विविधा

सब समाज को साथ लिए

'नया भारतीय संविधान' हे अतिशय फालतू पुस्तक व्हॉट्सअॅगपवर पाहिले आणि मनात अनेक स्मृती जागृत झाल्या. अनुभवलेला रा. स्व. संघ डोळ्यासमोर आला. तो मांडायलाच हवा.....

शेजारधर्म - इंडोनेशियाचा ‘भरत’भाव

इंडोनेशिया हा मुस्लीमबहुल आणि त्यातही जगातला सर्वाधिक मुस्लीम लोकसंख्येचा देश असल्यामुळे ‘इस्लामी राष्ट्र संघटनेत’ (Organisation of Islamic Countries) त्याचं एक विशिष्ट वजन आहे. पाकिस्तानने त्या व्यासपीठावर काश्मीर प्रश्न वेळोवेळी उपस्थित करून इतर सभासद देशांना प्रक्षोभित करण्याचा प्रयत्न अनेकवेळा केला. पण इंडोनेशियाच्या ठाम भूमिकेमुळे भारताच्या निषेधाचे संयुक्त पत्रक कधीही त्या व्यासपीठावरून निघू शकले नाही. त्याउलट इस्लामी दहशतवादाविरुद्ध भारताने घेतलेल्या भूमिकेला इंडोनेशियाने नेहमीच पाठिंबा दर्शवला ..

स्त्रियांची सुरक्षा : काही उपाययोजना

महिलांना नोकरी, व्यवसाय किंवा इतर अनेक कारणांनी बाहेर पडावे लागते. दरवेळी वडील, भाऊ, नवरा सोबत नसतातच. त्यामुळे अनावस्था प्रसंग ओढवल्यास स्त्रीला स्वतःची सुरक्षा स्वतःच करावी लागते. म्हणून एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे की, स्त्रियांनी फिजिकल फिटनेस वाढवण्याची गरज आहे. संकटाच्या प्रसंगी पळून जाण्याची वेळ आली तर तसे करता आले पाहिजे. आपत्कालीन परिस्थितीत कमीत कमी पाच ते दहा मिनिटे स्वतःचे रक्षण कसे करता येईल यासाठी बॉक्सिंग, कराटे अशा प्रकारचे काही स्वसंरक्षणात्मक धडे घेणे गरजेचे आहे. ते घेतल्यास सज्जनशक्ती ..

समाजसुधारक सावरकर

मागील लेखात सशस्त्र क्रांतिकारक म्हणून सावरकरांविषयी महत्त्वाचे क्रांतिकारक आपल्या भावना कोणत्या शब्दांत व्यक्त करत होते, त्याचा थोडक्यात आढावा घेतला. या भागात आपण त्यांच्या इतर काही पैलूंविषयी काही निवडक मान्यवरांच्या भावना जाणून घेऊ...

लोकमान्य टिळक आणि शिवजन्मोत्सव (भाग ४)

मराठे-ब्राह्मण हा वाद तसा फार जुना आहे. जातीय आवेश ही आपल्या देशातील लोकांमध्ये फार खोलवर जाऊन बसलेली विषवल्ली आहे, हे टिळक फार चांगल्या रीतीने जाणत होते. महाराष्ट्रापुरता जरी विचार केला तरी सशक्त राष्ट्रनिर्मितीसाठी ब्राह्मण आणि मराठे यांनी एकत्र येणे हे किती गरजेचे आहे, हे टिळकांसारख्या द्रष्ट्या नेत्याला ठाऊक नसेल तर नवलच. इतिहासही तेच सांगत होता. ब्राह्मण आणि मराठे एकत्र येऊन लढले तेव्हाच मोठमोठ्या संकटातून महाराष्ट्र सावरू शकला याचे दाखले टिळकांच्या नजरेसमोरून हलत नव्हते, म्हणूनच ब्राह्मण-मराठ्यांची ..

स्वच्छतेच्या दानाचे निर्मल कार्य...

नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे संत निवृत्तीनाथ यांच्या यात्रेनिमित्त वैष्णवांचा मेळा जमतो. या मेळ्यामध्ये वारीला आलेले वारकरी आणि परिसर, पर्यावरण यांच्यादृष्टीने अत्यंत महत्वाचा असलेला निर्मलवारी उपक्रम वनवासी कल्याण आश्रमातर्फे राबवला जातो...

‘तान्हाजी’ : धैर्यवान योद्ध्याची शौर्यगाथा !

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी स्वराज्य स्थापन केले. त्यासाठी त्यांच्याकडे अनेक मोठे पराक्रमी योद्धे, सुभेदार, शिलेदार होते. सर्वांच्या मनात स्वराज्य स्थापन करायचे होतेच. औरंगजेबाला दख्खनवर विजय मिळवायचा होता. त्याने मिर्झा राजे यांना हाताशी धरून शिवाजी महाराजांकडून तहाच्या अटीमध्ये २३ किल्ले मागून घेतले. त्यामध्ये कोंढाणा किल्लासुद्धा होता. ..

