विविधा

त्रिपुरारी पौर्णिमा

आज त्रिपुरारी पौर्णिमा. या पौर्णिमेला ‘त्रिपुरी पौर्णिमा’ असेही म्हणतात. या दिवशी भगवान शंकराने त्रैलोक्याला त्रास देणाऱ्या त्रिपुर राक्षसाची तीन पुरे जाळून त्याला ठार केले म्हणून या पौर्णिमेला ‘त्रिपुरी’ किंवा ‘त्रिपुरारी पौर्णिमा’ असे म्हणतात...

अंतरी लावली ज्ञानज्योती...

भारतीय जनसंघाच्या संस्थापक कार्यकारिणीचे सदस्य आणि महाराष्ट्राचे पहिले संघटन मंत्री, उत्तम लेखक, वक्ते व निरपेक्षपणे काम करणारा कार्यकर्ता, स्थितप्रज्ञाचे जीवन जगणारा संसारी माणूस म्हणजे मधुकरराव महाजन. प्रभावी व्यक्तिमत्व, स्वच्छ पोशाख, निर्मळ स्वभाव आणि पुरोगामी विचार यामुळे आजही मधुकरराव सर्वांच्या स्मरणात आहेत. त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्ष प्रारंभानिमित्त त्यांच्या कन्या डॉ. विद्या देवधर यांनी त्यांच्या आठवणींना दिलेला हा उजाळा.....

हे तर महास्थगिती सरकार!

प्रगतीच्या उत्तुंग शिखराकडे वाटचाल करत असलेल्या महाराष्ट्राची महाविकास आघाडी सरकार आल्यापासून अधोगतीकडे होणाऱ्या वाटचालीबद्दल भाजप नाशिक महानगराध्यक्ष गिरीश पालवे यांनी व्यक्त केलेले मनोगत.....

ढेपाळलेले महाविकास आघाडी सरकार!

युद्ध व आपत्तीच्या काळात सरकारची कसोटी असते. या काळात केलेल्या कार्याने सत्ताधाऱ्यांची समज स्पष्ट होते. मात्र, राज्यातील सध्याची बिकट परिस्थिती लक्षात घेता, महाविकास आघाडी सरकारची ढेपाळलेली वर्षभराची कारकिर्द दिसून येते...

दहा वर्षांचे नुकसान करणारे एक वर्ष

वर्षभरापूर्वीची गोष्ट आहे. विधानसभेवर पहिल्यांदाच आमदार म्हणून निवडून गेलो होतो. जनमताचा पाठिंबा नसताना कुटील कारस्थानांमधून स्थापन झालेल्या शिवसेना-राष्ट्रवादी काँग्रेस-काँग्रेस सरकारचे नेतृत्त्व उद्धव ठाकरे यांनी स्वीकारले. आमदार कोणत्याही पक्षाचा असो, मुख्यमंत्री म्हणजे एक आधार असल्याची भावना असायला हवी. पण, इथे नेमके तेच होत नाही. कोणत्याही आमदाराला मुख्यमंत्री ठाकरेंचा आधार वाटतच नाही. याचे सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे, हे मुख्यमंत्री स्वत:च्याच कोषात आहेत. त्यांच्यापर्यंत पोहोचणे आणि त्यांच्याशी ..

कोकणवासीयांच्या विकासकामाचे चक्र रुतवणारे ‘स्थगिती सरकार’

तसे पाहता रायगड, कोकण या परिसरात शिवसेना वाढली, रुजली आणि त्यातून शिवसेनेला मुंबईमध्ये ताकद उभी करता आली. मात्र, राष्ट्रवादीसोबत शह-काटशहाच्या लढाईत कोकणवासीयांच्या विकासकामाचे चक्र रुतले आहे...

राज्य सरकारच्या निष्क्रिय कारभाराच्या अपयशाची वर्षपूर्ती

असंवेदनशील, विसंवादाने गोंधळलेले असे हे सरकार गेल्या वर्षभरात राज्याच्या विकासाला अधोगतीकडे नेण्याचे काम करत आहे. या वर्षभरात महाराष्ट्र प्रगतिपथावर जाणे अपेक्षित असताना सरकारच्या नियोजनशून्य कारभारामुळे व सुडबुद्धीच्या राजकारणामुळे महाराष्ट्र रसातळाला जात आहे. त्यामुळे या ‘महाभकास आघाडी’ सरकारच्या नेतृत्वहीन कचाट्यातून महाराष्ट्रातील कोट्यवधी जनतेची लवकरात लवकर सुटका होण्याची अपेक्षा या निमित्ताने करत आहे...

असामान्य

सुरेंद्र थत्ते यांना २८ नोव्हेंबर, २०२० रोजी देवाज्ञा झाली. ही बातमी ऐकल्यानंतर क्षणभर मी सुन्न झालो. गेले अनेक दिवस माझ्या मनात या ना त्या प्रकारे त्यांची आठवण येत होती. त्यांना फोन केला पाहिजे, असेही वाटत होते. पण, गेल्या चार-पाच महिन्यांत सा. ‘विवेक’चे इतके विषय मागे लागले आहेत की, त्या विषयात गुंतल्यानंतर फोन करण्याचे राहून जायचे. त्यांच्याशी मला शेवटचे बोलता आले नाही, याची खंत मला दीर्घकाळ सोबत करीत राहील...

समाजऋण व्यक्त करणारे प्रा. दीपक वर्मा!

ज्येष्ठ चित्रकार प्रा. दीपक वर्मा हे पुलंच्या व्याख्येतील शिक्षक नसून हाडाचे कलाध्यापक असल्याचे त्यांना कृत्रिम सौंदर्य वा ओढून-ताणून, धाक-धपटशाने आणलेल्या सौंदर्यापेक्षा, नैसर्गिक सौंदर्य टिपण्यातच अधिक, ईश्वरीय आनंद लाभत असावा. दुसरे म्हणजे कुसुमाग्रज म्हणतातत्याप्रमाणे म्हणजे त्यांच्या रुपरेषेत कलेबाबतचे फार अनुकरणीय विचार त्यांनी मांडलेले आहेत...

जिना इसी का नाम हैं...

वेळेचा दबाव, माणसांचा दबाव, नात्यांचा दबाव ही सारी ‘आपत्कालीन वस्तुस्थिती’ आयुष्यात आणूच नये, खेळीमेळीचे जीवन जगावे. आयुष्य आपला मार्ग चालत राहणार. आयुष्याला आनंदाचे एक सुंदर रूप द्यावे. त्याचे ‘आपत्कालीन विभागा’त रूपांतर करू नये. आयुष्याचा ‘स्पीड’ हा आपल्याला धक्के देणार नाही इतका मर्यादित ठेवावा...

राष्ट्रवादी चिंतक, व्रतस्थ पत्रकार!

सरकारची झोप उडविणे हेच पत्रकारितेचे कर्तव्य आणि सामर्थ्य. मलकानी यांच्या पत्रकार म्हणून सरस कामगिरीचा तो पुरावा; अर्थात मलकानी यांचे आयुष्य बहुढंगी होते. १९ नोव्हेंबर रोजी त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाला सुरुवात झाली आहे नि त्यानिमित्ताने त्यांचे स्मरण करणे आवश्यक ठरते...

दहशतवाद्यांचा स्वर्ग असलेल्या पाकिस्तानच्या उलट्या बोंबा...

पाकिस्तानात हिंसाचार भारतीय पुरस्कृत गुप्तहेर संस्थांच्या एजंट्सनी केला की, पाकिस्तानमधल्या असंतुष्ट नागरिक गटांनी केला, याचे उत्तर शोधावे लागेल. दुसऱ्या देशांमध्ये दहशतवाद वाढविणे हे भारताच्या धोरणांमध्ये बसत नाही. भारताने पाकिस्तानमधील असलेल्या वेगवेगळ्या गटांना दिलेला सपोर्ट, दिलेली मदत ही नैतिक स्वरूपातली आहे आणि त्यांच्यावरती होणाऱ्या अत्याचारांना जगाच्या समोर आणण्याचा भारताचा प्रयत्न असतो...

अष्टपैलू महागुरु

बालकलाकार म्हणून नावारूपाला आलेले आणि चित्रपटसृष्टीतील ज्यांचे स्थान आजही अढळ आहे, असे हरहुन्नरी अष्टपैलू कलावंत म्हणजेच महागुरू सचिन पिळगांवकर...

मला भावलेले नाह...

केदार गाडगीळ हे त्यांचे आजोबा आणि ज्येष्ठ मराठी साहित्यिक ना. ह. आपटे यांचे चरित्रलेखन करीत आहेत. त्यांच्यावरील अभ्यास करताना त्यांना जे ना. ह. आपटे भावले, त्यावरून त्यांनी त्यांचे व्यक्तिचित्रण साकारले आहे. दि. १४ नोव्हेंबर १९७१ रोजी आपटे यांचे निधन झाले. तेव्हा त्यांच्या नुकत्याच झालेल्या पुण्यतिथीनिमित्त नाहंचे शब्दबद्ध केलेले हे व्यक्तिचित्रण.....

