विविधा

मध्यमवर्गीय भरडला जातोय !

हे सार पाहताना विचार येतो समाजाची मानसिकता, समाज मन फक्त व्यवहाराच्या वाटेने जाणार का? बांधिलकी, परोपकार, नैतिक कर्तव्य हे शब्द फक्त मानवी जीवनात अर्थहीन शब्दच राहणार का की ही स्पंदने बधिर होत चाललीत? असे अनेक प्रश्न समोर उभे राहतात. कर्तव्य, परोपकार, दान यावर व्यवहाराने, स्वार्थाने मात केलीय हेच अंतिम सत्य होय असेच दुर्दैवाने म्हणावे लागतेय. ..

गुलामगिरीविरोधी आंदोलनाचे लोण युरोपमध्ये !

ख्रिश्चन धर्माची निर्मिती कशी झाली, हे सांगणारे जे ग्रंथ आहेत, त्यातील ‘जेनेसिस’ या ग्रंथातील ही गोष्ट आहे. युरोपीय श्वेतवर्णीयांना अनेक पिढ्या आाणि अनेक शतके कृष्णवर्णीयांना गुलाम करण्यास मान्यता देणारी ही कथा.....

एका शोकांत नायकाचं स्मरण...

बुलंद आवाज, अभिनय आणि संवादफेक या जोरावर स्वतःचे स्थान निर्माण करणारे, ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही प्रकारच्या मराठी चित्रपटांमध्ये कसदार अभिनय करणारे हरहुन्नरी अभिनेते म्हणजेच अभिनयसम्राट अरुण सरनाईक...

चीनविरोधात प्रपोगंडा/माहितीयुद्ध छेडण्याची गरज

प्रश्न असा आहे की, चीनविरुद्ध आपण प्रपोगंडा/माहितीयुद्ध कसे करायचे? त्यांच्या मीडियामध्ये घुसखोरी कशी करायची? ते त्यांच्या देशात कुठल्याही माहितीयुद्धापासून सुरक्षित आहेत. मात्र, चीनच्या बाहेर असलेली चिनी लोकसंख्या ही आपल्या ‘प्रपोगंडा’चे लक्ष्य असायला हवी. नंतर ही माहिती ते आपल्याबरोबर चीनला घेऊन जातील, ज्याचा चीनमध्ये प्रसार होऊ शकतो...

१९६५ मधील युद्धकाळात विरोधी पक्षांची भूमिका

१९६५ मध्ये पाकिस्तानच्या आक्रमक खुमखुमीला तेवढेच चोख प्रत्युत्तर देण्यासाठी तत्कालीन विरोधी पक्ष असणार्‍या भारतीय जनसंघाने सरकारच्या समर्थनार्थ थेट संसदेवर विराट मोर्चा काढून तत्कालीन पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्रींना सर्व प्रकारचा पाठिंबा राष्ट्रीय भावनेतून आणि नि:संदिग्धपणे कशा प्रकारे व कुठल्या स्वरूपात व्यक्त केला होता, त्याचा पडताळा सद्यःस्थितीत निश्चितच उद्बोधक ठरावा...

छत्रपती शाहू महाराज : द्रष्टा राजयोगी

शुक्रवार, दि. २६ जून रोजी राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांची १४६वी जयंती संपन्न झाली. त्यानिमित्ताने शाहू महाराजांच्या शिक्षण, समाजव्यवस्था, कृषी, जलसंपदा, उद्योगधंदे, कला, क्रीडा, अशा विविध क्षेत्रांतील सर्वंकष कार्याचा थोडक्यात परिचय करुन देणारा हा लेख.....

“मोर्टिमर व्हीलर हाजीर हो....”

गेल्या तीन लेखांपासून आपण वेदांमधील लढाया शोधण्याचा प्रयत्न करत आहोत. त्यातून आर्यांच्या तथाकथित आक्रमणाचा कोणताच पुरावा आपल्या हाती लागलेला नाही. इंद्राचे एक वैदिक नाव ‘पुरंदर’. ‘पुर’ म्हणजे नगर – ते फोडणारा तो ‘पुरंदर’. अशा अर्थाने ‘इंद्राने अनेक नगरे फोडली, अर्थात उद्ध्वस्त केली’ असा इंद्रावर आरोप ठेवून त्याला इथल्या तत्कालीन मूलनिवासी समाजाचा विध्वंस करण्यासाठी जबाबदार धरले गेले. आणि विध्वंस केल्याचा पुरावा तरी कोणता? तर मोहेंजोदरो, हरप्पा, वगैरे ठिकाणी उत्खननात सापडलेली उद्ध्वस्त नगरे आणि त्यात ..

आणीबाणी एक अत्याचारच !

जगातील सर्वात मोठे लोकशाही राष्ट्र असलेल्या भारताच्या भाळी आणीबाणीच्या रूपाने काळा कलंक लागला होता. विचार, आचार यांचे स्वातंत्र्य नागरिकांच्या जीवनातून हद्दपार करण्यात आले. तेही केवळ तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या वैयक्तिक अहंकार जोपासणे कामी आणि सत्तालोलुपपनासाठी. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक यांनी अनुभवलेली आणीबाणीची दाहकता आणि नाशिकमध्ये आणीबाणी विरोधी झालेले कार्य, याची आज आणीबाणीला ४५ वर्षं पूर्ण होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर रमेशदादा गायधनी यांनी आणीबाणी काळातील व्यक्त केलेले ..

आज पुन्हा एकदा सिंहनाद होऊ दे...