‘इराण विरुद्ध इराण’

इराणसाठी हा कठीण काळ आहे. महासत्ता अमेरिकेशी युद्ध इराणलाही परवडणारे नाहीच. त्यातच देशांतर्गत आंदोलनाचे रूपांतर गृहयुद्धात झाले, तर इराणच्या सरकारसह खामेंनीच्या खुर्चीलाही हादरे बसतील. म्हणूनच इराणला सामंजस्याची भूमिका स्वीकारून हा गृहकलह आटोक्यात आणावा लागेल...

येवा 'हॉटेल सिंधुदुर्ग' आपलाच असा!

खवय्यांची दुखरी नस म्हणजे मालवणी जेवण! त्यात कोंबडी वडे, सोलकढी, मटण, मासळी, खेकडा म्हणजे पर्वणीच... दुपारी किंवा रात्रीच्या जेवणाचा बेत गरमागरम भाकरी, कोळंबी मसाला आणि चिकन-वड्यांवर ताव मारण्याचे मुलुंड-ठाण्यातील मध्यवर्ती ठिकाण म्हणजे 'हॉटेल सिंधुदुर्ग-मालवणी मेजवानी'...

आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या आखाड्यात भारत!

दै. 'मुंबई तरुण भारत'च्या या स्तंभांतर्गत आपण आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या विषयाचा या नवीन लेखमाले अंतर्गत अभ्यास करणार आहोत. सदर अभ्यास हा अर्थातच भारतकेंद्रित असणार आहे. भारत एक आशियाई शक्ती म्हणून प्रस्थापित होऊ लागला आहे आणि एकूण संबंधित लक्षणं पाहता, ज्यामध्ये राजकीय नेतृत्व आणि त्याची दीर्घकालीन धोरणं यांचा प्रामुख्याने समावेश होतो...

जेल के ताले टूट गये; व्ही. टी. दादा छुट गये!

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे नाशिक जिल्ह्यातील ज्येष्ठ कार्यकर्ते व्ही. टी. तुसेदादा यांचे नुकतेच निधन झाले. तुसेदादा यांच्या कार्याची ओळख करुन देणारा हा श्रद्धांजलीपर लेख... ..

फादर दिब्रिटो, 'ह्या' प्रश्नांची उत्तरे द्याच!

माझे जुने स्नेही आणि अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे नवनियुक्त अध्यक्ष फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो यांना सुमारे काही महिन्यांपूर्वी मी एक पत्र पाठवले होते. मी त्या पत्रात फादर दिब्रिटो यांच्या साहित्यिक वैचारिक भूमिकेबद्दल काही गंभीर प्रश्न, काही परखड आक्षेप मांडले आहेत; त्यांच्या-माझ्यातील परस्परचर्चेत मी ते यापूर्वीही अनेकदा - काही वेळा जाहीरपणेसुद्धा - मांडले आहेत. त्या प्रश्नांबद्दलची त्यांची उत्तरे समजून घ्यायला मी तयार असतानाही त्यांनी सुमारे तेरा वर्षे मला ताटकळत ठेवले. त्यामुळे नाइलाजाने आणि ..

नागरिकत्व व राष्ट्रीयत्व; काय सांगतो इस्लाम?

सध्या आपल्या देशात 'नागरिकत्व सुधारणा कायदा', 'राष्ट्रीय नागरिकत्व सूची' या विषयांवरून मोठे वादळ उठलेले आहे. पाकिस्तान, बांगलादेश व अफगाणिस्तान या देशांतून धार्मिक छळामुळे स्थलांतरित होऊन आपल्या देशात आश्रय घेतलेल्या व घेणार्‍या हिंदू, बौद्ध, जैन, शीख, पारशी व ख्रिश्चन लोकांना नागरिकत्व देण्याच्या प्रश्नावरून, 'यांत मुस्लिमांवर अन्याय होत आहे,' 'धार्मिक आधारावर नागरिकत्व देणे,' 'घटनेतील समानतेच्या तत्त्वाशी विसंगत आहे. त्यामुळे हा कायदा घटनाविरोधी आहे,' अशा स्वरूपाची टीका होत आहे. या संबंधी विचार ..

ईशान्य भारताच्या आर्थिक भरभराटीसाठी

युद्धकाळात 'सिलिगुडी कॉरिडोर' बंद पडला तर आपल्याला बांगलादेशमधून येणाऱ्या नद्यांचा आणि रस्त्यांचा वापर करता येईल. ईशान्य भारतात प्रवेश करण्यासाठी भारताकरिता अनेक मार्ग खुले होत आहेत. बांगलादेशातील नद्यांचा वापर करून आपण ईशान्य भारतात एक आर्थिक क्रांतीच करत आहोत...

लेखक सावरकर आणि सावरकरांचे लेखक...

