ असेल, तर आपण त्यात उगाचच ढवळढवळ न करता स्वतःच्या कामात लक्ष घालावं. दुसर्‍याच्या जीवनात अतिक्रमण करण्याचा हक्क या जगात कुणालाच मिळालेला नाही...

कामगार कायद्यातील बदल : स्वरुप आणि अपेक्षा

नुकत्याच झालेल्या संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनात केंद्र सरकारने कृषी कायद्यांबरोबरच कामगार कायद्यांमध्येही आमूलाग्र बदल केले. पण, त्याविषयी देखील मोठ्या प्रमाणात अपप्रचार सुरु असून कामगारांची दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न होताना दिसतो. तेव्हा, केंद्र सरकारने नुकत्याच केलेल्या या ‘लेबर कोड’चे नेमके स्वरुप आणि अपेक्षा समजून घेऊन, कामगारांची बाजू मांडणारा हा सविस्तर लेख......

आदर्शाचा दीपस्तंभ

वारकरी संप्रदायातले अग्रणी भागवताचार्य, ज्येष्ठ विचारवंत, सावरकरप्रेमी, उत्तम शिक्षक, हिंदुत्वनिष्ठ, पत्रकार, नगरसेवक, माजी नगराध्यक्ष, संपादक वा. ना. उत्पात यांची 28 सप्टेंबर रोजी वयाच्या 80व्या वर्षी प्राणज्योत मालवली. त्यानिमित्ताने डॉ. सच्चिदानंद शेवडे यांचा उत्पात यांच्या आठवणींना उजाळा देणारा हा लेख.....

अस्तनीतील खंजीर (डिसेंबर १९१८-जुलै १९२०)

खंजीर चालविण्याचे काम चळवळीच्या दुसर्‍या टप्प्यात म्हणजे ऑगस्ट १९२० पासून मार्च १९२२ पर्यंत करण्यात आले. दुसर्‍या टप्प्यात चळवळीचा नूर पालटला आणि ती उग्र आणि पुढेपुढे हिंस्र बनली. प्रतिस्पर्ध्यांवर कुरघोडी करणे, देशाला वेठीस धरणे, दंगेधोपे घडवून आणणे आणि शेवटी नरसंहार करणे, ही या टप्प्याची वैशिष्ट्ये होती. सन १९२२ नंतर चळवळीला मरगळ येऊ लागली. पुढे आचके खातखात तिने १९३८ साली हाय खाल्ली. अशक्त असताना गोडीगुलाबीने वागायचे, शक्तिसंचय करायचा आणि सशक्त झाल्यावर आपले अक्राळविक्राळ स्वरूप उघड करायचे, हा क्रम ..

पुरातत्त्वात ‘आर्य’

मागच्या काही लेखांमध्ये आपण आर्य नांवाचा ‘वंश’ ही संकल्पना किती तथ्यहीन, तर्कदुष्ट आणि एकूणच बिनबुडाची आहे, हे सविस्तर पाहिले. युरोपीय लोकांचा वंशवाद, आपल्या वंशाचे श्रेष्ठत्व सांगताना दिसणारी आढ्यता, त्यातून दुसर्‍यांना हीन लेखायची मानसिकता, या आणि अशा कारणांनी प्रेरित होऊन त्यांच्यातल्या काही विद्वानांनी काही मनगढंत कथा रचल्या. त्यासाठी विविध ज्ञानशाखांमधून दिसून येणार्‍या निरीक्षणांचा आधार घेतला. त्यांना ‘ऐतिहासिक पुरावे’ असे गोंडस नाव दिले. याच कथांचा इतिहासाच्या क्रमिक पाठ्यपुस्तकांमध्ये अतिशय ..

भारत-चीन संघर्ष : चिनी सामरिक तज्ज्ञांच्या नजरेतून...

काही चिनी तज्ज्ञ असेही म्हणतात की, भारताने स्वसंरक्षणार्थ कारवाई केली. त्यांचा चीनवर आक्रमण करण्याचा उद्देश नाही. भारतीय लष्कराने जो गोळीबार केला, तो चीनच्या जमिनीवर कब्जा करण्यासाठी नव्हता. भारतीय सैन्य पुन्हा पुन्हा इशारा देते आहे की, चिनी सैन्याने पुन्हा हल्ला केला, तर मात्र आम्ही नक्कीच आक्रमक प्रत्युत्तर देऊ...

खानदेशातील खानदानी निसर्गचित्रकार : पी. एम.

विविध प्रदर्शने, विविध पुरस्कार आणि अनेक नामवंत संग्राहकांनी निसर्गचित्रकार पुंडलिक महाजन यांच्या निसर्गचित्रणांना, त्यांच्या संग्रहात सन्मानाने स्थान दिलेले आहे...