एक ध्येयव्रती : अशोकजी सिंघल

संघाच्या अमृतवेलीला लागलेले हे 'अशोक' नावाचे श्रीराम चरणी अर्पण झालेले फळ रसाळही निघाले आणि गोमटेही. अशोकजींच्या १७ नोव्हेंबर रोजी झालेल्या पुण्यतिथीनिमित्त हे पुण्यस्मरण.....

इस्रायल आणि मुस्लीम जगत

बराच काळ गेल्यानंतर संयुक्त अरब अमिराती या मुस्लीम देशानेही इस्रायलशी राजकीय संबंध प्रस्थापित केले आहेत. ओमान आणि सौदी अरब यांनी अद्याप इस्रायलशी औपचारिक राजकीय संबंध प्रस्थापित केले नाहीत. पण, या देशांनी विविध पातळ्यांवर इस्रायलशी संबंध प्रस्थापित केले आहेत. आता पाकिस्तानमध्येही इस्रायलशी राजकीय संबंध प्रस्थापित करण्याचा विचार सुरू झाला आहे. यातूनच जगातल्या मुस्लीम देशांमध्ये परस्पर संबंधांची नवी मांडणी सुरू झाली आहे...

सावध ऐका पुढल्या हाका! लव्ह जिहाद

‘लव्ह जिहाद’ आपल्या समाजाने प्रतिष्ठेच्या खोट्या कल्पनेपायी लपवून ठेवलेली समस्या आता भीषण स्वरूप धारण करून समाजासमोर उभी ठाकली आहे. याचे तात्कालिक कारण ठरले ते ‘तनिष्क’ दागिन्यांच्या ‘एकत्व’ जाहिरातीचे. त्यावर समाजमानसातून आलेल्या प्रतिक्रियेचे आणि काही राज्य सरकारे आणत असलेल्या ‘लव्ह जिहाद’ प्रतिबंधक कायद्याचे. ही समस्या काही नवीन नाही. त्यावर उघडपणे सुरू झालेली चर्चा मात्र नवीन आहे. ही समस्या जरी नकोशी असली तरी त्यावर आता सुरू झालेली चर्चा मात्र हवीशी आहे. तेव्हा, ‘लव्ह जिहाद’ म्हणजे काय? तो घडतो ..

लोकमान्य टिळक : आर्यांचे मूलस्थान

मागच्या लेखापासून आपण 'खगोलशास्त्र' (Astronomy) ही ज्ञानशाखा आर्यांच्या स्थलांतराच्या बाबतीत काय सांगते, याचा एक धावता आढावा घेत आहोत. त्यामध्ये प्रामुख्याने वैदिक साहित्यातले खगोलीय उल्लेख, पृथ्वीची परांचन गती (Precession) आणि तिच्या आधारे स्व. लोकमान्य टिळकांनी केलेले संशोधनाचे मोठे काम आपण पाहिले. त्यांनी हे सगळे संशोधन त्यांच्या 'The Orion' या ग्रंथात मांडले आहे. त्याप्रमाणेच त्यांचा अजून एक ग्रंथ आहे 'The Arctic Home in Vedas' अर्थात 'आर्यांचे उत्तर ध्रुवीय मूलस्थान.' ग्रंथाच्या नावावरून लक्षात ..

दै. ‘मुंबई तरुण भारत’चा दिवाळी अंक, दिवाळी फराळासारखाच चमचमीत!

दै. मुंबई तरुण भारतचा दिवाळी अंक आता अ‍ॅमेझॉनवरही उपलब्ध विषय वैविध्याने नटलेला दै. ’मुंबई तरुण भारत’चा वाचनीय दिवाळी अंक आता अ‍ॅमेझॉनवरही उपलब्ध आहे. तेव्हा खालील लिंकवर क्लिक करा आणि आजच आपला दिवाळी अंक ऑनलाईन ऑर्डर करा. ..

सुवर्णमहोत्सवी ‘शाकम'@ ३२८ किला-ए-अर्क’

भारतात महाराष्ट्राला सांस्कृतिक सार्वभौमतेसह समृद्ध कला परंपरा लाभलेली आहे. कला हा शब्द उच्चारला तर लगेच मुंबईच्या सर जे. जे. कला महाविद्यालय समूहाचं नावं ओघाने येतंच. १८५० ते १८५७ या काळात तत्कालीन ‘कंपनी सरकार’कडे ‘टेक्सटाईल अ‍ॅण्ड वेव्हिंग’चे उद्योजक दानशूर सर जमशेठजी जिजिभाई टाटा यांनी पुढाकार घेऊन जे. जे. स्कूलची स्थापना केली. ..

‘अभ्यंगस्नान’ : आरोग्यासाठी एक वरदान

दीपावलीनिमित्त दरवर्षी घरोघरी अभ्यंगस्नान करायची परंपरा आपल्या समाजात पूर्वापारपासून आहे. वर्षानुवर्षांपासून सुरु असलेल्या या परंपरेमागे अनेक प्रकारचे शास्त्र आहे. या शास्त्रानुसार अभ्यंगस्नान हे आरोग्यासाठी एक प्रकारचे वरदानच असल्याचे सांगितले जाते. वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या या परंपरेचे अधिक महत्व सांगणारा हा लेख.....

पुस्तक परिचय : अनंतानुभव

अनंतानुभव, रा. स्व. संघ, डॉ. अनंत कुलकर्णी, Anantanubhav, RSS, Dr. Anant Kulkarni..

ट्रम्प हरले, मोदी जिंकले!

भारतात झालेली बिहार विधानसभा निवडणूक आणि सोबत देशभरात विविध राज्यांत झालेल्या विधानसभांच्या ५९ जागांसाठीची पोटनिवडणूक महत्त्वाची आहे. भारतातील ही निवडणूक म्हणजे एक प्रकारे कोरोनाच्या महासंकटावर मात करण्यासाठी सरकारने केलेल्या कामाविषयीचा जनमत संग्रह होता आणि त्यामध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी जिंकले आहेत. ..

वैदिक संस्कृतीची प्राचीनता : लोकमान्य टिळकांचे संदर्भ

मागच्या लेखांमध्ये वैदिक साहित्यातली आणि महाभारतासारख्या आर्ष महाकाव्यातली सरस्वती नदीची वर्णने आपण पाहिली. तिचे प्राचीन काळातले अस्तित्व आणि महत्त्व लक्षात घेता तिच्या खोऱ्यात बहरलेल्या नगरांना ‘सरस्वती नागरीकरण’ हेच नाव सर्वाधिक समर्पक ठरते. भूशास्त्र आणि भूजलशास्त्र यांचा अभ्यास करताना सरस्वतीचे प्राचीन अस्तित्वच नव्हे, तर तिचा काळ सुद्धा लक्षात येतो. तो थोडाथोडका नाही, तर निदान इ.स. पूर्व २४,००० इतका तरी नक्की मागे जातो, हे ही आपण मागच्या लेखात पाहिले. त्याच्या द्वारे पुन्हा एकदा आर्यांच्या स्थलांतराचा ..

तिमिरातुनी तेजाकडे...

भारतीय संस्कृतीने विश्वमानवाला असंख्य मूल्यमौक्तिके बहाल केली आहेत. याच मूल्यांमुळे जगाच्या कानाकोपर्‍यातील प्रत्येक माणसाला जगण्याचे नवे बळ मिळतेय. मनामनांत विचारांची दडलेली मलीनता नाहीशी होऊन तो उत्साहाने जगण्यास प्रवृत्त होतो. सदरील मंत्रात सर्वात महत्त्वाचा व प्रेरक असा संदेश देत ऋषी म्हणतात - आ रोह तमसो ज्योति:। हे मानवा! अंधाराला दूर सारत, तू प्रकाशकिरणांवर आरुढ हो. काळोखाला सोडून उजेडाची कास धर!..

रसिक कर्मयोगी

कुणाला त्यांच्यासारख्या ज्येष्ठापुढे आता बोलावं तरी काय हेच सुचेना, इतके ऐकणारे मनातून हलले होते! प्रशंसा करायची तरी कशी, शब्द सुचेनात आणि आमचे शब्द केवळ हवेचे बुडबुडे ठरावेत, अशी दाजींची कृती मोठी होती. मी तर धन्य धन्य झाले! इतका निर्लोभीपणा, असा श्रेष्ठ विचार, लगेच व्यवस्थित योजना आखण्यातली तत्परता म्हणजे कृती करण्याची सिद्धता... असा निष्ठावंत आणि नि:स्वार्थी कर्मयोगी साक्षात आपण पाहतोय, या काळात! हा अनुभवच रोमांचित करणारा होता...