मुळातच सावरकर मार्सेलिस बंदरातील समुद्रातील उडीमुळे जगप्रसिद्ध होते. त्यात ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध युद्ध पुकारल्यामुळे त्यांना अभूतपूर्व अशी दोन जन्मठेपेची शिक्षा झाली होती. फ्रेंच भाषेत खोराट नावाच्या लेखकाने सावरकरचरित्र दहा-पंधरा वर्षे तरी आधीच प्रसिद्ध केले होते. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे 'अठराशे सत्तावनचे स्वातंत्र्यसमर' ही भारतीय क्रांतिकारकांची जण दुसरी भगवद्गीता झाली होती! पुस्तक प्रकाशित होण्याआधीच त्यावर बंदी आलेले हे जगातील एकमेव पुस्तक होते आणि त्याच्या अनेक आवृत्त्या निघाल्या...

लोकमान्य टिळक आणि शिवजन्मोत्सव भाग-२

शिवजयंतीच्या संदर्भात बोलताना आजकाल जोतिराव फुले समाधीपाशी गेले आणि त्यांना पोवाडा स्फुरला आणि त्यांच्या प्रेरणेतून शिवजयंती उत्सव सुरू झाला, असा दावा अनेकदा केला जातो. टिळकांनी हा उत्सव सुरू केला याचे पुरावे उपलब्ध असतानाही असे वारंवार पसरवले जाते. पुन्हा एकदा जातीय तेढ निर्माण व्हावी, माथी भडकावीत, वाद व्हावा असे सुप्त हेतू, मनाला येईल ते तथ्यहीन लिहिणार्‍या बोलणार्‍यांच्या मनात असावेत. आश्चर्य म्हणजे गुगल, विकीपीडियासारख्या समाज माध्यमांवर अशी तथ्यहीन माहिती ठोकून दिली आहे. दुर्दैवाने कोट्यवधी ..

महाराष्ट्र राज्य कला प्रदर्शनाची ‘साठी’

दि. ७ जानेवारी रोजी ६०व्या राज्य कला प्रदर्शनाचे उद्घाटन राज्यपाल भगतसिंह कोश्यारी यांच्या हस्ते आणि राज्याचे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांच्या प्रमुख उपस्थितीत होणार आहे. त्यांच्याच हस्ते विविध सन्मान आणि गौरव प्रदान केले जाणार आहेत. तेव्हा या ऐतिहासिक प्रदर्शनाची पार्श्वभूमी आणि स्वरूप यांवर प्रकाश टाकणारा हा लेख.....

संस्कारधन फुलविणारी ’संस्कार निकेतन’

शिक्षण... या तीन अक्षरी शब्दांत अवघ्या मानवजातीचे जीवन सामावले आहे. शिक्षणाच्या माध्यमातून केवळ ज्ञान नव्हे, तर संस्कारांची बीजे पेरली जाणे आणि त्या शिदोरीवर भविष्यातील वर्तन फुलणेदेखील अभिप्रेत आहे. आधुनिक काळात असलेल्या जीवघेण्या स्पर्धेत विद्यार्थ्यांना यश प्राप्तीसाठी संधी उपलब्ध करून देणार्‍या अनेक शाळा आहेत. मात्र, गोदाकाठी जीवनातील प्रत्येक टप्प्यावर शौर्याने सामना करण्याची उर्मी लहान वयातच विद्यार्थ्यांच्या ठायी देणारी आणि खर्‍या अर्थाने जीवनमूल्यांची जोपासना करणारी पूर्व प्राथमिक आणि प्राथमिक ..

व्यंगचित्रांचा ‘विकास’ विसावला

अगदी जड अंतःकरणाने...! चित्रकला क्षेत्रातील आणि सर जे जे स्कूलचे ‘आयकॉन’ ठरलेले, ज्यांनी व्यंगचित्र कलेच्या एका खास अंगाचा विकास घडवून आणला, ते ज्येष्ठ-श्रेष्ठ व्यंगचित्रकार विकास सबनीस फक्त ६९व्या वर्षीच समाजकारण आणि राजकारण या दोन घटकांना कायमचे सोडून गेले. चुटपुट लावून गेले. हे मानायला मन धजत नाही...

लोकमान्य टिळक आणि शिवजन्मोत्सव (भाग१)

टिळक म्हटलं की गणेशोत्सव आणि शिवजयंती या दोन्हीचा हमखास उल्लेख होतोच. त्यातही गणेशोत्सवाबद्दल भरपूर लिहिलं-बोललं जातं. मात्र, शिवजयंतीबद्दल तसं होताना दिसत नाही. महाराष्ट्रात आज शिवजयंती उत्साहात साजरी केली जाते. मात्र, शिवजयंतीच्या उत्सवाबद्दल आस्थेने लेखन करून या उत्सवाचे खरे स्वरूप, भूमिका मांडताना फार शिवप्रेमी दिसत नाहीत. शिवाजी महाराजांच्या नावे टिळकांनी सुरु केलेल्या या उत्सवाला खूप मोठा इतिहास आहे, राष्ट्रोद्धारणाचे प्रबळ अधिष्ठान आहे. तेव्हा जाणून घेऊया टिळकांनी सुरु केलेल्या शिवजन्मोत्सवाचा ..