किल्ले भिवगड : शिवकालीन अस्तित्वाची साक्ष

कर्जत रेल्वे स्थानकापासून पूर्वेकडे अंदाजे आठ किलोमीटर अंतरावर गौरकामत हे गाव आहे. गावाच्या सुरुवातीलाच उजव्या हाताला एक छोटीशी टेकडी आहे. ज्यावर डौलाने फडकणारा भगवा ध्वज आहे, हाच तो ‘भिवगड उर्फ भीमगड’! ज्याबद्दल आज आपण अधिक माहिती जाणून घेणार आहोत...

अभिनयातला ‘देव’

मराठी सिनेसृष्टीतील देव आनंद व ‘प्रेझेंटेबल यंग मॅन’ म्हणजेच अभिनयसम्राट रमेश देव.....

व्हिव्हियन परत येते...

हार्टलीने खिशातून दहा डॉलर्स काढून त्याला दिले. तो निघून गेला. कार्यालयाला कुलूप लावून हार्टली त्या पत्त्यावर चालत निघाला. पत्ता जवळचाच होता. झटकन सापडला. त्याला हवी असलेली मुलगी, व्हिव्हियन - चौथ्या मजल्यावर राहाते. त्याने खिशातून पत्त्याचा कागद काढून पुन्हा एकदा खात्री करून घेतली आणि एक दीर्घ श्वास घेऊन एकेक मजला चढायला सुरुवात केली.संध्याकाळची वेळ होती. ‘रॉबिन्स अ‍ॅण्ड हार्टली ब्रोकर्स’चं कार्यालय बंद झालं होतं. सर्व कर्मचारी आणि एक भागीदार रॉबिन्स (वय वर्षे ५०) घरी निघून गेले ..

ब्रिटिश-मुस्लीम युती आणि हिंदूंचा भोळसटपणा

दि. २७ ऑक्टोबर, १९१९ला खिलाफत चळवळ (१९१९-१९२४) खर्‍या अर्थाने सुरू झाली. हा दिवस देशभरात ‘खिलाफत दिवस’ म्हणून पाळण्यात आला. त्या वर्षभरात हिंदुस्थानच्या राजकारणात मोठे स्थित्यंतर झाले. ‘टिळकयुगा’चा अस्त होऊन ‘गांधीयुगा’चा उदय झाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या शब्दांत, गांधींनी खिलाफत चळवळ ज्या दृढनिश्चयाने आणि श्रद्धेने उचलून धरली, तिने अनेक मुस्लिमांना आश्चर्यचकित केले असेल. (पाकिस्तान ऑर द पार्टिशन ऑफ इंडिया, बी.आर. आंबेडकर, ठाकर अ‍ॅण्ड कंपनी लि. १९४५, पृ. १३६) खिलाफत चळवळीला नुसता पाठिंबा देऊन ..

आर्यांचा ‘वंश’: मिथ्य आणि तथ्य

मागच्या काही लेखांपासून आपण ‘आर्यवंश’ या संकल्पनेत कितपत तथ्य आहे, हे पाहत आहोत. यामध्ये मानवी हाडांची आणि डोक्याच्या कवटीची मोजमापे, केसांचे काटछेद, मानवी शरीरातली जनुके, अर्थात Genomes या सर्वांचा आढावा घेतला. यांपैकी कुठलीच गोष्ट ‘आर्य’ नावाच्या एखाद्या ‘वंशाचे’ अस्तित्व सिद्ध करत नाही. तसेच अशा कुठल्याही एखाद्या वंशाचे लोक मध्य आशिया किंवा युरोपातून भारतात स्थलांतर करून आले आणि कायमचे स्थायिक झाले, हेसुद्धा यातून सिद्ध होत नाही. अशी स्थलांतरे तर दूरच राहोत, उलट भारतातल्या आजच्या लोकांचे प्राचीन ..

मॅडम आशू...

मराठी व हिंदी चित्रपटातील ज्येष्ठ अभिनेत्री ललिता देसाई उर्फ आशू यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी पुणे येथे नुकतेच निधन झाले. त्यानिमित्ताने त्यांचे सहकलाकार, मित्रवर्य श्रीप्रकाश सप्रे यांनी त्यांच्या आठवणींना दिलेला हा उजाळा.....

संघसमर्पित ‘विलास’ विसावला...

शुक्रवार, दि. ४ सप्टेंबर. वेळ रात्री ९ वाजताची. प्रा. आनंद लेले यांनी फोनवर विलास अण्णा पंगुडवाले गेल्याची बातमी सांगितली. धक्काच बसला, काही वेळ काहीच सुचेना. गेल्या ४० वर्षांचा संबंध असल्याने जीवनपटच डोळ्यांसमोर आला. त्यांच्या नावापूर्वी ‘कै.’ लिहिण्याची हिंमत होत नाही. पण, परमेश्वर इच्छेपुढे इलाज नाही. ..