जेलमध्ये अनेक स्वयंसेवकांना त्यांच्या घरची मंडळी भेटण्यात येत असत. परंतु, एक औरंगाबादचे स्वयंसेवक कार्यकर्ते होते, त्यांना जवळजवळ एक वर्ष होत आले. परंतु, त्यांच्या घरून त्यांना भेटण्यास कोणीच आले नव्हते. शेटे सरांनी त्या कार्यकर्त्यास सहज विचारले, “वर्षभर तुम्हाला कोणीच भेटण्यास का नाही आले?” त्यावेळी त्या औरंगाबादच्या स्वयंसेवकाने सांगितलेले उत्तर हृदय पिळवटून टाकणारे होते. त्यांनी सांगितले की, “घरून नाशिकला येण्यासाठी एका माणसास एका बाजूने २५ रुपये भाडे लागते. येऊन जाऊन ५० रुपये आणि पत्नीला यायचे ..

आणीबाणीच्या विरोधातील संघर्षात नाशिक

दि. २५ जून, १९७५ च्या मध्यरात्री देशात लागू करण्यात आलेल्या आणीबाणीमुळे नागरिकांचे सर्व मूलभूत अधिकार गोठविण्यात आले. त्यामुळे देशात आणीबाणीच्या रूपाने दडपशाहीचा वरवंटा देशावर फिरु लागला. दि. १ ऑगस्ट, १९७५ रोजी लोकमान्य टिळकांच्या पुण्यतिथीचा कार्यक्रम सार्वजनिक वाचनालय, नाशिक येथे आयोजित करण्यात आला होता. त्या ठिकाणी प्रदीप मुळे या अकरावीतील विद्यार्थ्याने ‘सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?’ या लो. टिळकांच्या अग्रलेखाची पत्रके वाटली आणि आणीबाणी विरुद्धच्या लढ्याचे रणशिंग फुंकले...

चिंचोटीचे शतायुषी अजातशत्रू गोविंद पाटील

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे ज्येष्ठ स्वयंसेवक व समाजातील आदरणीय मान्यवर चिंचोटीचे गोविंद गणू पाटील यांची आज, गुरुवार, दि. २५जून रोजी वयाची शंभर वर्षे पूर्ण होत आहेत, त्यानिमित्त हा लेख.....

फडणवीसांचे अभिनंदन अन् जातीयवाद्यांचे अरण्यरुदन...

ज्या लोकांना आज देवेंद्र फडणवीस यांचे मराठा विद्यार्थ्यांनी आभार मानले म्हणून त्रास होतोय, त्यांनी फडणवीस यांनी मराठा समाजाच्या आरक्षणासाठी घेतलेल्या मेहनतीचा अभ्यास केला तरी खूप!..

विद्यार्थी व ऑनलाईन शिक्षण

‘कोविड-१९’ या असाध्य साथीच्या रोगामुळे सारे जग स्तब्ध झाले आहे. सर्व क्षेत्रातील व्यवहार ठप्प झाले आहेत. प्रत्यक्षात असे भासत असले तरी, प्रत्येक क्षेत्राने तंत्रज्ञानाच्या मदतीने एक आभासी असे स्वतःच्या क्षेत्रापुरते जग निर्माण केले आहे. ‘झूम’, ‘गुगल मीट’, व्हॉट्सअ‍ॅप यांच्या मदतीने प्रत्येक क्षेत्राने आपले व्यवहार चालू ठेवले आहेत; याचा प्रत्यय घरी आई-वडिलांच्या ‘वर्क फ्रॉम होम’ या संकल्पनेतून आपण मागील दोन महिने अनुभवत आहोत. शिक्षण क्षेत्रही याला अपवाद नाही. या काळातही या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने शैक्षणिक ..

गुडुची... रोगप्रतिकारकशक्तीसाठी !

सध्या कोरोना या घातक विषाणूच्या प्रादुर्भावापासून तसेच इतर संसर्गजन्य आजारांपासून आपल्याला दूर राहायचं असेल, तर बाह्यउपायांबरोबरच शरीरातील रोगप्रतिकारकशक्ती वाढवणं आणि टिकवून ठेवणं अत्यंत आवश्यक ठरणार आहे आणि त्यासाठी काही आयुर्वेदिक वनस्पतींचे सेवन करणे ..

चलना ही जिंदगी है...

आपल्या आयुष्यात आपल्याला असह्य वाटणारी जटील परिस्थिती येत असतेच. अशा बिकट समयी आपल्याला आशेचे सूर्यकिरण दिसत नाहीत. आणखी कशाला, समोर प्रसन्न आणि आश्वस्थ चेहरा दिसायचा म्हटले तर ती दुसर्‍या ग्रहावरची गोष्ट वाटते. या क्लिष्टसमयी आपल्या शब्दकोशात ‘आनंद’ नावाचा शब्द असेल का, असा संभ्रम आपल्याला पडतो...

पोटाला द्या आराम!

आपण अन्न ग्रहण करताना, शिजवताना जे विचार करु ते रुजतात, शांतपणे हसतखेळत सेवन करावे आणि त्रासदायक विषय टाळावेत. ..

फॉस्फरस

होमियोपॅथीमध्ये काही औषधे अशी आहेत, ज्यांची लक्षणे व चिन्हे ही ‘कोविड-१९ ’च्या लक्षणांशी मिळतीजुळती आहेत. आज आपण अशाच एक अतिशय महत्त्वाच्या औषधाबद्दल अंशतः माहिती घेणार आहोत. ते औषध म्हणजे ‘फॉस्फरस’ (Phosphorus)). ‘फॉस्फरस’ हे होमियोपॅथीमधील एक महत्त्वाचे औषध आहे...

आपला आत्मीय वाल्मीकी समाज

कोरोनायुद्धात आघाडीवर लढणार्‍या सर्व योद्ध्यांना विनम्र प्रणाम! स्वतःचा जीव धोक्यात घालून डॉक्टर, परिचारिका, पोलीस, भाजी विक्रेते, घरोघर दूध पोहोचविणारे आणि तसेच समाजातील दुःखितांची सेवा करणार्‍या सर्व कार्यकर्त्यांना ईश्वर उत्तम आरोग्य देवो आणि त्यांना सुखी ठेवो, अशी आपण प्रार्थना करूया...