२०२०मधील कायदा-सुव्यवस्था व सुरक्षेची आव्हाने

नागरिकांच्या सुरक्षेची जितकी जबाबदारी ही सरकार आणि पोलीस प्रशासनाची आहे, तितकीच ती खुद्द नागरिकांचीही आहे. त्यामुळे सरत्या वर्षातील घटनांमधून धडा घेऊन नागरिकांनी आपल्या सुरक्षेची पूर्ण खबरदारी घेण्यासाठी काय करता येईल, याची माहिती देणारा हा लेख.....

‘सिंध’ ते ‘मराठा सेक्शन’

१९४७साली जेव्हा देशाची फाळणी झाली, तेव्हा सिंध व कराची (आताच्या पाकिस्तानचा भूभाग) आणि बंगाल (आताचा बांगलादेश) इथून लाखोंच्या संख्येने सिंधी, शीख, बंगाली व इतर हिंदू बांधवांनी आपला जीव वाचवण्यासाठी भारताच्या दिशेने धाव घेतली. धार्मिक उत्पीडन, व बलात्कार अत्याचार यांसारख्या घटनांपासून वाचण्यासाठी त्यांनी आपले घरदार, पैसा-अडका, व्यवसाय-धंदा सर्व गमावले...

महिलांना निर्भयत्व प्रदान करणारे निर्भय पथक

नाशिक शहर पोलिसांमार्फत सध्या नाशिक शहरात निर्भया पथकाच्या माध्यमातून अनोखे स्टिंग ऑपरेशन राबवत महिला सुरक्षेस प्राधान्य दिले जात आहे. शहरातील माताभगिनींना याद्वारे निर्भयपणे जगण्यासाठी मदत मिळाली आहे. या निर्भया पथकाचे कार्य खरोखरच अभिमानास्पद आणि अभिनंदनीय आहे...

नवनवीन क्षितिजे पादाक्रांत करी पितांबरी

'पितांबरी'ची सध्या बाजारात अनेकविध क्षेत्रातील दर्जेदार उत्पादने उपलब्ध आहेत. परंतु, 'पितांबरी'ने आता सौरऊर्जा आणि अ‍ॅन्टीव्हायरस सॉफ्टवेअरच्या नवीन क्षेत्रांतही आपली विश्वासार्हता कायम ठेवत तितक्यात ताकदीने प्रवेश केला आहे. त्याविषयी.....

विश्व हिंदू परिषद सेवा कुंभ २०१९ : अनाथांना माया देणारी मातृछाया

विश्व हिंदू परिषदेच्या कोकण प्रांताच्या सेवा विभागातर्फे रविवार, दि. २२ डिसेंबर रोजी कांदिवली येथे 'सेवाकुंभ' आयोजित करण्यात आला आहे. कांदिवली पश्चिम येथील हरियाणा भवन येथे सकाळी ९ ते सायंकाळी ७ या वेळेत हा कार्यक्रम होईल...

लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव भाग-६

क्वेट्टा ते कोचीन आणि कलकत्ता ते कराची अशी या उत्सवाची व्याप्ती वाढली, त्याला जबाबदार होते ते फक्त टिळक! आज टिळकांचा हा उत्सव जगभर पसरला असे आपण म्हणतो. पण, त्याचा प्रसार होण्याची सुरुवात तेव्हापासूनच झाली होती याचीही अनेक उदाहरणे सापडतात. अरबस्तानच्या टोकावर असेलल्या एडनपासून तर पूर्व आफ्रिकेतल्या नौरोबी शहरापर्यंत हा उत्सव त्याच काळात पोहोचला होता. कराची, लाहोर, रावळपिंडी आणि क्केट्टा याही शहरात पूर्वी गणेशोत्सव होत असे. टिळकांनी आपल्या संघटन कौशल्यावर त्याची व्याप्ती वाढवून गणेशोत्सव 'राष्ट्रीय' ..

'वंद्य वंदे मातरम्'

भारताचे राष्ट्रीय गान 'वंदे मातरम्'चा जागर 'वंद्य वंदे मातरम्' या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने नाशिकमध्ये जानेवारी महिन्यात होणार आहे. त्या दृष्टीने 'वंदे मातरम्'चे महत्त्व, कार्यक्रमाचे स्वरूप, 'वंदे मातरम्'ला होत असलेल्या विरोधाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन याबाबत आयोजकांशी साधलेला संवाद लेख रूपाने.....

अविस्मरणीय सोलेगांवकर

नोंद असलेल्या या काही सन्मानप्राप्त कलाकृतींसह १९३० ते १९७६ अशा सुमारे पाच तपांच्या कलासाधनेत सोलेगांवकरांची कला दीर्घायु वटवृक्षाप्रमाणे बहरली. इतका मोठा धार्मिक आणि आध्यात्मिक कलासाधक, त्यांच्या समकालीन कलाकारांच्या तुलनेत प्रसिद्धीच्या झोतात आला नाही...