पहिले महायुद्ध आणि हिंदुस्थानातील मुस्लीम

सन १८३०च्या दशकात हिंदुस्थानातील मुस्लिमांच्या मनावर अखिल-इस्लामवादाची पकड घट्ट होऊ लागली होती. या तत्त्वावर अढळ राहूनच ते ब्रिटिशांबाबतची भूमिका ठरवत राहिले. सन १८५७च्या उठावाच्या वेळी ब्रिटिश सत्ता उलथवून टाकण्याची स्वप्ने मुस्लिमांना पडली होती. नंतरच्या काळातही काही मुस्लीम नेते हे स्वप्नरंजन करत राहिले असले तरी ब्रिटिशांशी जमवून घेण्यातच इस्लामचे हित आहे, हे बहुसंख्य मुस्लीम नेत्यांना उमगले होते. ..

मुक्ती संग्रामात ‘गूंज उठी गुंजोटी’

दि. १७ सप्टेंबर रोजी निजामाच्या जुलमी राजवटीतून मराठवाडा मुक्त झाला. आज या घटनेला ७२ वर्षे पूर्ण होत आहेत. मराठवाडा मुक्ती संग्रामात महर्षी दयानंद सरस्वती यांनी स्थापन केलेल्या ‘आर्य’ समाजानेही महत्त्वाची भूमिका निभावली. आज जाणून घेऊया मराठवाडा मुक्ती संग्रामात ‘आर्य’ समाजाच्या बरोबरीने ‘गुंजोटी’ गावाने दिलेल्या लढ्याबद्दल.....

केशवानंद भारती : गाऊ त्यांना आरती!

दक्षिण भारतातल्या केशवानंद भारती या नावाच्या एका मठाधिपतींचं नुकतेच मंगळुरू येथे निधन झालं. त्यानिमित्ताने त्यांच्याच नावाने परिचित असणाऱ्या केशवानंद भारती खटल्याची थोडक्यात माहिती करुन देणारा हा लेख.....

चित्रपटसृष्टीचा ‘जादूगार मामा...’

केवळ विनोदीच नव्हे, तर गंभीर स्वरूपापासून ते खलनायकी प्रवृत्तीपर्यंत विविध छटांचे दर्शन घडवणारे चित्रपटसृष्टीतील गुणी आणि दमदार अभिनेते म्हणजेच ‘अभिनयसम्राट’ अशोकमामा सराफ.....

युद्ध झाले तरी...

दि. ५ मेपासून भारतीय आणि चिनी सैन्य मोठ्या संख्येने एकमेकांसमोर लडाख सीमेनजीक उभे ठाकले आहे. लडाखमधील हा ‘मिलिटरी स्टॅण्ड ऑफ’ कधी संपेल हे सांगता येत नाही. पण, या भागात पारंपरिक युद्ध होऊ शकते, असे काहींना वाटते पण, युद्ध झालेच तर काय.....

शिलास्मारकाचे शिल्पकार : एकनाथजी रानडे

सार्‍या भारताला गौरवास्पद असलेलं स्वामी विवेकानंदांचं एक अद्वितीय स्मारक भारताच्या दक्षिणेला असलेल्या कन्याकुमारी येथील सागरात उभं राहिलं, त्याला २ सप्टेंबर रोजी ५० वर्षे पूर्ण झाली. त्यानिमित्ताने या शिलास्मारकाचे शिल्पकार मा. एकनाथजी रानडे यांच्या महान कार्याचे स्मरण करणारा हा लेख.....

खजिन्याचे बेट

काही वर्षांनी आम्हाला खूप मुलं होतील. त्यांना शेतावर पाठवून आम्ही आराम करू. आपल्या मुलीवर दोन तरुण प्रेम करीत आहेत हे समजल्यावर शास्त्रज्ञ भडकला. त्याने आम्हाला घरी यायला मनाई केली.आणि दोन दिवसांनी तो आपल्या मुलीसह रातोरात गायब झाला. आम्ही दोघांनी त्यांच्या शोधार्थ जंगजंग पछाडले. पण, ते दोघे सापडले नाहीत. अनेक दिवस गेले. शेवटी आम्ही त्यांना शोधण्याचा नाद सोडून दिला. गुडलो नोकरीला लागला. मी शेतीत रमलो...

खिलाफतवादी नेत्यांची कुंडली

खिलाफत चळवळीचे नेतृत्व करणारी मंडळी कोण होती? इस्लामची आणि त्या अनुषंगाने अखिल-इस्लामवादाची धुळाक्षरे त्यांनी कुठे गिरविली होती? भिन्नभिन्न मार्ग तुडवीत हे लोक एका उद्दिष्टापर्यंत कसे पोहोचले? खिलाफत चळवळ समजून घेण्यासाठी आधी तिच्या नेत्यांची कुंडली मांडायला हवी...

डीएनएचा ‘पीळ’ आणि आर्यवंशाचा ‘तिढा’

मागच्या लेखापासून आपण ‘आर्यवंश’ या संकल्पनेत कितपत तथ्य आहे, याचा विचार सुरू केला आहे. ‘वंश’ म्हटले, की शरीररचनेचे शास्त्र या बाबतीत काही निश्चित आडाखे देते. हे सगळ्या जगाला मान्य आहे. त्यापैकी एक प्रकार म्हणजे मानवी हाडांची आणि डोक्याच्या कवटीची मोजमापे. या दृष्टीने पाहता सिंधूच्या खोऱ्यातल्या उत्खननात सापडलेले सांगाडे त्या परिसरात आज राहणाऱ्या लोकांचीच वैशिष्ट्ये दाखवतात, हे दिसते. याचा अर्थ आर्यांनी ज्या मूलनिवासींना मारले आणि दक्षिणेत हाकलून दिले, असे काही युरोपीय संशोधक सांगतात, त्याच मूलनिवासींच्या ..