‘फुले’ उधळण्याच्या योग्यतेचा ‘नायक’

पांढरा पायजमा आणि वर झब्बा, खांद्यावर कापडी झोळी असा साधा पोशाख असणारे, सामाजिक चळवळीत सक्रिय सहभाग नोंदवणारे व जबराट शब्दफेक, भेदक नजर, उत्तम देहबोली हे सर्व त्या पाताळयंत्री, मग्रूर खलनायकाच्या भूमिकेत जीव ओतून काम करणारे अभ्यासू व्यक्तिमत्त्व म्हणजेच अभिनयसम्राट निळूभाऊ फुले...

विराज जगतापच्या हत्येनिमित्त दु:ख आणि काही प्रश्न...

विराज जगताप या मुलाचा पिंपरीच्या पिंपळे सौदागर येथे खून झाला. जातीयवादाच्या विषवल्लीने निर्दोष विराजचा हकनाक बळी घेतला. ‘ऑनर किलिंग’च्या नावाखाली चालणारे हे क्रौर्य कधी थांबणार? या घटनेचा निषेध करावा तितका थोडाच! या असल्या घटनांचे राजकारण केले जाते. पण, त्याचा समाजावर काय परिणाम होतो, प्रत्यक्ष गुन्हेगार आणि बळी यांच्या घरातल्या आई-बहिणी, लेकी-सुनांचे काय होते? हे प्रश्न मात्र अनुत्तरितच राहतात. या प्रश्नांची उत्तरं कोण देणार?..

टिळक गेले त्या वेळची गोष्ट...(उत्तरार्ध)

“श्री शिवाजी महाराजांचा मृत्यू, राजारामाचे अकाली मरण, पानिपतचा रणसंग्राम, नारायणराव पेशव्यांचा वध, सवाई माधवरावांची आत्महत्या, अथवा नाना फडणवीस यांचा स्वर्गवास, या महाराष्ट्राच्या इतिहासातील ज्या भयंकर विपत्ती, त्यांच्याहून अणूमात्रही कमी नसलेली भयंकर वेळ आज महाराष्ट्रावर आलेली असून, तिने महाराष्ट्रातून आज बाळ गंगाधर टिळक यांना ओढून नेलेले आहे,” अशा शब्दांत या महानिर्वाणाचे वर्णन केले अच्युत बळवंत कोल्ह्टकरांनी! टिळक जाऊन यंदा १०० वर्षं पूर्ण होतील. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी केलेली ती सिंहगर्जना ..

१२ वैदिक साहित्यातील लढाया - दाशराज्ञ युद्ध

आर्यांनी बाहेरून येऊन भारत जिंकल्याच्या त्या तथाकथित विजयाचा इतिहास वेदात कुठे ना कुठे नोंदवला असेलचआणि त्यातून मोर्टिमर व्हीलरचे गृहीतक कुठेतरी सिद्ध होईलच, अशा वेड्या आशेने आपण मागच्या लेखापासूनवेदातील लढायांचा शोध घ्यायला सुरुवात केली. त्यात आधी ऋग्वेदातील ‘इंद्र-वृत्र’लढाईचे वर्णन आपण पाहिले. त्यातून आर्यांचे भारतावरील आक्रमण कुठेच सिद्ध होत नाही, हे ही पाहिले. ऋग्वेदात अशा लढायांची वर्णने यापुढे शोधायला गेले, की अजून एक मोठी लढाई पुन्हा पुन्हा दिसत राहते. वैदिक साहित्यात ‘दाशराज्ञयुद्ध’ (Battle ..

इथे ‘दहन दफन’ नाही मरणाचे राजकारण स्वस्त आहे...

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले होते की, संविधान कितीही चांगले असले तरी संविधानाची अंमलबजावणी कोण करत आहे तेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. सध्या मुंबई, महाराष्ट्रात त्याची प्रचिती येत आहे. नुसते मेल्यानंतर धार्मिकता जपण्याचे स्वातंत्र्य बजावणे म्हणजे संविधानयुक्त जगणे आहे का? संविधानाने कल्याणकारी तत्त्वे सांगितली आहेत. त्या तत्त्वांची अंमलबजावणी होत आहे का? महाराष्ट्रात सध्या ‘दहन की दफन’ हा प्रश्न नाही, तर माणसाला मरताना तरी धड मरण मिळेल का? मृत पावल्यावर देहाची विटंबना तर होणार नाही ना? मृतदेहाच्या आड ..

शेतकर्‍यांना स्वातंत्र्य देणारे उपाय

आर्थिक बळ मिळण्यासाठी दोन अध्यादेश दि. ५जून रोजी जारी झाले. कृषी उत्पादन व्यापार आणि वाणिज्य (प्रोत्साहन व सुविधा) अध्यादेश २०२० आणि शेतकरी (हक्कांचे संरक्षण व संरक्षण) किंमतीच्या हमीविषयी करार आणि कृषी सेवा अध्यादेश २०२० हे दोन अध्यादेश राष्ट्रपतींनी जारी केले. अध्यादेश जारी करणे म्हणजे व्यवहारतः कायदा करणेच आहे. या दोन अध्यादेशांमुळे मोदी सरकारने शेतकर्‍यांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचा मार्ग खुला केला आहे. देशातील शेतीविषयक मूळ समस्येलाच मोदी सरकारने या अध्यादेशाद्वारे हात घातला आहे...

वैदिक साहित्यात लढायांचे संदर्भ

वाचकहो, आतापर्यंतच्या लेखांमध्ये ‘आर्य’ शब्दाच्या अर्थाची पाश्चात्त्य विद्वानांनी आपल्या सोयीनुसार पद्धतशीरपणे तोडमोड कशी केली, ते आपण तपशीलवार पाहिले. याच विद्वानांच्या मतानुसार आर्यांचे ते तथाकथित ‘आक्रमण’ झाल्यानंतर पुढच्या काळात त्यांनी वेदांची रचना केली. यातल्या काही वर्णनांवरूनच तर मोर्टिमर व्हीलर (Mortimer Wheeler) या पंडिताने “Indra stands accused” अशा मथळ्याने आपले संशोधन प्रसिद्ध करताना देवांचा राजा इंद्राला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले होते. मग साहजिकच एक प्रश्न पडतो, की या इंद्र देवाने ..