शाप लाभे शापिताला

उतारवयात सरदार साहेबांनी लग्न करायचं ठरवलं. परिचयातील एका सुंदर तरुणीला त्यांनी मागणी घातली. दोघांच्या वयात खूप अंतर असूनही तिनं होकार दिला. दोघांचं लग्न झालं. लग्नानंतर दोघांनी शाही जहाजातून युरोपची वारी केली. आल्यावर संसार सुरू झाला. त्यांना अपत्य नव्हतं. पण, संसार अगदी सुखाचा चालला होता...

‘सर्वदा शक्तिशाली...’ : द. सुदानमध्ये शांतता राखण्यास भारतीय सैन्य सज्ज

जगात अगदी नेहमीच विविध ठिकाणी संघर्षाचे वातावरण असते. त्यामुळे जगातील त्या त्या भागामध्ये शांतता प्रस्थापित करणे आणि शांततेचे वातावरण पुढेही कायम राखणे, यासाठी ‘संयुक्त राष्ट्र संघटना’ प्रयत्नशील असते. त्यासाठी संयुक्त राष्ट्रांची शांतीसेना अतिशय महत्त्वाची कामगिरी बजावित असते. त्यातही भारतीय सैन्याचे संयुक्त राष्ट्र शांतीसेनेमध्ये असलेले योगदान हे अनन्यसाधारण आहे. त्यामुळे जगातील अनेक देशांमध्ये भारतीय सैन्याच्या तुकड्यांनी शांतता प्रस्थापित करणे आणि ती कायम राखणे याद्वारे ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ या ..

तेजाचा सण...

ज्योत आणि बुद्धी, प्रकाश आणि ज्ञान एकच! या दिवाळीला दिवा लावून अग्निदेवाला हीच प्रार्थना- सर्वांना सद्बुद्धी मिळू दे! सर्वांना हिवाळ्यातील अग्नी व सूर्यपूजेचे मर्म कळू दे! दिवाळीच्या सणाचे महत्त्व पटू दे! ‘छठपूजे’चे तत्त्व कळू दे! ..

सशस्त्र क्रांतीचे जनक-आद्य क्रांतिगुरू वीर लहुजी वस्ताद

आपल्या वडिलांचा मृत्यू आणि तोसुद्धा स्वराज्य रक्षणासाठी. मग काय, हा देश पुन्हा स्वतंत्र करण्यासाठी लहुजी यांनी शपथ घेतली. ‘जगेन तर देशासाठी, मरेन तर देशासाठी.’ लहुजींना युद्धशास्त्राचे जे ज्ञान अवगत होते, त्याने तरुणांना बलशाली व युद्धकलेत तरबेज करण्याचे महान कार्य लहुजींनी करत आजन्म ब्रह्मचर्य पाळण्याचे ठरविले व शेवटपर्यंत ते व्रत त्यांनी निष्ठेने पाळले...

नीला मॅडम...

वय वर्षे ७५ असलेल्या नीला मॅडम म्हणजे उत्साह, आशा आणि नीरक्षीरविवेकवृत्तीच्या धनी. आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांना खूप खूप शुभेच्छा आणि वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या आठवणींना दिलेला उजाळा! ..

देहडी दीप प्रकाश तद्न्वय...

दिवा, दीपक, पणती यातला भावार्थ म्हणजे अमावस्येला म्हणजेच जीवनात कितीही काळोख अर्थात खडतर परिस्थिती असेल, तरीही प्रकाशपुंज म्हणजेच सकारात्मकता असावी असे सूचित होते. जीव, माया आणि ब्रह्मतत्त्वाचे पूजन म्हणजे दिवाळी. ..

आजारावर इलाज आरामाचा!

आजार कोणताही असो, काळजी घेतली, आराम केला, पथ्य नीट सांभाळले, शरीराला योग्य तो वेळ दिला तर ते स्वतः स्वतःचे दुरुस्त होते. हे खरं आहे ना? मग आपण उगाचच केवळ बिंबवलं गेले आहे म्हणून मानसिक त्रास करून घेऊन, कमकुवत होऊन संपून जाण्यात काय अर्थ आहे?..

आहार आणि रोगप्रतिकारक शक्ती

होमियोपॅथीच्या उपचारांना आहार, विहार, आचार व विचार यांची चांगल्याप्रकारे साथ लाभली, तर प्रत्येक माणूस हा आरोग्यदायी जीवन जगू शकतो. थोडक्यात काय, तर सकारात्मक जीवनशैली व होमियोपॅथीचे उपचार हीच आरोग्याची गुरुकिल्ली आहे, असे म्हटल्यास वावगे ठरू नये. आपले जीवन आरोग्यदायी बनविण्यासाठी आपण आता आपली जीवनशैली कशी बदलायची ते बघूया. ..

ग्राहक संरक्षण कायद्यातील महत्त्वपूर्ण सुधारणा

उत्पादक अथवा कंपन्या यांच्या दंडेलशाहीमुळे सर्वसामान्य ग्राहक भरडला जात असे. अशा ग्राहकाला या कायद्याद्वारे संरक्षण प्राप्त झाले. ग्राहकांमध्ये त्यांना असलेल्या हक्कांची जागृती व्हावी व ग्राहक संघटित व्हावेत, याकरिता ग्राहक संरक्षण कायदा लागू होण्याच्या कितीतरी आधीपासून ग्राहक चळवळीचे काम सुरू झालेले असल्याचे दिसते....

अभ्यासू, समर्पित आणि शिस्तीचा ‘विक्रमी’ कलावंत...

रंगभूमी, चित्रपट, मालिका या प्रत्येक माध्यमाची निकड सहजगत्या आत्मसात करणारे, चित्रपटसृष्टीतील दिग्गज व्यक्तिमत्त्व म्हणजेच अभिनयसम्राट विक्रम गोखले... ..

बॉण्ड!....जेम्स बॉण्ड!

सुप्रसिद्ध चित्रपट अभिनेते शॉन कॉनेरी यांच्या निधनानं जगभरातल्या कोट्यवधी चित्रपट शौकिनांना जणू ‘जेम्स बॉण्ड’ या गुप्तहेराचीच जीवनयात्रा संपल्याचं दुःख झालं, जे अगदी स्वाभाविक होतं. शॉन कॉनेरी हे अनेकांच्या मनात ‘जेम्स बॉण्ड’ म्हणूनच घर करून होते आणि आजही आहेत. जेम्स बॉण्ड या नावात जो रुबाब, दरारा, दबदबा, धाक जाणवतो, तो शॉन कॉनेरी या अत्यंत आकर्षक व्यक्तिमत्त्वाच्या कसलेल्या अभिनेत्यानं ती व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांसमोर ज्याप्रकारे उभी केली होती, त्यामुळेच होता.....

‘कॉमन कोरोना-१९’ कडे वाटचाल...

कोरोनाचा झपाट्याने होऊ शकणारा संसर्ग टाळण्यासाठी सर्वच स्तरांवरील कामांवर बंदी आणण्याची आवश्यकता होती. लोकांनी एकमेकांच्या संपर्कात येऊ नये, यासाठी दुकाने, कार्यालये, कारखाने, प्रवास, वाहतूक सर्वच बंद करण्याचा निर्णय केवळ आपल्या देशातच नव्हे, तर इतरही देशांनी अमलात आणला. प्रत्येक देशाने आपापल्या पद्धतीने त्यांची अंमलबजावणी केली. त्यांचे परिणामही लक्षात येत आहेत...

शालेय शिक्षण शुल्क नियंत्रणाची गरज

सध्या राज्यात विविध ठिकाणी पालक व शाळा यांच्यामध्ये शालेय शुल्कावरून वाद सुरू असल्याचे चित्र पाहायला मिळते. एकीकडे टाळेबंदीमुळे आर्थिक उत्पन्नांवर आलेले निर्बंध, तर दुसरीकडे शाळांची मनमानी शुल्कवाढ यामुळे पालक मधल्यामध्ये भरडले जात आहेत. या पार्श्वभूमीवर पालकांच्या वतीने सरकारकडे लाखो पालकांची अनियंत्रित शालेय शुल्कवाढीमुळे होणारी ससेहोलपट व त्यावरील सर्वोत्तम उपाय मांडण्यासाठी हा लेखप्रपंच. अनिर्बंध शुल्कवाढीपासून पालकांना न्याय देण्यासाठी सरकारने खासगी हॉस्पिटल दर निश्चितीच्या धर्तीवर शालेय शुल्क ..