योद्धा संशोधक : पांडुरंग बलकवडे

ज्येष्ठ इतिहास संशोधक पांडुरंगजी बलकवडे यांनी वयाची साठ वर्षे नुकतीच पूर्ण केली. देशभर सर्वत्र परिचित असलेल्या आणि आपल्या मनमिळाऊ स्वभावाने मोठा मित्रपरिवार असलेल्या पांडुरंगजींचा अल्प परिचय करुन देणारा हा लेख.....

थोर कलाध्यापक प्रा. रवींद्र दीक्षित सरांचे निधन : एका कलाध्यापन पद्धतीचा अस्त

प्रा. रवींद्र दीक्षित सर या जगात नाहीत, यावर विश्वासच बसत नाही. सर, ‘सीताराम निवास’, भागशाळा मैदानाजवळ, डोंबिवलीला राहायचे. दोन वर्षांपूर्वी मी त्यांना, प्रथम वर्षाच्या विद्यार्थ्यांच्या वार्षिक प्रदर्शनात प्रदर्शित झालेल्या स्वाध्यायिकांचे परीक्षण करण्यासाठी, परीक्षक म्हणून बोलावले होते...

‘हिंदू वारसा कायदा’ सर्वोच्च न्यायालयाचा महत्त्वपूर्ण निर्णय

वडिलोपार्जित संपत्तीमध्ये मुलांच्या बरोबरीने मुलींनादेखील जन्मतःच पूर्वलक्ष्यी प्रभावाने अधिकार असल्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाच्या खंडपीठाने दि.११ ऑगस्ट, २०२० रोजी दिला. हा निर्णय अतिशय महत्त्वपूर्ण आणि दूरगामी परिणाम करणारा असा आहे...

अवयवदान हे एक राष्ट्रीय महान कार्य

अवयवदानाचे प्रमाण अत्यल्प असून यासाठी मोठ्या प्रमाणावर जनजागृती होणे व एक चळवळ उभी राहणे आज काळाची गरज आहे. अवयवदान करण्याची इच्छा असेल तर मी काय काळजी घ्यावी? कुणाला भेटावे? सरकारी दवाखान्यात जावे की खासगी डॉक्टरांना भेटावे ? अवयवदान केल्याने माझ्या जीवनावर काय परिणाम होणार आहे? मी जीवंत असताना अवयव दान करू शकतो की मृत्यूनंतर? एक ना अनेक प्रश्न लोकांच्या मनामध्ये आज संभ्रम निर्माण करत आहेत. कारण, अवयवदानाची चळवळ व जनजागृती हव्या तेवढ्या प्रमाणात आज आपल्या भारत देशामध्ये झालेले नाही...

सेंट्रल रेल्वे ..कोरोना योद्धा

कोरोनाशी सामना करण्यासाठी भारत सरकार, प्रशासन आणि भारतीय समाज सज्ज झाला आहे. नव्हे भारतीय समाजाची मानसिकता ही लेचीपेची नाही तर कोरोनाशी मुकाबला करताना सर्वच आघाड्यांवर आपण यशस्वीही होत आहोत. कोरोनाचा संसर्ग वाढतोय. पण कोरोनाशी लढताना आपण कुठेही कमी पडत नाही. याचे कारण भारतीय प्रशासन आणि जनता एकदिलाने कोरोना काळातही काम करत आहे. डॉक्टर, पोलीस, सपाई कामगार, बेस्ट कर्मचारी यांचा कोरोना योद्धा म्हणून सन्मान आहेच. पण कोरोना काळात रेल्वे सुद्धा कार्यात कुठेही कमी पडली नाही. माटूंगा कारशेडने या कोरोनाच्या ..

बचतीचा स्वभाव आणि खर्चाची क्षमता भारतीय अर्थव्यवस्थेचा आधारस्तंभ

जगभरातील गुंतवणूकदार तसेच अर्थशास्त्री भारतासंदर्भात बोलताना “India is an emerging country and huge potential for consumption” असे अभिमानाने सांगतात. मात्र, अगदी त्या विरुद्ध भारतातील काही तथाकथित अर्थशास्त्रज्ञ भारतीय अर्थव्यवस्था कशी डबघाईला आली आहे, याचे विवेचन करीत आहेत. एका इंग्रजी वर्तमानपत्राने तर कहरच केला आणि जगात अर्थव्यवस्थेतील सर्वाधिक घसरण भारतात झाली, असे चित्रवजा डाटा प्रकाशित करुन एकच खळबळ माजवून दिली. नंतर मात्र तो विषय सावरण्यात आला. एकूणच काय तर भारतीय अर्थव्यवस्था, मार्केट मूल्य ..