विश्व हिंदू परिषद सेवा कुंभ २०१९ : अहर्निशं सेवामहे

'अहर्निशं सेवामहे' या उक्तीप्रमाणे हजारो सेवाभावी बंधुभगिनी विश्व हिंदू परिषदेच्या विविध सेवा प्रकल्पांमध्ये प्रत्यक्षपणे कार्यकर्ता म्हणून योगदान देत आहेत. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणून आज भारतभरात विश्व हिंदू परिषदेच्या माध्यमातून ९२, ८४७ प्रकल्प चालतात. त्यापैकी ६६,५२० शिक्षण, २०१४ आरोग्य, ४८२ स्वयंरोजगार आणि १,८३१ प्रकल्प सामाजिक सेवेशी जोडलेले आहेत. कोकण प्रांतात ४२७ शैक्षणिक, २१ आरोग्याचे, ८ स्वयंरोजगार आणि १४ सामाजिक सेवेचे असे एकूण ४८२ प्रकल्प आहेत. तेव्हा विश्व हिंदू परिषदेच्या होऊ घातलेल्या ..

विश्व हिंदू परिषद सेवा कुंभ २०१९ : शिव कल्याण केंद्र - मुंबई

मुंबईच्या अगदी मध्य भागात सायनसारख्या ठिकाणी एक अख्खी टेकडी विश्व हिंदू परिषदेला सेवाकार्यासाठी मिळालेली आहे, हे अनेकांना माहीत नसेल. अर्थात सर्वांनी हनुमान टेकडी हे नाव कधीतरी ऐकलेलेच असेल. तर हेच आहे आपले सायन कोळीवाड्यातले ‘शिव कल्याण केंद्र.’ ..

विश्व हिंदू परिषद सेवा कुंभ २०१९ : तलासरी प्रकल्प

तलासरी हा शब्द ऐकताच डोळ्यासमोर एका प्रदीर्घ संघर्षाचा जीवनपट उभा राहतो. १९६४ साली विश्व हिंदू परिषदेच्या स्थापनेनंतर सेवाकार्य सुरू करण्याचा निर्णय होतो आणि तलासरी येथे प्रकल्प सुरू करण्याचे ठरते. कम्युनिस्टांचा बालेकिल्ला, लाल बावट्याचा रक्तरंजित दहशतवाद, ख्रिश्चन मिशनर्‍यांचे जुने काम अशा प्रतिकूल परिस्थितीत अयोध्येच्या रामरायाप्रमाणे स्वतःचे राजकीय पद सोडून माधवराव काणे तलासरीत दाखल होतात. सात मुलांना घेऊन एका झोपडीवजा घरात वसतिगृहाची सुरुवात होते. अनंत अडचणी, स्थानिक विरोध, प्रकल्पावर झालेले ..

विश्व हिंदू परिषद सेवा कुंभ २०१९ : भगिनी निवेदिता उत्कर्ष मंडळ - बालवाडी प्रकल्प

ठाणे शहरातील वागळे इस्टेट या भागात विश्व हिंदू परिषदेच्या माध्यमातून १७ बालवाड्या चालतात. १९९८ साली धर्मांतरण रोखण्यासाठी या बालवाड्या सुरू करण्यात आल्या आहेत. या शिक्षिकांना वर्षाच्या सुरुवातीला ७ दिवसांचे प्रशिक्षण देण्यात येते. हिंदू धर्माचे संस्कार व संस्कारांवर आधारित शिक्षण या बालवाड्यांमधून दिले जाते...

'विद्या विकासा'चे वटवृक्ष

विश्व हिंदू परिषदेच्या कोकण प्रांतातर्फे दि. २२ डिसेंबर रोजी मुंबईत 'सेवाकुंभ'चे आयोजन करण्यात आले आहे. त्यानिमित्ताने आजपासून पुढील चार दिवस विहिंपने उभारलेल्या, मदतीचा हात देऊ केलेल्या अशाच काही महत्त्वाच्या सेवाप्रकल्पांचा आपण आढावा घेणार आहोत. आज जाणून घेऊया नेरळच्या 'विद्या विकास मंदिर' या शाळेबद्दल... Article on Vidya Vikas Mandir School and VHP contribution ..

सावरकर आणि द्विराष्ट्रवाद

नागरिकत्व सुधारणा कायद्यासंबंधीच्या चर्चांमध्ये सावरकरांचा धर्माच्या आधारावर हिंदुस्थानाच्या फाळणीला पाठिंबा असल्याचे वारंवार संदर्भ दिले गेले. पण, नेहमीप्रमाणेच सावरकरांच्या एका वाक्यावरूनच सावरकरांनी द्विराष्ट्रवाद मांडला अथवा द्विराष्ट्रवादाचे समर्थन केले आणि या सिद्धांताचीच अंमलबजावणी जिनांनी करून फाळणीची मागणी केली, असा अत्यंत हास्यास्पद आरोप केला जातो. तेव्हा सावरकरांच्या या विधानांचा नेमका अन्वयार्थ काय होता, याचा या लेखात केलेला ऊहापोह.....