सरस्वती’ची प्राचीनता : ‘आर्यां’ची वहिवाट

इसवी सन १९२०-३०च्या दशकात मोहेंजोदरो, हडप्पा वगैरे ठिकाणे सिंधू नदीच्या खोर्‍यात सापडलेली असल्याने, त्या नागरीकरणाला ओघानेच ‘सिंधू संस्कृती’ असे नाव दिले गेले. पण, पुढच्या काळात सिंधूच्या खोर्‍यात न येणार्‍या अशा दूरवरच्या इतरही अनेक ठिकाणी त्याच्याशी समकालीन असे आणि साधारण तशीच वैशिष्ट्ये असलेल्या नागरीकरणाचे अवशेष मिळायला लागले. त्यांच्यापैकी बहुसंख्य ठिकाणे प्राचीन ‘सरस्वती’ नदीच्या काठी होती, असे लक्षात येते. त्यामुळे या नागरीकरणाचे ‘सरस्वती संस्कृती’ हेच नाव जास्त समर्पक ठरते. ते तसेच असावे, ..

हरीष वर्मा @ ८१

दै.‘मुंबई तरुण भारत’च्या वाचकांसाठी हा शनिवार एका ज्येष्ठ कलावंताच्या कलाप्रवासाची शिदोरी घेऊन आला आहे. ‘वय अवघे ऐंशी आणि उत्साहाची चिरंजीव विशी’ असंच म्हणावं लागेल. अशा या बहुआयामी, बहुश्रुत आणि बहुगुणी कलाकाराला, चित्रकाराला ‘हरीष वर्मा’ या नावाने ओळखतात...!..

भूशास्त्राची व्याप्ती आणि करिअरच्या संधी

भूशास्त्र हा पृथ्वीचा अभ्यास आहे. या विषयाच्या पारंपरिक स्वरूपानुसार खडक व त्यांची रचना यांचा वापर करून पृथ्वीची रचना, काळाच्या ओघात झालेली तिची उत्क्रांती आणि ती ज्या विविध प्रक्रियांतून गेली त्या प्रक्रिया समजून घेतल्या जातात. या क्षेत्रातील करिअरच्या संधींविषयी थोडक्यात जाणून घेऊया......

खिलाफत चळवळ : काय शिकावे, काय स्मरावे?

अखिल-इस्लामवादाची चर्चा करताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लिहितात, इस्लाम प्रादेशिक निष्ठा मानत नाही. त्याच्या निष्ठा सामाजिक व मजहबी आणि म्हणून देशबाह्य आहेत... हा अखिल-इस्लामवादाचा आधार आहे. याच्यामुळेच भारतातील प्रत्येक मुसलमान, आपण मुस्लीम पहिले, नंतर भारतीय असे म्हणतो. भारतीय मुस्लीम भारताच्या प्रगतीत इतका अल्प सहभाग घेतो. पण, मुस्लीम देशांच्या हिताचा पाठपुरावा करण्यात तो श्रांत होतो आणि त्याच्या विचारात मुस्लीम देश प्रथम आणि भारत दुसर्‍या जागी असतो, याचे स्पष्टीकरण या भावनेत सापडते...

सिंधू की सरस्वती? नावात काय आहे?

‘पुरातत्त्व’ (Archeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराचा आणि आक्रमणाचा सिद्धांत कसा नाकारते, ते आपण मागच्या काही लेखांमधून जरा तपशिलात जाऊन पाहिले. फक्त युरोपीय आणि इतर पाश्चिमात्य संशोधक व अभ्यासक म्हणतात, म्हणून त्या संदर्भात बोलताना आपण ‘सिंधू खोरे’ हा शब्दप्रयोग आतापर्यंत वापरला. १९२०-३०च्या दशकात मोहेंजोदरो, हडप्पा, वगैरे ठिकाणे सिंधू नदीच्या खोर्‍यात सापडल्याने तिथल्या प्राचीन नागरीकरणाला ओघानेच ‘सिंधू संस्कृती’ असे नाव दिले गेले. पण, सिंधूच्या खोर्‍यात न येणार्‍या अशा दूरवरच्या इतरही अनेक ..

ब्लड आयलंड : ओरल हिस्टरी ऑफ मॉरिझापी मॅसेकर

निर्वासित! हा शब्द सध्या जगभरात सर्वात जास्त चर्चेत आहे. संयुक्त राष्ट्रासारख्या जागतिक संस्थेपासून ते स्थानिक संस्थांपर्यंत लोक निर्वासित, त्यामागची कारणे आणि सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न तो पुनर्वसनाचा, यावर अभ्यास करत आहेत, संशोधन करत आहेत. मोठ्या कष्टाने उभारलेला आपला संसार, आपली मालमत्ता एकाएकी सोडून देशोधडीला लागणे, निर्वासितांचे काहीसे लाचारीचे आणि हलाखीचे आयुष्य जगायचे. त्यातल्या त्यात सन्माननीय आयुष्यासाठी पुन्हा धडपड करायची हे भोग जगातल्या वेगवेगळ्या भागात, वेगवेगळ्या जाती-जमातीचे लोक भोगत आहेत. ..

शरद ऋतूतील चांदणे

काही माणसे जिथे जातील तिथे स्वतःचं अस्तित्व निर्माण करतात. तिथल्या लोकांना भारावून टाकतात. गप्पांच्या मैफिलीत बसले तर संपूर्ण मैफिलीवर कब्जा मिळवतात व मैफील खिशात टाकतात. अशाच एका महान कलाकाराबद्दल आज आठवण झाली ते म्हणजे विनोदाचा बादशहा नटवर्य शरद तळवलकर, म्हणजेच सर्वांचे शरद काका...

हसतमुख अष्टपैलू तारा

केवळ अभिनयच नव्हे, तर लेखन, दिग्दर्शन, वादन अशा अनेक क्षेत्रांत चौफेर मनमौजी काम करणारा हरहुन्नरी कलावंत, म्हणजेच अभिनेते सतीश तारे...

वाल्मिकी समाज : सन्मान आणि स्वाभिमान

महर्षी भगवान वाल्मिकींची आज जयंती. महर्षी वाल्मिकींनी रामायणाची निर्मिती केली आणि विश्वाला मानवी मूल्ये शिकवली. कालौघात वाल्मिकी समाजाची निर्मिती झाली. आज वाल्मिकी समाजाची धारणा काय आहे? स्थिती, गती, नैतिक वैचारिकता काय आहे, याबाबत मागोवा घेतला. त्यावेळी जाणवले, महर्षी वाल्मिकींच्या विचारांची प्रेरणा घेऊन समाजाने स्वत्व राखले आहे आणि हा समाज प्रगती करत आहे. महर्षी भगवान वाल्मिकी महाराज की जय.....

शिल्पकलेतील ‘भगवान’

शिल्पकार भगवान रामपुरेंशी माझे समक्ष बोलणे व त्यांच्या स्टुडिओत जाऊन त्यांचं काम पाहण्याचा योग आला नाही. मात्र, ‘भगवान’ सर्वांना दिसतो, त्याप्रमाणे मलाही हा ‘भगवान’ दिसत होताच...

आत्मनिर्भर भारत : विश्वगुरू भारत

रवींद्र तथा राजाभाऊ मुळे (नगर) लिखित ‘आत्मनिर्भर भारत- विश्वगुरू भारत’ या पुस्तकाचे प्रकाशन पू. गोविंददेवगिरी महाराज यांच्या शुभ हस्ते आज, दि. ३० ऑक्टोबर रोजी होत आहे. या कार्यक्रमाचे प्रमुख वक्ते ज्येष्ठ अर्थतज्ज्ञ डॉ. विनायकराव गोविलकर आहेत. त्यानिमित्ताने हा पुस्तक परिचय...

वैदिक सणांचे योगरहस्य : भाग २

वैदिक सण वा उत्सव अतिशुद्ध शास्त्रीय परंपरेवर आधारित आहेत. त्यात व्यक्तीबद्दलची श्रद्धा म्हणजेच भावुकता तसेच इतरांबद्दल अनादर वा द्वेष नाही. वैदिक सणात ऐतिहासिक घटनांना प्राधान्य नाही की भौगोलिक अवस्थांचा बडेजाव नाही. वैदिक धर्म, परंपरा आणि संस्कृती कोणा एका प्रेषिताची मिरासदारी नसल्याने वैदिक सण, उत्सवात व्यक्तीचे जन्म दिवस वा त्यांच्या पराक्रमाला धरुन केलेल्या जल्लोषाला मुळीच स्थान नाही. येथे व्यक्तीचा बडेजाव नाही की व्यक्तिद्वेष नाही, पंथाभिमानाने पेटून केलेल्या युद्धसंचाराचा जल्लोष नाही की काल्पनिक ..

रक्षिण्या जीवन! सुबुद्धी, सत्कर्म दे ईश्वरा...!