खरे मृत कोण? उत्खननातले सांगाडे की युरोपीय मानववंशशास्त्रज्ञ?

यापूर्वीच्या लेखांमध्ये आपण 'Linguistics' अर्थात ‘भाषाशास्त्र’ या ज्ञानशाखेच्या दृष्टिकोनातून आर्यांचे स्थलांतर किंवा आक्रमणाच्या संदर्भात विचार केला. पण, त्यातही आर्य स्थलांतराच्या बाजूने निर्विवादपणे कुठलाच पुरावा सापडलेला नाही. या ज्ञानशाखेद्वारे जी वैचारिक मांडणी यात करण्यात आली, त्याच्याच जोडीने अजून एक शब्द युरोपीय विद्वानांनी अतिशय यशस्वीपणे पेरून दिला, तो म्हणजे ‘आर्यवंश.’ दोन अमेरिकन विद्यापीठांच्या पुरस्काराने चालवण्यात आलेल्या, परंतु मूळ भारतीयच असलेल्या एका संस्कृत-इंग्रजी शब्दकोशात ‘आर्य’ ..

माझ्या कोविड हॉस्पिटलमधील ड्युटीचे मनोगत...

आज जगभरात करोडो डॉक्टर्स आणि आरोग्य कर्मचारी कोविड रुग्णांना जीवनदान देण्यासाठी, स्वत:च्या जीवावर बेतून रुग्णसेेवेचे ईश्वरी कर्तव्य बजावत आहेत. त्यापैकीच एक म्हणजे नवी मुंबईच्या डॉक्टर कीर्ती समुद्र. पनवेलच्या उपजिल्हा रुग्णालयातील आपल्या कोविड ड्युटीचे त्यांनी शब्दबद्ध केलेले हे अनुभव.....

खिलाफत चळवळ : अगोदरची शंभर वर्षे

सन १९१९ ते १९२४ या काळात झालेली खिलाफत चळवळ सैद्धांतिक आणि ऐतिहासिक आधारावर बेतलेली होती. हिंदुस्तानच्या भूमीवर पहिल्या मुस्लीम आक्रमकाने पाऊल ठेवताच, खिलाफतच्या प्रतिष्ठेचे अवडंबर माजविण्यास सुरुवात झाली. आधुनिक काळात, १८३०च्या दशकापासूनच हिंदुस्तानातील मुस्लिमांना तुर्कस्तानच्या खलिफाविषयी प्रेमाचा उमाळा येऊ लागला होता. यामध्ये सूफी, उलेमा, मध्यमवर्गीय बुद्धिजीवी, मुस्लीम पत्रकार आणि सर्वसामान्य मुस्लिमांचा समावेश होता. खिलाफत चळवळीची औपचारिक सुरुवात १९१९मध्ये झाली असली, तरी तिची पार्श्वभूमी सुमारे ..

सामर्थ्यवान ‘स्टेट्समन’

देशातील सर्व विचारप्रवाहांचा प्रणव मुखर्जी यांचा दांडगा अभ्यास होता. त्याचप्रमाणे देशातील संसदीय लोकशाही प्रणालीचे ते गाढे अभ्यासक होते. काँग्रेस पक्षात त्यांचे स्थान नेहमीच क्रमांक-२चे राहिले होते. त्यांची राष्ट्रपतीपदाची कारकिर्दीतही अतिशय महत्त्वाची ठरली. असे हे प्रणव मुखर्जी हे भारतीय राजकारणातील खरेखुरे आणि सामर्थ्यवान ‘स्टेट्समन’ होते...

संसदीय राजकारणातील कुशल रणनीतीकार

प्रणवदांचे एका शब्दात वर्णन करावयाचे असेल तर ते ‘चिवट’ या शब्दात करता येईल. इंग्रजी भाषेवरील प्रभुत्व, अफाट स्मरणशक्ती, राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय घडामोडींची परिपूर्ण माहिती आणि संसदीय कार्यपद्धतीचा गाढा अभ्यास, ही त्यांची वैशिष्ट्ये. प्रणवदांनी आपल्या राष्ट्रपतीपदाची कारकिर्द संविधानाचे तंतोतंत पालन करीत पार पाडली. त्यामुळे प्रणवदांच्या निधनामुळे भारतीय राजकारणातील एका युगाचा अंत झाला आहे. राज्याचे माजी मुख्यमंत्री आणि प्रणव मुखर्जी यांच्यासमवेत दीर्घकाळ काम केलेले पृथ्वीराज चव्हाण यांनी त्यांच्या ..