टिळक गेले त्या वेळची गोष्ट...(पूर्वार्ध)

2८ जुलैला रात्री टिळक म्हणाले, “१८१८ साली असे झाले, परवा हे १९१८ साल आले - hundred years history, आम्ही असे दीन झालो. पेशवाई गेली आणि इंग्रज आले.” गोर्‍यांच्या जुलमी पारतंत्र्याचे हे शल्य टिळकांच्या हृदयात अत्यंत खोलवर रुतून बसले होते. अखेरच्या क्षणीही त्यांच्या मनाला खेद वाटत होता तो, या पारतंत्र्याचा. पण, यावर आपण मात करणार, असा दुर्दम्य आशावाद याच महापुरुषाने भारतीयांच्या मनात जागवला होता. २९ जुलैच्या रात्री १ वाजता एखाद्या व्याख्यानाच्या थाटात बोलावे तसे टिळक उसळले आणि म्हणाले, “माझी अशी खात्री ..

चतुर्भुज आणि चतुर्भुज

डेन्व्हर रेल्वे स्टेशन. पूर्वेला जाणारी रेल्वे लवकरच सुटणार होती. येणार्‍या प्रवाशांची झुंबड उडाली होती. एका डब्यात खिडकीनजीकच्या सीटवर उत्तम पोशाखातील एक देखणी तरुणी बसली होती. गाडी सुटण्यापूर्वी काही क्षण दोन तरुण घाईघाईने डब्यात चढले...

‘विशाल भारता’तील ‘सुप्त शक्ती’च्या प्रयोगवाटा

गेल्या ११ लेखांमधून ज्या मध्यवर्ती विषयाचा (भारत-आग्नेय आशिया अनुबंध) ऊहापोह झाला, त्यासंदर्भात अनेक अभ्यासकांनी (भारतीय तसेच परदेशी) यापूर्वी आग्नेय आशियाला "Greater India' संबोधले होते. त्यालाच आपण आज ‘विशाल-भारत’ म्हणूया. गेल्या लेखात Soft Power' चा उल्लेख झाला होता; नेमक्या मराठी प्रतिशब्दाच्या अभावी आपण तिला ‘सुप्त-शक्ती’ म्हणूया...

'काटेरी’ ते ’रुपेरी’ अभिनयाचा गड...

आपल्या सौंदर्य, अभिनय, नृत्य, सामाजिक बांधीलकी व समंजस वागणूक या गुणांमुळे ओळखल्या जाणार्‍या, तसेच तमाशाप्रधान चित्रपटातल्या मादक, नखरेल कलावंतिणीपासून घरंदाज, कुलवंत ब्राह्मण कन्येपर्यंत अनेक भूमिकांमधून आपले सर्वस्व ओतणारी ही कलावती म्हणजे अभिनयसंपन्न जयश्री गडकर.....

टाळेबंदीतील शास्त्रीय संगीत!

सध्याच्या ‘कोविड-१९’मुळे उद्भवलेल्या परिस्थितीशी आपण सगळेच लढतो आहोत. समाजाचा प्रत्येक घटक या संकटामुळे अस्वस्थ झाला आहे. शास्त्रीय संगीत कलाकारांचीही तीच गत आहे. सध्या ‘फेसबुक लाईव्ह’, ‘इन्स्टाग्राम लाईव्ह’ यासारख्या अनेक माध्यमांतून हे कलाकार आपल्या समोर येऊन कला सादर करताना दिसतात. सगळेच दर्दी रसिक त्याचा आस्वादही घेतात. त्यासाठी कुठलंच मानधन, शुल्क दिलं, घेतलं जात नाही. दोन महिने हे सुरु आहे. यावर आता काही दिवसांपासून बराच ऊहापोह सुरु आहे. कलाकारांनी विनामूल्य कला सादर केली, तर तर त्यामुळं कलेचं ..

संत कबीर यांची सर्वसमावेशकता

‘कहता आँखन देखी, तू कहता कागद की लेखिन।’ असे म्हणत समाजाला वास्तवतेचा दृष्टिकोन देणारी कबीरवाणी. संत कबिरांचे चरित्र म्हणजे जात-पात-प्रांत-वंश-लिंग-धर्माच्या चौकटीवर समरस मानवतेचे संस्कार करणारे चरित्र आहे. त्यांचे जीवन हिंदू समाजसंस्कृतीचे जागृती आख्यान आहे. आज संत कबिरांची जयंती आहे. त्यानिमित्ताने त्यांच्या विचारांतली सर्वसमावेशकता आज नव्या अर्थाने समजून घ्यायला हवी...

गंदा है पर धंदा है! (पूर्वार्ध)

दोन दिवसांपूर्वी प्रसिद्ध निर्माती एकता कपूर हिच्या विरुद्ध तिच्या एका वेबसिरीजमधून भारतीय जवानांचा अपमान केल्याप्रकरणी पोलिसात तक्रार दाखल करण्यात आली आहे. त्यानिमित्ताने पुन्हा एकदा वेबसिरीज आणि त्यामधल्या कथानकांची चर्चा ऐरणीवर आली आहे...

पित्तशमन आणि निसर्गोपचार

आपल्याला होणार्‍या आजारांमध्ये ९९ टक्के सहभाग हा मनाचा असतो. मनामध्ये जे विचारांचे तरंग उमटतात, त्याचा परिणाम शरीरावर होत असतो. अशाप्रकारे मनात उत्पन्न होणार्‍या प्रत्येक सूक्ष्म तरंगांचे पडसाद शरीरावर कळत-नकळत होत असतात. ‘जे पेरणार, ते उगवणार.’ कारण, आपण सुरुवातीला बघितलं. जे बाहेर आहे तेच आत आहे. आपल्या वागण्या-बोलण्याचा परिणाम जसा बाहेर होत असतो, तसाच तो शरीरातही होणार आहे. आता हा परिणाम नेमका कसा होतो, ते जाणून घेऊया. ..