एखाद्या श्रीमंत माणसाला विनवणी करावी आणि त्याने आपल्या हातांनी हजारो रूपयांची राशी प्रदान करावी, त्याप्रमाणे हा पिता देत नाही, तर त्याही पलीकडे जाऊन तो आपल्या याचकांच्या बुद्धीला सम्यक दिशा देतो. गायत्री मंत्रातही याचकरिता किती सुंदर कामना केली आहे- ‘धियो यो न: प्रचोदयात्।’ हे ईश्वरा! तू आम्हा जीवमात्रांच्या बुद्धितत्त्वांना सन्मार्ग दाखव, प्रेरणा दे. ..

रामोपासनेचे प्रयोजन

रामोपासना ही सर्वांसाठी आवश्यक अट होती. आजही सर्व रामदासी मठांतून रामाची काकड आरती, पूजाअर्चा या गोष्टी कटाक्षाने पाळून रामोपासना सांभाळली जाते, तथापि रामोपासना सांभाळण्यासाठी प्रथम रामाचे दास्य स्वीकारले पाहिजे. समर्थ स्वत:ला रामदास म्हणजे रामाचा दास म्हणवून घेत असत. हे ‘रामदास्य’ कसे असते, त्यासाठी महंतांनी भक्तांनी आचरण ठेवले, हा आजच्या लेखाचा प्रमुख विषय आहे. ..

‘कोरोना’ काळातील मला भावलेले ‘कोरोना योद्धे’

‘सेवा परमोधर्म:’ या विचारांनुसार कोरोना काळातही तन-मन-धन अर्पूण समाजसेवा करणार्‍या कोरोना योद्धयांना वंदन. या वर्षाच्या सुरुवातीपासून जगभरात कोरोना नावाच्या विषाणूने जो काही धुमाकूळ घातला आहे, त्याने सकल मनुष्यजातीलाच नि:शब्द केले आहे. अशा परिस्थितीत अनेक जण जिवावर उदार होऊन कोरोना काळात सेवाकार्य करत होते आणि करत आहेत. त्यापैकी काही सेवाभावी व्यक्तींच्या कार्याचा इथे मागोवा घेत आहे. अर्थात त्यांच्या कार्याला शब्दही कमीच पडतात...

उपक्रम ‘वेणा भजनी मंडळा’चा, फंडा ऑनलाईन भजनाचा!

उपक्रम ‘वेणा भजनी मंडळा’चा, फंडा ऑनलाईन भजनाचा! नियमितपणा ही निश्चयाची, आत्मबलाची व यशाची जननी असली तरी त्यासाठी भोवतालच्या परिस्थितीने निराश न होता, ध्येयाच्या दिशेने वाटचाल करायला हवी. तडजोड कशी करावी, हे जाणणाराच जगावे कसे हे जाणत असतो. याचे मुर्तिमंत उदाहरण म्हणजे अंबरनाथच्या नीलाताई चौधरींनी सुरू केलेला ऑनलाईन भजनाचा उपक्रम.....

पुरातत्त्व आणि आर्य : एक ऊहापोह

मागच्या लेखापासून ‘पुरातत्त्व’ (Archaeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराच्या आणि आक्रमणाच्या बाबतीत काय सांगते, ते आपण पाहत आहोत. त्यामध्ये सिंधू खोर्‍यातल्या प्राचीन नागरीकरणाचे अवशेष हे इ. स. पूर्व किमान चौथ्या सहस्रकातले किंवा अजूनच प्राचीन आहेत, हे पाहिले. सिंधू नागरीकरणात घोडे आणि रथ यांचे पुरावेसुद्धा आपण पाहिले. आर्यांनी सिंधू खोर्‍यात तथाकथित आक्रमण केल्यानंतर पुढच्या काळात वेदांची निर्मिती केलेली नसून वस्तुत: तो काळ वैदिक संस्कृतीचाच होता - अर्थात वैदिक साहित्याची निर्मिती त्याच्या कितीतरी ..

भारतीय शस्त्रास्त्रांचा इतिहास सातासमुद्रापार नेणारी संशोधिका

आज दसरा. शस्त्रास्त्रांचे पूजन करण्याचा दिवस. फार पूर्वीपासून चालत आलेली ही एक भारतीय परंपरा. तसेच आजच्या दिवशी शस्त्रधारिणी दुर्गामातेने महिषासुराचा वध करुन ती ‘महिषासुरमर्दिनी’ झाली, तर विजयादशमीच्याच दिवशी रामानेे रावणाचा वध करुन धर्माचे राज्य प्रस्थापित केले. तेव्हा, शस्त्रांचे महत्त्व अगदी पौराणिक काळापासून ते आज आधुनिक शस्त्रास्त्रांपर्यंत फार मोठे आहे. परंतु, दुर्देवाने या शस्त्रास्त्रांवर भारतात फक्त हाताच्या बोटावर मोेजण्याइतपतच संशोधन झालेले आढळते. नेमकी हीच बाब लक्षात घेऊन, पुरातत्त्वशास्त्राची ..

मोपल्यांचा जिहाद

सन १९२१-१९२२या काळात झालेला मोपल्यांचा जिहाद त्याच निर्दयी इतिहासाचा एक काळाकुट्ट अध्याय होय. त्यावर रंगसफेदी करणारी कथानके रचण्याचे उद्योग वर्षानुवर्षे अव्याहतपणे सुरू आहेत. कथाकाराने कोणते वैचारिक झापड लावले आहे, त्यावर कथानक ठरते. काँग्रेसी कळपातील लोकांना हा ब्रिटिश अधिकारी आणि त्यांच्या हिंदू समर्थकांविरुद्ध करण्यात आलेला राष्ट्रवादी उठाव वाटतो. डाव्या कंपूला तो हिंदू जमीनदारांविरुद्ध गरीब बिचार्‍या मुस्लीम शेतकर्‍यांनी केलेला वर्गसंघर्ष वाटतो...

ब्रेझनेव्ह राजवटीतली एक सुरस कथा

गागारिन हा तरबेज वैमानिकच नव्हे, तर अनुभवी अंतराळवीर होता. एखाद्या नवशिक्या वैमानिकाप्रमाणे त्याने वेदर बलून किंवा ढगावर विमान ठोकलं, हे कुणाला पटणार?..

संघगीतांचे मर्म!

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाला आज दसर्‍याला ९५ वर्षे पूर्ण होतील. संघाचा गणवेश, संघाचे बौद्धिक वर्ग, संघाचे पथसंचलन, संघाची शाखा ही जशी संघाची खास वैशिष्ट्ये तद्वत संघगीते हेदेखील संघाचे खास वैशिष्ट्य. गेली अनेक दशके संघाचे स्वयंसेवक ही गीते म्हणत आली आहेत. विविध भाषांतील या गीतांनी प्रदेशाच्या आणि भाषेच्या सीमा ओलांडल्या आहेत आणि आपल्या प्रांताच्या भाषेपलीकडे जाऊन स्वयंसेवक विविध भाषांतील गीते प्रसांगानुरूप म्हणत आली आहेत. अर्थात संघगीते म्हणजे केवळ गाणी नव्हेत आणि स्वान्तसुखाय ती गुणगुणावी हे त्या गीतांचे ..

देवीच्या ९ रूपांतील कर्तृत्वाचे स्मरण करूया...

प्रत्येक रूपात देवीने विविध कर्तव्य आणि जबाबदार्‍या यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. आधुनिक काळातली स्त्री ही तर अष्टभुजा मातेचे वास्तविक रूपच. घरदार, कुटुंब, नोकरी-व्यवसाय या रामरगाड्यातही तिचे माणूसपण संपले नाही. पुण्याच्या उद्योजिका श्वेता हरहरे-उंडे या मूळच्या शिक्षिका, पण ध्यानीमनी नसताना त्यांनी व्यवसाय सुरू केला आणि आज त्या यशस्वी उद्योजिका आहेत. सगळ्याच आघाड्यांवर यशस्वी होण्याचे कारण काय? तर श्वेता सांगतात की, “आई तुळजाभवानीचा आशीर्वाद मला आत्मशक्ती आणि आत्मतेज देतो.”नवरात्रीचा जागर करताना देवीच्या ..

‘रंगरेषांचे’ रामकृष्ण कांबळे!

उत्कृष्ट शिक्षक विशेषतः कलाशिक्षक हा उत्कृष्ट ‘प्रात्यक्षिके’ दाखवू शकतोच असे नसते, तर उत्कृष्ट प्रात्यक्षिके दाखविणारा कलाकार हा उत्कृष्ट कलाशिक्षक असतोच असेही नसते. ही गेल्या तीसेक वर्षांची निरीक्षणे आहेत. प्रात्यक्षिकांच्या बाबतीत तरी दोन प्रकार पडतात, असे माझे निरीक्षणांती मत बनलेले आहे. या दोन्ही प्रकारच्या प्रात्यक्षिककारांच्या कामामध्ये पाहणार्‍याला मजा येते. आनंद मिळतो. मात्र, ‘सेलिब्रिटी डेमॉन्सस्टेटर’ म्हणजे प्रसिद्धीच्या वलयात आनंद मानणारे प्रात्यक्षिककार कलाकार वेगळे! त्यांचं काम छान वाटतं. ..