संविधानिक मूल्ये जगणारा महान राजनेता

भारताचे माजी राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी यांचे सोमवार, दि. ३१ ऑगस्ट रोजी वयाच्या ८४व्या वर्षी दिल्ली येथे दुःखद निधन झाले. त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली! मनापासून ज्यांना श्रद्धांजली अर्पण करावी आणि ज्यांच्या श्रेष्ठ गुणांचे स्मरण करावे, असे त्यांचे व्यक्तित्त्व होते. राजकारण करत असताना राजनेत्याला पक्षीय भूमिका घ्याव्या लागतात, या भूमिकांवर उलटसुलट प्रतिक्रिया उमटतात. यामुळे राजनेता ज्या पक्षाचा असेल, त्या पक्षाच्या दृष्टीने मोठा माणूस होतो. अन्य लोक त्या दृष्टीने त्याच्याकडे पाहत नाहीत. याला अपवाद ठरणारे ..

अंतर्मुख चित्रकार : सतीश पिंपळे

चित्रकार पिंपळे सरांच्या कलाकृती म्हणूनच निरागस वाटतात. त्यातील रंग, रंगलेपनातील नैसर्गिकता आणि आकारांतील ईश्वरीय अभिव्यक्तीकरण हे स्वयंभू आहे. म्हणूनच त्यांची कलाकृती ही निर्माण केलेली नसते, तर ती निर्माण झालेली असते...

शिक्षक : विद्यार्थ्यांचे भवितव्य घडविणारा शिल्पकार

‘राष्ट्रशिक्षक’ अन् भारताचे माजी राष्ट्रपती दिवंगत डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांचा आज, दि. ५ सप्टेंबर हा जन्म दिवस देशात ‘शिक्षक दिन’ म्हणून भारत सरकारतर्फे साजरा केला जातो. त्यानिमित्ताने.....

चरित्रनायक, साहित्यरत्न, लोकशाहीर डॉ. अण्णा भाऊ साठे

लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांचे हे जन्मशताब्दी वर्ष. अण्णा भाऊंच्या जीवनाकडे पाहिले तर अत्यंत कठीण अशा जीवनसंघर्षाला तोंड देत त्यांनी केलेल्या साहित्यनिर्मितीने आपण अक्षरशः थक्क होतो. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीशी झगडत ते पुढे आले. सर्वसामान्य माणसाचे जगणे व त्यांचा संघर्ष हा त्यांच्या साहित्याचा मुख्य विषय होता. एक विचारवंत, साहित्यिक, कलावंत आणि संवेदनशील कर्तृृत्व, माणूस म्हणून अण्णा भाऊ आणि त्यांचे साहित्य, विचार समाजाला नेहमीच प्रेरणा देते. या अशा चरित्रनायक, साहित्यरत्न, लोकशाहीर डॉ. अण्णा भाऊ साठे ..

साहित्यसम्राट अण्णा भाऊ साठे यांचे पुरोगामित्व : एक मीमांसा

पुरोगामी लोकांमध्ये वर्तमानाविषयी वैज्ञानिक दृष्टी असते. पुरोगामी हे प्रगतिवादी, प्रयत्नवादी, सुधारणावादी, समतावादी, गतिवादी, सर्वसमावेशक विचार करणारे असतात. भारतात ज्या महामानवांनी पुरोगामित्वाचा प्रचार व प्रसार केला, त्यांच्यापैकी साहित्यसम्राट अण्णा भाऊ साठे या जागतिक कीर्तीच्या साहित्यिकाने साहित्यातून, चळवळीतून, कलापथकातून समतावादी, सुधारणावादी, प्रयत्नवादी, प्रगतिवादी लेखन करून समाज प्रबोधन केले आहे. जागतिक कीर्तीचे साहित्यिक अण्णा भाऊ साठे यांनी जीवन जाणिवेसह सामाजिक संवेदनातून जी साहित्यनिर्मिती ..

प्रमुख पाश्चात्य राजकीय विचारवंत आणि अण्णा भाऊ साठे : वैचारिक साम्य आणि भेद

साहित्यिक अण्णा भाऊ साठे यांच्या वाङ्मयीन, सामाजिक, राजकीय जीवनांचे मूल्यमापन करणारे लिखाण अलीकडे होऊ लागलेले आहे. त्यांच्या सर्व साहित्यकृती अजोड आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. अण्णा भाऊंनी त्यांच्या साहित्याच्या आधारे विशद केलेले तत्वज्ञान, रेखाटलेले विचार हे नुसतेच आधुनिक विचारांशी सुसंगत नव्हते, तर पाश्चात्य आणि भारतीय विचारवंतांनी मांडलेल्या विचारांच्या पुढच्या पल्ल्याकडे मार्गक्रमण करणारे होते. त्यामुळे अण्णा भाऊंचे विचार कालसापेक्ष न ठरता ते कालानुरूप जी स्थित्यंतरे घडून येतात, त्यावर प्रभाव पाडून ..