मन:स्वास्थ्य राखा !

कोरोना पूर्वकाळात आपण खूप ‘बिझी बिझी’ असायचो़ श्वास घ्यायला फुरसत नसायची. जीवन इतकं वेगानं चालू होतं की, कुणालाही थांबायला फुरसत नव्हती. अर्थात, त्याचेही दुष्परिणाम आपले शरीर आणि मन भोगत असते. मुंबईकरांच्या मनगटाला नाही तर मानगुटीवर घड्याळ बांधलेले असते. अशा ताणतणावातून अनेक समस्या जन्म घेतात. कळत-नकळत आरोग्य धोक्यात येते...

सावध! ऐका पुढल्या हाका...

आपल्या या गगनव्यापी प्रेरणेमुळेच आपल्या अंगणात ठाकलेल्या प्रत्येक आव्हानांचा गड आपण लीलया पादाक्रांत करू शकतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे उदाहरण या प्रेरणेच्या पराक्रमाचं आभाळ किती भव्य असू शकतं, हे सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे आहे...

ऑनलाईन शिक्षण - स्वरुप आणि संधी

कोरोना आणि ‘लॉकडाऊन’चा उद्योगधंद्यांइतकाच फटका बसला तो शिक्षणक्षेत्रालाही. अभ्यासक्रम रखडला, परीक्षा बुडाल्या आणि विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक वर्षही धोक्यात आले. त्यानंतर ऑनलाईन शिक्षणाची पूर्वीही चर्चेत असलेली प्रणाली एकाएकी केंद्रस्थानी आली. ‘युजीसी’नेही यासंबंधी मार्गदर्शक नियमावली जाहीर केली. तेव्हा, एकूणच या ऑनलाईन शिक्षण प्रणालीचे बदलते स्वरुप, त्यातील समस्या आणि संधींचा ऊहापोह करणारा हा लेख....

‘आर्य’ शब्दाचे वाङ्मयीन संदर्भ : एक सिंहावलोकन

प्राचीन भारतीय वाङ्मयात आर्य शब्द एखाद्या वंशाचा वाचक नव्हे, तर सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच सगळीकडे वापरला गेल्याचे अनेक संदर्भ आतापर्यंतच्या सलग काही लेखांत आपण पाहिले. इतिहास संशोधकांच्या समाधानासाठी म्हणून आपण काही निवडक भौतिक पुरावे सुद्धा मागच्याच लेखात पाहिले. काय सांगतात हे सगळे संदर्भ आणि पुरावे?..

गजानन मेहेंदळे : एक व्यासंगी इतिहास संशोधक

श्री शिवाजी रायगड स्मारक मंडळ, शिवशंभू विचारदर्शनच्या वतीने ज्येष्ठ इतिहास संशोधक गजानन मेहेंदळे यांचे रविवार, दि. ३१ मे रोजी सायंकाळी ५ वाजता फेसबुक आणि युट्युबवर ‘शिवराज्याभिषेक दिन अर्थात हिंदू साम्राज्य दिन’ या विषयावर लाईव्ह ई-व्याख्यान आयोजित करण्यात आले आहे. हे व्याख्यान Facebook आणि YouTube वरुन लाईव्ह पाहाण्यासाठी www.evyakhyanmala.com या वेबसाईटवर क्लिक करा. तेव्हा, या व्याख्यानाच्या निमित्ताने या प्रसिद्धी पराड्.मुख इतिहास संशोधकाचा थोडक्यात परिचय करुन देणारा हा लेख.....

माणूसपण जगलेला डॉक्टर अभिनेता...

आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीतील संवादफेक, उंचेपुरे-देखणे व्यक्तिमत्त्व आणि भूमिकेवरची जबरदस्त पकड असणारे चित्रकर्मी, अभिनयसम्राट तसेच सामाजिक कार्यकर्ते म्हणजेच रंगभूमीवरचे ‘नटसम्राट’ डॉक्टर श्रीराम लागू.....

हाऊज द जोश.. ‘कोरोना’ला हरवणारच!

दि. १६ मे ते २४ मे रा. स्व. संघाने ‘निरामय फाऊंडेशन’च्या माध्यमातून महानगरपालिकेशी समन्वय साधत विलेपार्लेच्या नेहरूनगर वस्तीमध्ये कोरोना स्क्रिनिंग आरोग्य शिबिराचे आयोजन केले होते. संघ स्वयंसवेक, पदाधिकारी, डॉक्टर्स, वस्तीपातळीवरील कार्यकर्ते सेवाभावी वृत्तीने या शिबिरातील सेवाकार्यात सहभागी झाले होते. हे काम म्हणजे आजच्या भाषेत जीवावर उदार होणेच होय. पण हे काम करण्यास संघ स्वयंसेवक आणि त्या प्रेरणेने डॉक्टर्स, वस्तीपातळीवरील कार्यकर्ता तयार झाला आहे. त्या दैवी कार्याचा घेतलेला हा शब्दवेध.....

‘नॅशनल मेडिकल ऑर्गनायझेशन’ - नमो

रुग्णांचे वय एक महिन्याच्या बाळापासून, तर ७० वर्षांच्या वरिष्ठ नागरिकांपर्यंत होते. आजारात व लक्षणांतही विविधता होती. सर्दी, खोकला, बारीक ताप, उलट्या, जुलाब, चक्कर येणे, अस्वस्थ वाटणे, छातीत दुखणे, हातपाय थंड पडणे, उदास वाटणे इत्यादी लक्षणे तर डायबेटीस, क्षय रोग, दमा, ब्लडप्रेशर, थायरॉईड, मिरगी इत्यादी आजार होते. हे सर्व रुग्ण बरे कसे झाले? कदाचित रुग्णांचा माझ्यावर व माझ्या बोलण्यावर दृढ विश्वास होता...