एका अवलियाचे जाणे...

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे रायगड जिल्हा सहकार्यवाह कौस्तुभ सोहोनी याचे गेल्या शनिवारी, १७ ऑक्टोबर रोजी दु:खद निधन झाले. अवघ्या पस्तिसाव्या वर्षी त्याचे जाणे हे अनेकांसाठी धक्कादायक होते. अत्यंत धडाडीचा, समर्पित कार्यकर्ता अशी त्याची ख्याती होती.समाजाला गरज असलेली, समाजाचे स्वास्थ्य टिकून राहावे, समाजात सद्गुण व नीती-धर्माचे काम वाढावे यासाठी काम करणारी माणसे जाताना पाहिली की मनात कृष्णछाया व्यापून राहतात. कौस्तुभच्या जाण्याने केवळ कार्यकर्ताच नव्हे तर एक जवळचा मित्र गमावल्याची भावना अनेकांनी व्यक्त ..

दुर्गास्वरूप आत्मशक्ती प्रत्येक स्त्रीचे सामर्थ्य!

स्त्री म्हणून जन्म घेतल्यावर माणूस म्हणून त्या व्यक्तीची जबाबदारी आणखीनच वाढते. मानवी शाश्वत मूल्य जगताना त्या स्त्रीशक्तीला जगण्याची आणि जगवण्याची पराकाष्ठा करावी लागते. मळलेल्या वाटेवरून न जाता, स्वत:चा प्रकाशमान मार्ग तयार करणार्‍या समाजात काही दैवीस्वरूपी स्त्रीशक्ती आहे. या स्त्रीशक्तीचे वास्तव रूपच राष्ट्र सेविका समितीच्या प्रचारक, गृहिणी विद्यालयाच्या व्यवस्थापिका कुंदा फाटक आपल्या मनोगतातून मांडत आहेत...

सक्षमीकरणाच्या वाटेवर...

महिला ही शक्तीची प्रतीक आहे. तिच्यात अनेक गुणांचा संगम आहे. मातृत्व, दातृत्व, कर्तृत्व यांनी ती ओतप्रोत आहे. आज ती उत्तम शिक्षिका, डॉक्टर, वकील, शास्त्रज्ञ, इंजिनिअर, गायिका, अभिनेत्री, चित्रपट दिग्दर्शक, उत्कृष्ट उद्योजिका, अंतराळयात्री, व्यवस्थापक आणि प्रशासक आहे. सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक, आर्थिक क्षेत्रात तिचे पाऊल तिने घट्ट रोवले आहे. या सर्व क्षेत्रांना जवळ करताना तिचा संघर्ष सतत चालू होता आणि आजही चालू आहे. दुर्गाशक्ती संदर्भात मनोगत व्यक्त करत आहेत नाशिकच्या न. ब. ठाकूर विधी महाविद्यालयाच्या ..

निर्णयक्षमता आणि मेहनत हीच यशाची पहिली पायरी

कर्तृत्व आणि यश हे वारशाने नाही, तर कष्टाने आणि बुद्धिमत्तेने येते. दुष्टांचे निर्दालन करण्यासाठी दुर्गामातेने जे युद्ध केले किंवा तिच्या इतरही रूपांत करूणामयी किंवा सहनशीलतेच्या अनुभूती जपताना, देवीने जो समन्वय राखला आहे, तो संघर्ष आणि समन्वय आजही प्रत्येक महिला शक्तीमध्ये आहे. जीवनाच्या वाटेवर प्रत्येकाचे अनुभव वेगळे असतीलही, पण त्यातील आंतरिक जाणिवा मात्र कुठे ना कुठे तरी समान असतात. कोणत्याही क्षेत्रात काम करत असताना या आंतरिक जाणिवेची प्रेरणा जागृत असावी, हे सांगून आपल्या जीवनातील तो संघर्ष आणि ..

स्वत:मधील ‘दुर्गा’ ओळखून प्रत्येकाने वागावे!

परिस्थितीवर मात करण्यासाठी पहाडाचे काळीज असणारी आणि तितकीच संवेदनशील असणारी शक्ती म्हणजे दुर्गाशक्ती. महिला शक्तीच्या आयामांचा मागोवा घेताना, समान स्तर एकच जाणवतो तो म्हणजे, तिच्या ठायी असलेली देवीमातेची करूणा, सहनशीलता आणि देवीमातेचेच शौर्य आणि परिस्थितीवर मात करण्याची जिद्द. सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात स्वत:चा अमूल्य ठसा उमटवणार्याण प्रा. डॉ. मेधा सोमय्या यांनी नवदुर्गेच्या स्वरूपासंबंधी व्यक्त केलेले हे विचार... ..

सिंधूकाठची संस्कृती - वेदपूर्व की वेदोत्तर?

मागच्या लेखापासून ‘पुरातत्त्व’ (archaeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराच्या किंवा आक्रमणाच्या बाबतीत काय सांगते, ते आपण पाहत आहोत. त्यामध्ये हिंदुस्थानातील हडप्पा, मोहेंजोदरो आणि सिंधू खोर्‍यातल्या इतर प्राचीन नागरीकरणाचे अवशेष हे भारताबाहेरील इजिप्त, मेसोपोटेमिया, बॅबिलोनिया, असीरिया, सुमेरिया, वगैरे ठिकाणी सापडलेल्या अत्यंत प्रगत संस्कृतीच्या अवशेषांशी समकालीन आहेत, हे पाहिले. याखेरीज सिंधू नागरीकरणात घोडे आणि रथ नाहीत, असे कारण पुढे करून आर्यांनी भारताच्या बाहेरून स्थलांतर करताना आपल्या सोबत ..

त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी...

शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी, सिद्धिदात्री या देवींच्या नवरूपांचे पूजन म्हणजे नवरात्र. दुर्गामातेचा उत्सव म्हणजे स्त्रीशक्तीचा जागर, स्त्री अस्मितेचे पूजन. करुणा, कौशल्य, शौर्य, संवेदना, विद्वता, सर्जनशीलतेला नव्याने जागृत करण्याचे तेज म्हणजे दुर्गापूजन होय. दुर्गामातेच्या शक्तीचे चैतन्य आजही जाणवते. त्या शक्तीचे या लेखात केलेले स्मरण.....

‘हॅण्डसम’ फौजदार अभिनेता...

देखण्या, रुबाबदार रूपाने मराठी चित्रपटसृष्टी गाजवणारे आणि चित्रपटांचा प्रवाहही बदलायला लावणारे कलाकार म्हणजेच अभिनेते रवींद्र महाजनी.....

‘व्य’ची व्यथा

कलेच्या प्रांतातून व्यसनाधीनता आणि व्यभिचार यांना आळा घालण्यासाठी कलेच्या क्षेत्रात काम करणार्‍या संस्थांबरोबरच, राजकीय इच्छाशक्ती आणि शैक्षणिक धोरण याची जोड ही तितकीच महत्त्वाची आहे, तरच कलेला लागलेल्या ‘व्यभिचार’ आणि ‘व्यसनाधीनता’ या दोन किडी बर्‍याच प्रमाणात नष्ट होतील...

दरवर्षीप्रमाणे यंदाही...

१००-१२५ वर्षांपूर्वी कोलकाताच्या लहानशा प्रयोगशाळेत डॉ. जगदीशचंद्र बोस यांनी ‘वायरलेस कम्युनिकेशन’ संबंधित मूलभूत संशोधन केलेच अन् त्याला जागतिक मान्यताही मिळाली. पण, स्वातंत्र्योत्तर काळात बोस, रामन, रामानुजन यांची विदवत्ता, चिकाटी, साधना, निष्ठा कुठे गेली याचाही विचार झाला पाहिजे...

स्वामी तत्त्वज्ञानानंद : एक आधुनिक योद्धा संन्यासी

ही कथा आहे हेमंतकुमार वामन वाघ या एका मध्यमवर्गीय मराठी तरुणाच्या ‘सुखसंपन्न जीवन ते संन्यस्त कर्मयोगी जीवन’ या प्रवासाची... ..

साठ हजार बुलबुलांचे उड्डाण

सन १९२०च्या उन्हाळ्यात खिलाफत चळवळ पुढे कोणते वळण घेणार, हे अनिश्चित होते. आपला देश ‘कुफ्र’ (श्रद्धाहीनता) मुळे अपवित्र झाला, अशी भावना झाल्यामुळे मे ते नोव्हेंबर १९२०या काळात जवळजवळ ६० हजार बुलबुल हिंदुस्थानातून उडून गेले. हजारोंच्या संख्येत स्थलांतर (हिजरत) झाले. त्याअर्थी त्याला सैद्धांतिक आधार अवश्य असणार!..