साहित्यरत्न अण्णा भाऊ साठे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व

साहित्यरत्न थोर लेखक अण्णा भाऊ साठे हे महाराष्ट्राच्या पावनभूमीतील व मराठी वाङ्मय जगतातील जागतिक कीर्तीचा एक तेजस्वी ध्रुवतारा आहे. प्रतिभेच्या जोरावर ज्ञानार्जन करून साहित्यसेवेद्वारे देशप्रेम, देशसेवा, राष्ट्रप्रेम महाराष्ट्र राज्याची ऐतिहासिक काळापासून ते सद्यकालीन काळापर्यंत अचूक विश्लेषणात्मक मांडणी करणारे अण्णा भाऊ साठे एक अद्वितीय नाव होय. “वाङ्मय हा जगाचा तिसरा डोळा आहे,” असे १९५८च्या पहिल्या भारतीय दलित साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटनपर भाषणातून प्रतिपादन करणारे अण्णा भाऊ सामाजिक परिवर्तनातून ..

क्रांतिपर्व अण्णा भाऊ साठेंचे स्मरण करताना...

दै. ‘मुंबई तरुण भारत’च्या माध्यमातून अण्णा भाऊ साठे यांच्या जन्मशताब्दी वर्षानिमित्त ‘क्रांतिपर्व अण्णा भाऊ साठे’ हा विशेषांक वाचकांसमोर आणताना विशेष आनंद होतो आहे...

१९४२ची चळवळ आणि काँग्रेसेतर पक्षाची भूमिका

१९४२ची ‘चले जाव’ चळवळ, त्याचे फलित, त्या चळवळीतील हिंदू संघटनवादी हिंदू महासभा आणि फक्त आणि फक्त हिंदूहिताचा पर्यायाने राष्ट्रहिताचा विचार करणार्‍या स्वातंत्र्यवीर सावरकर, डॉ. मुंजे यांच्या भूमिकेवर भाष्य करणारी एक पोस्ट वाचनात आली. त्यावर माझ्या अल्प वाचनाने आणि बुद्धीने मला झालेले आकलन मांडण्याचा हा एक प्रयत्न ..

सागरी क्षेत्रात चीनविरोधात भारताची सामरिक आघाडी

अमेरिकेचे सर्वांत ताकदवान दोन ‘एअरक्राफ्ट कॅरिअर’ अर्थात विमानवाहू युद्धनौका भारताच्या दक्षिण टोकापासून दक्षिण अंदमान-निकोबारचीन समुद्राच्या दिशेने जात होते. या जगातल्या सर्वांत शक्तीमान युद्धनौका आहेत. त्यांच्यावर ‘न्यूक्लिअर प्रोपेलशन’चा (अणुशक्तीचा) वापर केला जातो. अमेरिकेची शक्तीशाली विमानवाहू युद्धनौका ‘यूएसएस निमित्ज’ने अंदमान-निकोबारच्या समुद्रात भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकांसोबत कवायती केल्या. त्यामुळे भारतीय आणि अमेरिकन नौदलाचा हा संयुक्त नौदल सराव दादागिरी करणार्‍या चीनसाठी एक मोठा इशारा आहे...

कला ही कला असते...

कला ही कलाकाराकडून काय वाटेल ते करून घेते. कलेसाठी काहीही केलं तरी कलाकाराला त्याचे श्रम जाणवत नाही. कारण, कला ही कला असते. जो लॅराबी नावाच्या मुलाने वयाच्या सहाव्या वर्षी एक चित्र काढलं. त्याचं कौतुक झालं...

खिलाफत : सैद्धांतिक आणि ऐतिहासिक आधार

खिलाफत चळवळीने भारतातील मुस्लिमांचे मन किमान पाच वर्षे व्यापून टाकले होते. सैद्धांतिक आधाराशिवाय हे शक्यच नव्हते. सैद्धांतिक आधाराला कोणतीही ’एक्स्पायरी डेट’ नसल्यामुळे खिलाफत चळवळीला ऐतिहासिक पूर्वाधार असणार आणि भविष्यात तिची पुनरावृत्ती होणार, हे ओघाने आले...

आर्यप्रश्न आणि भाषाशास्त्र : एक व्यर्थ उठाठेव

मागच्या चार लेखांमध्ये आपण "Linguistics' अर्थात भाषाशास्त्र या ज्ञानशाखेची ओळख करून घेतली. एक ज्ञानशाखा म्हणून हे शास्त्र जरी आपल्या जागी ठीक असले, तरी इतिहासाच्या पुनर्रचनेचे साधन म्हणून ते कितपत उपयुक्त आहे, याची शंकाच वाटत राहते. तसे पाहिले तर अशा इतरही अनेक ज्ञानशाखा इतिहासाच्या पुनर्रचनेला उपयुक्त ठरल्या आहेत. पण खास करून भाषाशास्त्राच्या बाबतीत मात्र याची शाश्वती निर्मळ मनाच्या अभ्यासकांना वाटत नाही. त्याला कारण युरोपीय भाषाशास्त्रज्ञ (Philologists) त्यातून जे निष्कर्ष काढतात, त्याच्यात आहे. ..