लष्कराचे आधुनिकीकरण अत्यावश्यक

चिनी सैन्याच्या आधुनिकीकरणावर लक्ष ठेवले पाहिजे. त्याच गतीने देशाच्या लष्कराचेही आधुनिकीकरण केले पाहिजे. सध्या अरूणाचल प्रदेश, ईशान्य भारतामध्ये रस्ते, रेल्वेमार्ग, विमानतळे यांच्यावर मोठे काम केले जात आहे. त्याचा वेग अजून वाढवला पाहिजे आणि नियोजनपूर्वक काम करून आपल्या लष्कराला भविष्यात होऊ शकणार्‍या लढाईला तोंड देण्यासाठी सज्ज केले पाहिजे...

गावपळण : असाही एक दृष्टीकोन

महाराष्ट्रातील काही मोजक्या गावांमध्ये आजही 'गावपळण' ही परंपरा पाळली जाते. ही श्रद्धा आहे का अंधश्रद्धा हा भाग वेगळा. शेकडो वर्षांपासून चालत आलेली ही परंपरा पाळणारे 'आचरे' हे कोकणातील एक गाव. या गावाची 'गावपळण' दि. १२ डिसेंबर ते १५ डिसेंबर दरम्यान संपन्न झाली. दर चार वर्षांनी तीन दिवसांसाठी संपन्न होणार्‍या अनोख्या 'गावपळण' या परंपरेचा आढावा घेणारा हा लेख.....

लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव : भाग ५

गणपतीचा उत्सव नव्या सार्वजनिक स्वरुपात पुन्हा एकदा लोकांसमोर आला, तेव्हा हिंदू-मुसलमान दंगे सुरू होते. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने हिंदू एकत्र येऊन जोमाने लढू लागले. पुढे पुढे या उत्सवातील जातीय समीकरणे बदलू लागली आणि उत्सव सर्वसमावेशक झाला. मेळे आणि पूजाअर्चा फक्त प्रकाशझोतात आली तर सुधारकांची टीका अधून-मधून कानी पडत असे. ती होऊ नये म्हणून टिळकांनी या उत्सवाला केवळ धार्मिक संस्कारापुरते मर्यादित न ठेवता, वेळोवेळी अधिकाधिक व्यापक करत नेले. त्यांचे ध्येय फार मोठे होते, त्यांना बर्‍याच गोष्टी ..

नागरिकत्व सुधारणा कायदा : वस्तुस्थितीपेक्षा भ्रमच जास्त

आठवड्यात संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी बहुमताने मंजूर केलेल्या ‘नागरिकत्व सुधारणा विधेयका’चे (सीएबी किंवा सिटीझनशिप अमेंडमेंट बिल) एकाच वाक्यात वर्णन करायचे झाल्यास ‘हेतू शुद्ध असला तरीही सर्वाधिक गैरसमज निर्माण करणारे विधेयक’ असेच करावे लागेल. या विधेयकासंबंधी विविध नेत्यांच्या वक्तव्यांवरून भाजप किंवा गृहमंत्री अमित शाह हा खटाटोप कशासाठी करीत आहेत, असा प्रश्न माझ्याही मनात निर्माण झाला होता. त्यामुळेच त्याच्याविषयी अधिक उत्सुकता निर्माण झाली होती. ती पूर्ण करण्यासाठी या विधेयकाची पूर्वपीठिका वाचली. ..

जलरंगातील ‘सुदीप’

जहांगिर कलादालनात, एका बंगाली अवलियाने जलरंगातील किमयागारी प्रदर्शित केली आहे. निसर्गचित्रकार सुदीप रॉय यांनी त्यांच्या कुंचल्याची करामत दाखविली आहे. मदतीला कोलकात्याचे दैनंदिन जीवन, भारतीय विशेषतः बंगाली संस्कृती...!!..

आणीबाणीशी लढणारा आणखी एक योद्धा काळाच्या पडद्याआड!

संघ फक्त ठराविक लोकांचाच.... पण, संघ अमुक एक लोकांचा नाही. संघ शेतकर्‍यांचा कधी होता, असे प्रश्न विचारणाऱ्या मंडळींना उत्तमराव बडधे आणि त्यांचे बंधू यांचे जीवन हे एक कृतिशील उत्तर होते. बडधे घराण्याचे तिन्ही लेक संघसमर्पित जीवन जगले. आज उत्तमराव काळाच्या पडद्याआड गेले. पण, त्यांचे जीवनकार्य प्रेरणादायी आहे. उत्तमराव बडधे यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!..