कार्यकर्ता

कार्यकर्ता..

अभिनयाची सात्विक मूर्ती

हिंदी-मराठी सिनेसृष्टीचा प्रदीर्घ काळ ज्यांनी ’याचि देही याचि डोळा’ जगला अशा फार थोड्या दिग्गज कलाकारांपैकी एक. आपल्या सोज्ज्वळ, निरागस अभिनयाद्वारे चाहत्यांच्या मनात स्थान निर्माण करणार्‍या साक्षात प्रेमस्वरूप आई अर्थात दीदी सुलोचना लाटकर.....

भारताचे (जैविक) प्रभावक्षेत्र (उत्तरार्ध)

पूर्वार्धात आपण भारताचे जैविक प्रभावक्षेत्र कोणते याची चाचपणी त्याच्या शेजारात केली आणि शेवटी त्याची निश्चिती आग्नेय आशियाच्या नकाशावर केली. सदर भूभागाचा भारताशी असलेल्या जैविक नात्याचा परामर्श आपण त्याअगोदरच्या लेखांमध्ये घेतला होताच. पूर्वार्धाच्या शेवटी म्हटल्याप्रमाणे आज आपण संबंधित तपशिलाचा वेध घेणार आहोत. ..

काळ्या कानाचा माणूस

पेजली फिश आणि मी दोघे जिवलग मित्र होतो. पेजली आणि माझ्या आवडीनिवडी भिन्न होत्या. त्याला वाचनाची आवड, मी अरसिक. रात्री उशिरापर्यंत तो शेक्सपिअरची पुस्तकं वाचत किंवा बासरी वाजवत बसायचा, तेव्हा मी मद्यपान करीत उद्याच्या कामाची आखणी करायचो. ..

एक ध्यासवेडा भाषातज्ज्ञ : अरुण फडके

‘शुद्धलेखन हा आग्रह न राहता ती सवय झाली पाहिजे,’ असा आग्रह धरणारे व प्रत्यक्ष कृतीद्वारे आयुष्यभर कार्यरत राहणारे अरुण फडके नुकतेच अनंताच्या प्रवासाला निघून गेलेत. मराठी भाषा, तिचे सौंदर्य अधिकाधिक शुद्ध व स्वच्छ असावे म्हणून फडके प्रयत्नशील होते. त्यांच्या स्मृतींना आणि कार्यांना उजाळा देणारा हा लेख.....

लखनौ करार - टिळकांचा धाडसी प्रयोग

युद्ध करताना हरप्रकारे शत्रूची संख्या कमी करायची असते, ती वाढवून आपला फायदा नसतो. शत्रू वाढला तर आपले नुकसानच होते, हे टिळकांनी पुरेपूर हेरलेले दिसते. मुस्लिमांना आणि मुस्लीम लीगला काँग्रेसच्या विरोधात जाऊन ब्रिटिशांच्या बाजूने उभे करण्यापेक्षा त्यांना आपणच सवलती देण्याचा पर्याय टिळकांना निवडावा वाटला, कारण इंग्रजांच्या विरुद्ध त्यांनी पुकारलेल्या युद्धात त्यांना शत्रूची संख्या वाढवायची नव्हती. टिळकांचा झगडा ब्रिटिश साम्राज्यशाहीशी होता, ब्रिटिशांमुळे आपल्यावर आलेल्या पारतंत्र्याशी होता, मुसलमानांशी ..

शिलालेखांमध्ये ‘आर्य’

प्राचीन भारतीय वाङ्मयात आर्य शब्द एखाद्या वंशाचा वाचक नव्हे, तर सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच सगळीकडे वापरला गेल्याचे मागच्या लेखात आपण पाहिले. इतिहासाच्या अनेक संशोधकांना असे वाङ्मयीन संदर्भ ‘पुरावा’ या अर्थाने मान्य नसतात. त्यांना ‘भौतिक पुरावे’ लागतात. भौतिक पुरावे म्हणजे विविध शिलालेख, स्तंभलेख, ताम्रपट, नाणी, राजपत्रित अस्सल कागदपत्रे, इत्यादि. त्यांच्याही समाधानासाठी असे काही निवडक भौतिक पुरावे आता या लेखात आपण पाहूया...

कालाय तस्मै नमः

बालनाट्य, एकांकिकांपासून ते अगदी गूढकथांपर्यंत रसिकमनाचा नेमका ठाव घेणारे ज्येष्ठ रंगकर्मी, लेखक, दिग्दर्शक आणि निर्माते म्हणजे रत्नाकर मतकरी यांचे १७ मे रोजी निधन झाले. एक हौशी चित्रकार आणि परखड वक्ते म्हणूनही मतकरी सुपरिचित होते. तेव्हा, अशा या रसिकप्रिय, अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्वाच्या कारकिर्दीवर थोडक्यात प्रकाश टाकणारा हा लेख.....

कोरोना कहर (भाग-९) - कोरोनाविरोधी प्रभावी ‘आर्सेनिक अल्बम’

‘कोविड-१९’च्या या आजारावर होमियोपॅथीक उपचार हे सर्वात गुणकारी व खात्रीचे आहेत, हे रुग्णांवर केलेल्या चाचण्यांनंतर आता सिद्धही झाले आहे...

नियम’ पाळा नि‘यम’ टाळा!

‘भय इथले संपत नाही’ अशी परिस्थिती जगात ठायी ठायी निर्माण झाली आहे. कारण, अर्थातच कोरोना! जागतिक संकटाने आता आपल्या भोवती पाश आवळायला सुरुवात केली आहे...

संसर्गजन्य आजारावर ‘निसर्गोपचार’

आपली प्राणशक्ती चांगली ठेवण्याचं काम हे पदार्थ करतात. आपला पारंपरिक आहार हा समतोल होता. आज जागतिकीकरणाच्या नावाखाली आपण आपली खाद्यसंस्कृती सोडली आणि परक्यांची स्वीकारली...