महिषासुरमर्दिनी

आजपासून नवरात्रोत्सवाचा जागर सर्वत्र सुरु होईल. नऊ दिवस देवीच्या विविध रुपांची अगदी भक्तिभावाने आराधना केली जाईल. पण, अगदी पुरातन काळातही देवीच्या विविध रुपांचे शिल्पांत, चित्रात दर्शन होते. खासकरुन महिषासुर वधाच्या प्रसंगाचे चित्रण अनेक चित्रांत व शिल्पांत केले गेले. तेव्हा, इथे महिषासुरमर्दिनीच्या जगभरातील विविध शिल्पांचा हा घेतलेला हा आढावा.....

प्रशांत पाटील : एक निर्मळ कार्यकर्ता

प्रशांत भालचंद्र पाटील (वनवासी कल्याण आश्रम, नाशिक जिल्हा कार्यकर्ते व रा. स्व. संघ माजी नाशिक शहर सहकार्यवाह) यांचे शनिवार, दि. १० ऑक्टोबर रोजी दीर्घ आजाराने दुःखद निधन झाले. त्यांच्या आठवणींना उजाळा देणारा हा लेख.....

डॉ. अशोकराव मोडक : ८१ वर्षांचा चैतन्याचा झरा

रा. स्व. संघाचे ज्येष्ठ स्वयंसेवक, सिद्धहस्त लेखक, अभ्यासू संशोधक, बिलासपूर येथील केंद्रीय विद्यापीठाचे कुलगुरु, वक्ता दशसहस्त्रेषु, जनतेच्या प्रश्नांवर आवाज बुलंद करणारे विधान परिषदेचे माजी आमदार असे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व लाभलेले डॉ. अशोकराव मोडक आपल्या वयाची ८० वर्षे पूर्ण करुन ८१व्या वर्षात पदार्पण करत आहेत. या सहस्रचंद्रदर्शनाच्या निमित्ताने त्यांच्या कार्यकर्तृत्वाचा आढावा घेणारा हा लेख.....

रथ, घोडे आणि आर्य

मागच्या लेखापासून ‘पुरातत्त्व’ (Archaeology) हे शास्त्र आर्यांच्या स्थलांतराच्या किंवा आक्रमणाच्या बाबतीत काय सांगते, ते आपण पाहत आहोत. त्यामध्ये पाश्चात्त्य संशोधकांनी एक मूलभूत गृहीतक मांडलेले आहे. ते म्हणजे, इजिप्त, मेसोपोटेमिया, बॅबिलोनिया, असीरिया, सुमेरिया, वगैरे ठिकाणी सापडलेल्या अत्यंत प्रगत संस्कृतीचे अवशेष आणि हडप्पा, मोहेंजोदरो येथील नागरीकरणाचे अवशेष यांच्या दोघांच्या काळात सुमारे दीड ते पावणेदोन हजार वर्षांचे अंतर आहे. याचा अर्थ या दरम्यान भारताबाहेरच्या त्या प्रगत संस्कृतीच्या लोकांनी ..

ज्ञानाची आस आणि संशोधनाची दूरदृष्टी...

लंडनची फेलोशीप मिळालेली भारतातील पहिली दृष्टिहीन महिला आणि महाराष्ट्रातील पहिली अंध व्यक्ती, हा मान मिळविणार्‍या डॉ. अभिधा धुमटकर या साठ्ये महाविद्यालयातील इतिहास विभागाच्या प्रमुख आहेत. कोकणी, मराठी या घरच्याच भाषांखेरीज संस्कृत, इंग्रजी, सिंधी, बंगाली, उर्दू, इटालियन, पर्शियन, जर्मन, फ्रेंच, अरेबिक या भाषांचासुद्धा डॉ. धुमटकर यांचा दांडगा अभ्यास. तेव्हा, साठ्ये महाविद्यालयाचा माजी विद्यार्थी आणि रा. स्व. संघाचा स्वयंसेवक आदित्य खरे यांनी मुलाखतीतून उलगडलेली डॉ. अभिधा धुमटकर यांच्या जिद्दीची ही कहाणी.....

‘कॉमन मॅन’चा हिरो....

हिंदी भाषेच्या चौकटीत बंदिस्त न राहता, अनेक भाषांमध्ये काम करणारे प्रसिद्ध अभिनेते तसेच निर्माते, दिग्दर्शक म्हणजेच चतुरस्र कलावंत अमोल पालेकर...

अफगाणिस्तानातील अमेरिकन सैन्यवापसी आणि भारताचे राष्ट्रीय हित

अफगाणिस्तान हा सार्वभौम, एकात्मिक, स्थिर, बहुतत्त्वांचा आदर करणारा लोकशाही देश असावा, ही भारताची भूमिका अफगाणिस्तानात स्वीकारली गेली आहे. भारताने समविचारी गटांबरोबर काम करण्यासाठी अधिक सक्रिय भूमिका घेतली, तर अमेरिकेच्या सैन्यमाघारीमुळे निर्माण झालेली पोकळी भरून काढून गेल्या दोन दशकांमध्ये भारताकडून करण्यात आलेल्या प्रयत्नांना फळ मिळेल...

राजपुत्र पाहुणा

त्या संध्याकाळी अँडी दॉनवन लॉजच्या खानावळीत जेवायला गेला, तेव्हा मालकीणबाई मिसेस स्कॉटनी त्याची एका खिन्नमुखी तरुणीशी मिस कॉनवेशी ओळख करून दिली. साधा सुती चॉकलेटी झगा परिधान केलेली कॉनवे तेव्हा जेवायला बसली होती. स्वतःतच मग्न होती. अँडी नम्रपणे स्वतःचे नाव पुटपुटला. तिने ऐकले...

हल्ले आणि हत्या

खिलाफत चळवळीचा दुसरा टप्पा ऑगस्ट १९२० ते मार्च १९२२ या काळात झाला. हल्ले आणि हत्यांचे सत्र हे या टप्प्याचे वैशिष्ट्य होते. असहकार चळवळीच्या आडून मुस्लिमांनी दबावतंत्र वापरले. गांधींच्या अहिंसेचे डोस केवळ हिंदूंच्याच घशाखाली गेले होते. खिलाफतवाद्यांचा अहिंसेवर कधीच विश्वास नव्हता. अस्तनीतील खंजिराला पुरेशी धार चढल्यावर त्यांनी तो उपसून चालविण्यास सुरुवात केली...

उदयोन्मुख कलासागर : सागर कांबळे

आज भारतामध्ये महत्त्वाचे तीन विषय फार उग्र रुप धारण करुन भेडसावत आहेत. शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या, महिला अत्याचार आणि अनेक वर्षे पडून राहिलेला देवदासींचा प्रश्न... या अत्यंत संवेदनशील विषयांना रंगाकारांच्या माध्यमातून जाणकारांचे-संबंधितांचे आणि समाजाचे लक्ष वेधून घेता यावे, या उद्देशाने चित्रकार सागर कांबळे यांनी कलाकृती साकारताना रंगभावनांना वाट मोकळी करुन दिलेली आहे...

वेबसीरिजचे मायाजाल

‘नेटफ्लिक्स’, ‘अ‍ॅमेझॉन प्राईम’, ‘एमएक्स प्लेअर’, ‘झी-५’, ‘वुट’, ‘हॉटस्टार’ या मंचांवरुन वेबसीरिजचा भडिमार सुरु आहे. पण, या वेबसीरिजचा विचार गंभीरतेने करायला हवा. यातील सुप्त आणि गुप्त धोका आपण ओळखायलाच हवा..

निराधार महिलांचे सक्षमीकरण

‘समतोल’चे मनपरिवर्तन शिबीर हे एक मॉडेल बनलेले केंद्र आहे. समस्याग्रस्त असणार्‍या मुलांना स्वतः मनपरिवर्तन होण्यासाठी येथे खास प्रयोग केले जातात, यातून अनेक मुले सक्षमपणे बाहेर पडून समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आली आहेत...

विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी कटिबद्ध सूर्यदत्ता एज्युकेशन फाऊंडेशन

विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे ध्येय ठेवून गेली दोन दशके ‘सूर्यदत्ता’ एकनिष्ठपणे काम करत आहे. ‘एसजीआय’ देशातील उच्च पदवी असलेल्या विद्यापीठांशी संलग्न आहेत...