हिंदू संघटक : डॉ. बा. शि. मुंजे

हिंदूंमधील जात्याभिमान दूर होऊन सर्व हिंदू समाज एक व्हावा, त्यांच्यामधील दुहीची भावना दूर व्हावी, यासाठी ते आयुष्यभर झिजले. नाशिकच्या काळाराम मंदिरातील मंदिर प्रवेशाच्या डॉ. आंबेडकरांच्या सत्याग्रहाच्या वेळीदेखील मध्यस्थी करून अस्पृश्यांना सन्मानाची वागणूक द्यावी व आदरपूर्वक त्यांना मंदिर प्रवेश करू द्यावा, यासाठी ते प्रयत्नरत होते. त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘भोंसला सैनिकी शाळेत’देखील कधीही जातिभेदाला थारा दिला गेला नाही...

द्रष्टा राष्ट्रनेता : गोलमेज परिषद व डॉ. मुंजे भाग २

गोल मेज परिषदेचे दुसरे अधिवेशन १९३१ मध्ये पार पडले. या परिषदेला ही डॉ. मुंजेंना निमंत्रित केले होते. यावेळीदेखील डॉ. मुंजे अल्पसंख्याक उपसमितीवर नेमले गेले. या समितीदेखील जातीनुसार प्रतिनिधी देण्याचे तत्त्व राष्ट्रीयत्वास घातक आहे. प्रत्येक प्रांतात सर्व जातींना सारखाच मताधिकार असावा, मतदारसंघ मिश्र असावेत व कोणत्याच मंडळात राखीव जागा नसाव्यात, असे डॉ. मुंजेंचे प्रतिपादन होते. Article on Round Table Council and Dr. Munje..

द्रष्टा राष्ट्रनेता : डॉ. बाळकृष्ण शिवराम मुंजे - भाग १

मध्यवर्ती हिंदू सैनिकी शिक्षण मंडळातर्फे संस्थेचे संस्थापक धर्मवीर डॉ. बाळकृष्ण शिवराम उपाख्य बा. शि. मुंजे यांच्या १४७व्या जयंतीनिमित्त व्याख्यानमालेचे आयोजन करण्यात आले आहे. ही व्याख्यानमाला दि. १०, ११ आणि १२ डिसेंबर रोजी गंगापूर रोड येथील शंकराचार्य न्यासमधील कुर्तकोटी सभागृहात संपन्न होणार आहे. त्यानिमित्ताने डॉ. बाळकृष्ण मुंजे यांच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण घडामोंडीवर आधारीत तीन लेखांपैकी आजचा पहिला लेख.....

दिवाळी अंक, मराठी भाषा आणि यास्मिन शेख

मराठी भाषा जगवा, समृद्ध करा. मराठी माध्यमाच्या शाळा ओस पडत आहेत, बंद होत आहेत. शतकी परंपरा असूनही मराठीला अभिजाततेचा दर्जा मिळत नाही. इंग्लिश माध्यमांच्या शाळांत मराठी भाषेची सक्ती नाही. मराठी माध्यमांच्या शाळांतून शिकलेल्या मुलांना इंग्लिश बोलता येत नाही. म्हणून त्यांची टिंगल केली जाते. अशा विद्यार्थ्यांमध्ये न्यूनगंड निर्माण होतो. दुसरं म्हणजे, मराठी भाषेची दुर्दशा होते. त्या भाषेतील शब्द, वाक्यरचना, शब्दार्थ यांबद्दल सामान्य मराठी माणसाला काही देणंघेणं नसतं. या सार्‍याला आपण मराठी भाषिकच जबाबदार ..

लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव : भाग ४

एखादे सार्वजनिक कार्य हाती घेतल्यावर त्यात जास्तीत जास्त लोकांना सहभागी करून घेत ते कार्य पुढे न्यावे लागते, वाढवावे लागते. आपण सुरू केलेले कार्य मोठ्या प्रमाणात वाढवले तर ते नेतृत्व यशस्वी झाले असे समाज मानतो. कार्य अर्धवट टाकून गेलेल्यांना ‘आरंभशूर’ म्हणतात. सार्वजनिक गणपती पहिल्या वर्षी ज्यांनी बसवला त्यांच्यात टिळकांचा प्रत्यक्ष सहभाग नसला तरी टिळकांनी या उत्सवाचे तोंड भरून कौतुक केले. दुसर्‍या वर्षी टिळकांनी बारीकसारीक गोष्टीत स्वतः लक्ष घातले, या उत्सवासाठी मेहनत घेणार्‍यांची ‘केसरी’तून जाहीर ..

उबाळेंची स्मृतिप्रवण पेंटिंग्ज

अनुभवी चित्रकार बालाजी उबाळे यांचे जहांगिर कला दालनात नुकतेच २ डिसेंबरला प्रदर्शन संपन्न झाले...

नांदूरमध्यमेश्वरमध्ये अवतरले 'वारकरी'

सध्या नांदूरमध्यमेश्वर येथे २६५ जातीचे पक्षी येत असून येथे आठ सस्तन प्राणी आणि २४ प्रकारचे मासे आहेत. ४२ प्रकारची फुलपाखरे, ५३६ भूपृष्ठीय आणि जलीय वनस्पती आहेत. २६५ पैकी १४८ पक्षी हे स्थलांतरित आहेत. या १४८ पैकी ८८ पक्षी हे जागतिक महत्त्वाच्या 'रामसर' पाणथळांमध्ये आढळणारे आहेत. इतर पक्षी हे महत्त्वाचे 'लॅण्ड बर्ड्स' आहेत...