‘कोरोना’ विषाणू विरोधात वैश्विक युद्ध

आज पुन्हा एकदा कोरोनाच्या कुरुक्षेत्रावर विजय मिळवायचा असेल तर श्रीकृष्णाची गरज भासणार आहे. पुन्हा एकदा सत्याचा विजय आणि दुर्गुणाचा पाडाव करायची खरी गरज आज आहे...

चीन आणि पाकिस्तानचे भारताविरोधात ‘हायब्रीड युद्ध’

पाकिस्तान आणि चीन यांचे भारताशी असलेले वैर हे जगजाहीर आहे. त्यामुळे इतके वर्षं हे देश भारताला वेगवेगळ्या पद्धतीने त्रास देत आहेत. पाकिस्तान पुरस्कृत दहशतवाद आणि चीनचा आक्रमक पवित्रा आपल्याला माहीतच आहे. परंतु, 2019 मध्ये ज्या वेळेला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे सरकार दुसर्‍यांदा निवडून आले, त्यानंतर या दोन्ही देशांनी भारताच्या विरुद्ध ‘हायब्रीड युद्ध’ सुरू केले आहे...

‘अफलातून टायमिंग’चा स्टेशन मास्तर...

नव्या कलाकारांचे कौतुक करणारे, वरकरणी गंभीर दिसणारे, पण आतून तितकेच खट्याळ आणि अंगभूत अभिनयाच्या जोरावर स्वत:चा वेगळा ठसा उमटवणारे उत्तम विनोदी अभिनेते म्हणजेच किशोर प्रधान...

लोकमान्य गजाआड झाल्यानंतर... (उत्तरार्ध)

मंडालेत कॉलराची साथ पसरल्यानंतर टिळकांना मिकटिल्ला कारागृहात काही काळासाठी हलवण्यात आले. त्यावेळी त्यांचे स्वयंपाकी कुलकर्णीही सोबत होते. स्टेशनवर त्यावेळी हजारो टिळकभक्त जमले होते आणि ‘लोकमान्य टिळक महाराज की जय’ अशा घोषणांनी परिसर दुमदुमून गेला होता. टिळकांच्या जयघोषार्थ जमलेली गर्दी पाहून मिकटिल्लाच्या जेलरने टिळकांना विचारले, “आपण कोणत्या देशाचे राजे आहात?” टिळक उत्तरले, “अहो, मी या साडेतीन देहाचा राजा नाही. माझे असे राज्य कोठून असणार?”..

पुण्यातील संघकार्य - ‘कोरोना’विरोधी लढाईतील ‘रोल मॉडेल’

‘अभिनंदनीय’ आणि ‘अनुकरणीय’ अशा दोन्ही पातळ्यांवर रा. स्व. संघाच्या पुणे महानगरातील कोरोनाविरोधी कार्याचा उल्लेख करावा लागेल. कोरोना व्हायरस हा प्रत्यक्ष न दिसणारा, परंतु तरीही एखाद्या संहारक शस्त्राइतकाच घातक शत्रू. त्यामुळे त्याच्या विरोधातील लढाईचं स्वरूप आणि रणनीतीही पूर्णपणे वेगळी. हीच बाब लक्षात घेऊन रा. स्व. संघ-जनकल्याण समितीने आपल्या कार्यकर्त्यांच्या संघटित, शिस्तबद्ध आणि अत्यंत ‘मायक्रो’ स्तरीय नियोजनातून पुणे महानगरात एक अभिमानास्पद, थक्क करणारं आणि ‘रोल मॉडेल’ म्हणून राबवण्यात यावं, असं ..

बौद्ध वाङ्मयात ‘आर्य’

लौकिक संस्कृत/प्राकृत साहित्यात आर्य शब्द एखाद्या वंशाचा वाचक नव्हे, तर सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच वापरला गेल्याचे मागच्या लेखात आपण पाहिले. हा शब्दप्रयोग बौद्ध वाङ्मयात देखील सगळीकडे अतिशय मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. याचा आता एक धावता आढावा घेऊ...

फ्रान्सची इटालियन राणी

सध्या ‘लॉकडाऊन’ सुरु आहे. त्यामुळे घरीच असतो. परिचितांचे फोन येतात. त्यातल्या अनेक प्रश्नांपैकी एक प्रश्न असा असतो की, “सध्या काय लिहितो आहेस?” मी उत्तर देतो की, “फ्रान्सचा घटनात्मक इतिहास, फ्रेंच राज्यक्रांती, तिचे तत्त्वज्ञान याचा अभ्यास करतोय.” कोरोना-कोरोनाच्या बातम्या वाचून, ऐकून तुम्हा सर्वांना कंटाळा आला असेलच, म्हणून थोड्या रूचीपालटासाठी हा एक नवीन विषय.....

लौकिक संस्कृत / प्राकृत वाङ्मयात ‘आर्य’

रामायण आणि महाभारत या दोन ‘आर्ष (ऋषींनी रचलेले) महाकाव्यांत’ आर्य शब्द सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच वापरला गेल्याचे मागच्या लेखात आपण पाहिले. आता पुढच्या उत्तरकालीन लौकिक संस्कृत / प्राकृत साहित्यात सुद्धा ‘आर्य’ शब्द कुठे आढळतो का, असल्यास कोणत्या अर्थाने येतो, याचाही असाच एक धावता आढावा घेऊ...

लोकमान्य गजाआड झाल्यानंतर...(पूर्वार्ध)

राजद्रोहाच्या कलमाखाली टिळकांनी भोगलेला मंडालेचा कारावास तब्बल सहा वर्षांचा! टिळकांच्या उत्तरायुष्यातील महत्त्वाचा, वैशिष्ट्यपूर्ण आणि तेवढाच खडतरसुद्धा! मंडालेत टिळकांची प्रकृती बिघडली. दरम्यान, पुण्यात त्यांच्या पत्नीचे निधन झाले. टिळकांनी दुःखाचे हे प्रहार सोसून मंडालेत ‘गीतारहस्य’ लिहिले, हे सर्वश्रुत आहेच. मंडालेच्या कारागृहातले टिळकांचे वर्तन गीतेतील कर्मयोग्याला शोभेल असेच आहे...