कोरोनाचा कहर (भाग-२८) - ‘कोरोना’ आणि होमियोपॅथी

प्रश्न हा आहे की, होमियोपॅथीचे उपचार व त्यांचा प्रभावीपणा हा सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचू दिला जात नाही. इतर औषधांच्या ‘साईड इफेक्ट्स’मुळे अनेकांचे जीव जात असले, तरी चालेल, पण होमियोपॅथीला कोरोना उपचारामध्ये पुढे येऊ दिले जात नाही. ..

पोषणचक्र

पुण्यामध्ये ‘जुवेनेट वेलबिईंग प्रा.लि.’ ही एक आहारतज्ज्ञांच्या गटातर्फे चालवली जाणारी कंपनी आहे. पंतप्रधानांच्या पोषण अभियानाचा संकल्प लक्षात घेऊन पूर्व शालेय वयापासूनच मुलांना सकस अन्नाची निवड शिकवण्यासाठी एक सहज व सुलभ मार्ग सांगितला आहे. पोषणचक्र!..

जगा आणि जगू द्या!

आपण दुसर्‍याच्या आयुष्यात जास्तच भावूक होऊन गुंतले जात असू तर पहिला प्रांजळ प्रश्न आपण स्वत:ला विचारायला पाहिजे. तो म्हणजे, ही माझी स्वत:ची समस्या आहे का? जर उत्तर ‘होय’ असेल, तर त्या समस्येची प्रामाणिक जबाबदारी उचलायला पाहिजे आणि उत्तर ‘नाही’ असेल, तर आपण त्यात उगाचच ढवळढवळ न करता स्वतःच्या कामात लक्ष घालावं. दुसर्‍याच्या जीवनात अतिक्रमण करण्याचा हक्क या जगात कुणालाच मिळालेला नाही...

कामगार कायद्यातील बदल : स्वरुप आणि अपेक्षा

नुकत्याच झालेल्या संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनात केंद्र सरकारने कृषी कायद्यांबरोबरच कामगार कायद्यांमध्येही आमूलाग्र बदल केले. पण, त्याविषयी देखील मोठ्या प्रमाणात अपप्रचार सुरु असून कामगारांची दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न होताना दिसतो. तेव्हा, केंद्र सरकारने नुकत्याच केलेल्या या ‘लेबर कोड’चे नेमके स्वरुप आणि अपेक्षा समजून घेऊन, कामगारांची बाजू मांडणारा हा सविस्तर लेख......

आदर्शाचा दीपस्तंभ

वारकरी संप्रदायातले अग्रणी भागवताचार्य, ज्येष्ठ विचारवंत, सावरकरप्रेमी, उत्तम शिक्षक, हिंदुत्वनिष्ठ, पत्रकार, नगरसेवक, माजी नगराध्यक्ष, संपादक वा. ना. उत्पात यांची 28 सप्टेंबर रोजी वयाच्या 80व्या वर्षी प्राणज्योत मालवली. त्यानिमित्ताने डॉ. सच्चिदानंद शेवडे यांचा उत्पात यांच्या आठवणींना उजाळा देणारा हा लेख.....

अस्तनीतील खंजीर (डिसेंबर १९१८-जुलै १९२०)

खंजीर चालविण्याचे काम चळवळीच्या दुसर्‍या टप्प्यात म्हणजे ऑगस्ट १९२० पासून मार्च १९२२ पर्यंत करण्यात आले. दुसर्‍या टप्प्यात चळवळीचा नूर पालटला आणि ती उग्र आणि पुढेपुढे हिंस्र बनली. प्रतिस्पर्ध्यांवर कुरघोडी करणे, देशाला वेठीस धरणे, दंगेधोपे घडवून आणणे आणि शेवटी नरसंहार करणे, ही या टप्प्याची वैशिष्ट्ये होती. सन १९२२ नंतर चळवळीला मरगळ येऊ लागली. पुढे आचके खातखात तिने १९३८ साली हाय खाल्ली. अशक्त असताना गोडीगुलाबीने वागायचे, शक्तिसंचय करायचा आणि सशक्त झाल्यावर आपले अक्राळविक्राळ स्वरूप उघड करायचे, हा क्रम ..

पुरातत्त्वात ‘आर्य’

मागच्या काही लेखांमध्ये आपण आर्य नांवाचा ‘वंश’ ही संकल्पना किती तथ्यहीन, तर्कदुष्ट आणि एकूणच बिनबुडाची आहे, हे सविस्तर पाहिले. युरोपीय लोकांचा वंशवाद, आपल्या वंशाचे श्रेष्ठत्व सांगताना दिसणारी आढ्यता, त्यातून दुसर्‍यांना हीन लेखायची मानसिकता, या आणि अशा कारणांनी प्रेरित होऊन त्यांच्यातल्या काही विद्वानांनी काही मनगढंत कथा रचल्या. त्यासाठी विविध ज्ञानशाखांमधून दिसून येणार्‍या निरीक्षणांचा आधार घेतला. त्यांना ‘ऐतिहासिक पुरावे’ असे गोंडस नाव दिले. याच कथांचा इतिहासाच्या क्रमिक पाठ्यपुस्तकांमध्ये अतिशय ..

भारत-चीन संघर्ष : चिनी सामरिक तज्ज्ञांच्या नजरेतून...

काही चिनी तज्ज्ञ असेही म्हणतात की, भारताने स्वसंरक्षणार्थ कारवाई केली. त्यांचा चीनवर आक्रमण करण्याचा उद्देश नाही. भारतीय लष्कराने जो गोळीबार केला, तो चीनच्या जमिनीवर कब्जा करण्यासाठी नव्हता. भारतीय सैन्य पुन्हा पुन्हा इशारा देते आहे की, चिनी सैन्याने पुन्हा हल्ला केला, तर मात्र आम्ही नक्कीच आक्रमक प्रत्युत्तर देऊ...

खानदेशातील खानदानी निसर्गचित्रकार : पी. एम.

विविध प्रदर्शने, विविध पुरस्कार आणि अनेक नामवंत संग्राहकांनी निसर्गचित्रकार पुंडलिक महाजन यांच्या निसर्गचित्रणांना, त्यांच्या संग्रहात सन्मानाने स्थान दिलेले आहे...

किल्ले भिवगड : शिवकालीन अस्तित्वाची साक्ष

कर्जत रेल्वे स्थानकापासून पूर्वेकडे अंदाजे आठ किलोमीटर अंतरावर गौरकामत हे गाव आहे. गावाच्या सुरुवातीलाच उजव्या हाताला एक छोटीशी टेकडी आहे. ज्यावर डौलाने फडकणारा भगवा ध्वज आहे, हाच तो ‘भिवगड उर्फ भीमगड’! ज्याबद्दल आज आपण अधिक माहिती जाणून घेणार आहोत...

अभिनयातला ‘देव’

मराठी सिनेसृष्टीतील देव आनंद व ‘प्रेझेंटेबल यंग मॅन’ म्हणजेच अभिनयसम्राट रमेश देव.....

व्हिव्हियन परत येते...

हार्टलीने खिशातून दहा डॉलर्स काढून त्याला दिले. तो निघून गेला. कार्यालयाला कुलूप लावून हार्टली त्या पत्त्यावर चालत निघाला. पत्ता जवळचाच होता. झटकन सापडला. त्याला हवी असलेली मुलगी, व्हिव्हियन - चौथ्या मजल्यावर राहाते. त्याने खिशातून पत्त्याचा कागद काढून पुन्हा एकदा खात्री करून घेतली आणि एक दीर्घ श्वास घेऊन एकेक मजला चढायला सुरुवात केली.संध्याकाळची वेळ होती. ‘रॉबिन्स अ‍ॅण्ड हार्टली ब्रोकर्स’चं कार्यालय बंद झालं होतं. सर्व कर्मचारी आणि एक भागीदार रॉबिन्स (वय वर्षे ५०) घरी निघून गेले ..

ब्रिटिश-मुस्लीम युती आणि हिंदूंचा भोळसटपणा

दि. २७ ऑक्टोबर, १९१९ला खिलाफत चळवळ (१९१९-१९२४) खर्‍या अर्थाने सुरू झाली. हा दिवस देशभरात ‘खिलाफत दिवस’ म्हणून पाळण्यात आला. त्या वर्षभरात हिंदुस्थानच्या राजकारणात मोठे स्थित्यंतर झाले. ‘टिळकयुगा’चा अस्त होऊन ‘गांधीयुगा’चा उदय झाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या शब्दांत, गांधींनी खिलाफत चळवळ ज्या दृढनिश्चयाने आणि श्रद्धेने उचलून धरली, तिने अनेक मुस्लिमांना आश्चर्यचकित केले असेल. (पाकिस्तान ऑर द पार्टिशन ऑफ इंडिया, बी.आर. आंबेडकर, ठाकर अ‍ॅण्ड कंपनी लि. १९४५, पृ. १३६) खिलाफत चळवळीला नुसता पाठिंबा देऊन ..