रामायण, महाभारत व वेदातील सरस्वती नदी

निलेश नीलकंठ ओक यांनी केमिकल इंजिनिअरिंगमध्ये पी.एचडी पदवी मिळवली असून ते खगोलशास्त्र, पुरातत्त्व, भूशास्त्र, जनुकीयशास्त्र, प्राचीन भारतीय ग्रंथ आणि तत्त्वज्ञान यांचे अभ्यासक आहेत. त्यांनी रामायण व महाभारतात दिलेली ग्रहस्थितीवर आधारित रामायण व महाभारत कालाचे निष्कर्ष काढले आहेत. त्यांनी लिहिलेलं ‘When did the Mahabharata War Happen?’ आणि ‘The Historic Rama - Indian Civilization at the end of Pleistocene’ ही त्यांची पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. आज त्यांच्या लेखाचा अनुवाद. ..

शतहिमाः ऋग्वेदातील शीतल काळाची आठवण

रूपा भाटी या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी, रायपूर येथून स्थापत्यविशारद झाल्या. त्या अमेरिकेतील इन्स्टिट्यूट ऑफ अ‍ॅडव्हान्सड सायन्सेस, एमए येथे प्राध्यापक आहेत. त्या संशोधक असून त्यांनी अनेक शोधनिबंधही लिहिले आहेत. त्यांच्या अभ्यासाचा विषय भारतीय साहित्यातील खगोलशास्त्रीय माहिती व त्यावरून त्यातील घटनांच्या काळाचा तर्क लावणे असा आहे. तेव्हा, त्यांच्या लेखाचा हा मराठी अनुवाद. ..

भारतीय ज्ञान परंपरा

डॉ. गौरी माहुलीकर (gauri.mahulikarcvv.ac.in) या मुंबई विद्यापीठातील माजी संस्कृत विभाग प्रमुख होत्या. सध्या डॉ. माहुलीकर या चिन्मय विश्वविद्यापीठ, केरळ येथे अधिष्ठाता आहेत. त्यांनी ‘पुराण मंत्र आणि विधींमध्ये वैदिक घटक’ या विषयात ‘डॉक्टरेट’ मिळविली आहे. त्यांनी इंग्रजी, मराठी, हिंदी आणि संस्कृत भाषेमध्ये सात पुस्तके आणि ९० हून अधिक शोधनिबंध प्रकाशित केले आहेत. डॉ. माहुलीकर अनेक पुरस्कारांनी विभूषित आहेत. त्यांना ‘प्राचीन ग्रीक नाटक आणि भरताचे नाट्यशास्त्र’ या प्रबंधासाठी मॅनकेजी लिम्जी सुवर्णपदक; ..

भारतीय भौतिकशास्त्र

पद्मश्री सुभाष काक हे वैज्ञानिक असून ओकाहामा स्टेट युनिव्हर्सिटी-स्टिलवॉटर येथे संगणकशास्त्राचे प्राध्यापक आहेत. ते पंतप्रधानांच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान सल्लागार समितीचे सदस्यही आहेत. त्यांनी विज्ञान, गणित, खगोलशास्त्र यांच्या इतिहासावर शोधनिबंध लिहिले आहेत. ‘Archaeoastronomy - The Astronomical Code of the Rigveda’ व ‘In Search of the Cradle of Civilization’ ही त्यांनी लिहिलेली पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे हिंदी कवितासंग्रहसुद्धा प्रसिद्ध झाले आहेत. आज त्यांनी लिहिलेल्या वैशेषिक सूत्रांची ओळख करून ..

केशवसृष्टी वनौषधीचा ‘आयुष काढा’

कोरोनाची लस येईपर्यंत रोगप्रतिकारशक्तीच्या बळावर आपले, आपल्या कुटुंबीयांचे आणि संपर्कात येणाऱ्या समाज बांधवांचे रक्षण करणे हा एकच उपाय आपणा सर्वांच्या हातात आहे. त्याचबरोबर मास्कचा वापर, सॅनिटायझेशन आणि ‘सोशल डिस्टन्सिंग’ पाळत राहणे हे आपले कर्तव्य आहे. याचसाठी केंद्र सरकारच्या आयुष मंत्रालयाने आयुष काढ्याचा फॉर्म्युला तयार करुन त्याप्रमाणे देशातील आयुर्वेदिक कंपन्यांना उत्पादन करण्याची सूचना केली. त्यानुसार केशवसृष्टी येथील उत्तन वनौषधी संशोधन संस्थेने महाराष्ट्राच्या ‘एफडीए’ची परवानगी घेऊन मे- २०२० ..

निशिकांत कामत : दृश्य माध्यमाची भाषा आणि ताकद ओळखलेला दिग्दर्शक

निशिकांतला आता चित्रपट माध्यम खुणावू लागले आणि त्याने आजूबाजूच्या परिस्थितीवर कठोर भाष्य करणारा ‘डोंबिवली फास्ट’ लिहिला. पण, या चित्रपटासाठी त्याला तब्बल दीड वर्षे निर्माताच मिळत नव्हता आणि जेव्हा मिळाला, तेव्हा चित्रपटसृष्टीला दृश्य माध्यमाची भाषा आणि ताकद ओळखलेला दिग्दर्शक सापडला. ..