भारताचे (जैविक) प्रभावक्षेत्र (पूर्वार्ध)

भारत एक ‘आशियाई शक्ती’ म्हणून प्रस्थापित होऊ लागल्याचा उल्लेख या अगोदर झाला होता. (या लेखमालेचा लेख क्र.१) तसेच अभ्यासकांच्या मते, तो नजीकच्या भविष्यकाळात एक ‘महाशक्ती’ म्हणून उदयाला येऊ शकतो, असेही म्हटले होते. आज आपण त्या अंगाने, याच लेखमालेच्या माध्यमातून चर्चेत आणलेल्या आग्नेय आशियाच्या विशेष संदर्भावर, लक्ष केंद्रित करणार आहोत...

चाचाभतीजा

बुशरोड काका हे वेमाऊथ बँकेचे केवळ संस्थापकच नव्हते, तर आधारस्तंभ होते. आता हा एकच आधारस्तंभ उरला होता. काकांनी थोडीथोडकी नव्हे, तर तब्बल साठ वर्षे या बँकेच्या सेवेत व्यतीत केली होती. बँक हे त्यांचे सर्वस्व होते. बँकेच्या लेजरमधल्या नव्या कोर्याय पानांप्रमाणे काकांचं अंतरंग शुभ्रधवल होतं आणि बँकेसाठी राबताराबता त्यांची त्वचा रापून बँकेतल्या महोगनी लाकडाच्या फर्निचरप्रमाणे तांबूस काळसर झाली होती...

सेलिब्रिटी कलाकार ते सामाजिक कार्यकर्ता...

‘दुनियाने उन्हे खलनायक का नाम दिया, लेकिन उन्होंने भी बहोत कुछ नेक काम किया’ असे अभिनयाबरोबरच सामाजिक भान जपणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सर्वांचे लाडके ‘तात्या’ उर्फ सदाशिव अमरापूरकर......

तथागत बुद्धाचा उपदेश आणि संघ स्वयंसेवक

तथागतांचा ‘धम्म’ हा ‘धर्म’ म्हणून प्रत्यक्षात आचरणात आणणारे जर कुणी आहेत, तर ते आहेत. रा. स्व. संघाचे स्वयंसेवकच! बुद्धांचा अजरामर उपदेश आणि रा. स्व. संघाच्या स्वयंसेवकांचे नाते मला नेहमीच जाणवते. आज तथागत गौतम बुद्धांची जयंती आहे. त्यानिमित्ताने बुद्धांचा उपदेश आणि संघ स्वयंसेवकांचे कार्य याचा घेतलेला मागोवा...

"आदिवासी हिंदू नाहीत?", डाव्यांकडून धर्मप्रसारणासाठी 'ब्रेनवॉशिंग'

विचारधारेच्या नावाखाली धर्माला नख लावण्याचा प्रयत्न ..

मनावर राज्य करणारा हसतमुख कलावंत...

अभिनय कौशल्य, विनोदाचं अचूक टायमिंग, उत्तम संवादफेकीच्या जोरावर ज्यांनी अनेक भूमिका अजरामर केल्या, ते व्यक्तिमत्व म्हणजे अभिनेते विजू खोटे.....

वस्तीपातळीवरील ‘क्वारंटाईन’ची अजब गजब कहाणी

मुंबईतल्या झोपडपट्ट्यांमध्ये कोरोनाने शिरकाव केला आणि त्यामुळे आधीच छिन्नविच्छिन जीवन जगणार्‍या गरिबांचे जगणे आणखीनच असाहाय्य झाले. ज्या वस्तीमध्ये कोरोना ‘पॉझिटिव्ह’ रूग्ण सापडतो, ती संपूर्ण वस्तीच प्रशासनाकडून ‘सील’ केली जाते. तेथील काही लोकांना ‘होम क्वारंटाईन’, तर काहींना ‘क्वारंटाईन’स्थळी नेले जाते. नमुन्यादाखल विक्रोळीतील ‘सील’ केलेल्या वस्त्यांचे आणि ‘क्वारंटाईन’ स्थळाचे हे वास्तव.....

लोकमान्य टिळक आणि भारतीय उद्योगधंदे

‘बिझनेस नेटवर्क’चा वापर ‘पॉलिटिकल नेटवर्क’ वाढवण्यासाठी म्हणून टिळकांनी सगळ्यात आधी आपल्या देशात केला. शेतकरी, मजूर आणि व्यापारी या तिन्ही वर्गातील लोकांचा भारताच्या स्वातंत्र्यचळवळीसाठी टिळकांना पुढे फार उपयोग करून घेता आला आणि आपली राजकीय मते खर्‍या अर्थाने समाजाच्या सर्व स्तरात पोहोचविता आली. राजकीय आंदोलने करता करता उत्तम आणि यशस्वी व्यापार कसा करावा, याचा वस्तुपाठ टिळकांनी आपल्या कृतीतून घालून दिला. राजकीय साध्यासाठी साधन म्हणून उद्योगाचा वापर करून घेणार्‍या लोकमान्यांचे कौतुक करावे तेवढे थोडेचं!..

रामायण, महाभारतात ‘आर्य’

‘आर्य’ शब्दाच्या अर्थाच्या विविध छटा मागच्या लेखात आपण पाहिल्या. तसेच आर्य आणि दस्यु या शब्दप्रयोगांचे वैदिक साहित्यातले काही दाखले सुद्धा आपण पाहिले. ही उद्धरणे प्रत्यक्ष वैदिक संहितेतली असल्यामुळे सर्वात प्राचीन झाली. परंतु पुढच्या उत्तरकालीन संस्कृत साहित्यात सुद्धा ‘आर्य’ शब्द कुठे आढळतो का, असल्यास कोणत्या अर्थाने येतो, याचा आता एक धावता आढावा घेऊ...