अवकाळीने झोडपले, कांद्याने रडवले...

कांदा आपल्या सर्वांच्याच जीवनातील एक मूलभूत जिन्नस. सध्या कांद्याचे दर आसमंताला भिडले आहेत. त्यामागील कारणे, त्याचा सर्वसामान्यांच्या जीवनावर होणारा परिणाम आदी बाबींचा घेतलेला हा सविस्तर आढावा.....

लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव भाग-३

'गणेशोत्सवाची सुरुवात कुणी केली?' या वादात टिळकांच्या विरुद्ध पक्षात 'भाऊसाहेब रंगारी' हे नाव आपण ऐकतो. 'टिळक विरुद्ध भाऊ रंगारी' असा सामना टिळक आणि भाऊ रंगारी यांच्या समर्थकांकडून लढवला जातो. मात्र, गणेशोत्सवाच्या पलीकडे जाऊन विचार केला, तर भाऊसाहेब रंगारी या नावाला एक निराळे अस्तित्व आहे हे जाणवते. भाऊ रंगारी यांचे अस्तित्व केवळ गणेशोत्सवापुरते भांडण्यात नाही. दुर्दैवाने या वादापालीकडे जाऊन त्यांचा शोध कुणी करत नाही. 'लोकमान्य टिळक या नावाला जसे गणेशोत्सवापलीकडेसुद्धा एक निराळे अस्तित्व आहे, ओळख ..

'कला पॉवर' स्कूल

दि. २३ नोव्हेंबरला मला त्यांनी प्रमुख पाहुणा म्हणून या 'एहसास'च्या उद्घाटनाला बोलावलं होतं म्हणून खजिना, उदयोन्मुख कलाकारांचे पाळण्यातले पाय पाहायला मिळाले...

छोटीसी आशा : 'हॅप्पीवाली फीलिंग'चा आगळावेगळा बालदिन

आपण अनेकदा पाहतो मॉल, चित्रपटगृह आणि गार्डनच्या बाहेर अनेक चिमुरडी आपले बालपण बाजूला ठेवून काम करत असतात आणि आपण कधीच आतमध्ये जाऊन यांचा अनुभव घेऊ शकणार नाही, असे म्हणत निराश होऊन जगत असतात. पण अशाच चिमुकल्यांना या बालपणाच्या आनंदावर तुमचादेखील हक्क आहे, या आशेचा किरण दाखवणारा अनोखा उपक्रम अशा मुलांसोबत मुंबईत साजरा करण्यात आला...

सोशल मीडिया साक्षरता गरजेची

आज देशात २०० दशलक्षांहून अधिक ‘व्हॉट्सअ‍ॅप’ युजर्स आहेत. देशात डाटाही खूप स्वस्त आहे. त्यामुळे अनेक एखादं अ‍ॅप डाऊनलोड करतात किंवा एखाद्या साईटला क्लिक करतात किंवा एखादा व्हिडिओ डाऊनलोड करतात, तेव्हा एका विश्वासानेच ते हे करतात. त्यावरून मोठ्या प्रमाणावर मेसेज फॉरवर्ड केले जातात. त्याचा गैरवापर होऊ नये, यासाठी काही पावलं कंपनीकडून उचलली जात आहेत...

लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव : भाग २

‘हिंदूंचे आराध्य दैवत’ म्हणून आपल्या देशात गणेशोत्सवाचे पूजन पूर्वापार केले जात असे, आज जसे घरोघर उत्साहाने गणपती बसवले जातात, तसेच पूर्वीही होत असे. त्या काळात राजे-राजवाडे, मोठमोठी संस्थाने यांसारख्या मान्यवर कुटुंबात मात्र गणपती मोठ्या धामधुमीने साजरा होई. मोठ्या संस्थांचा गणपती म्हणून साहजिकच त्या संस्थानचा गणपती हा लोकांसाठी आकर्षणाचा विषय ठरत असे. दर्शनाच्या किंवा पूजेच्या निमित्ताने म्हणा, मोठ्या प्रमाणात सामान्य लोक यात सहभागी होत असावेत. पेशवाईनंतर ब्रिटिशांनी संस्थाने खालसा केली आणि आपल्या ..

हुकमतीचे फटकारे

'हुकमतीचे फटकारे' अर्थातच रंगाच्या ब्रशचे! सोफिया महाविद्यालयामधील ३३ वर्षांच्या कलाध्यापनाच्या प्रदीर्घ अनुभवानंतर प्राध्यापक आणि रेखांकनकार अर्थात चित्रकार गणेश तावडे यांच्या कलाकृतींचे प्रदर्शन जहांगिर कलादालनाच्या तिसर्‍या विभागात सुरू आहे...

अभीष्टचिंतन : यशोगाथा अर्धशतकाची

व्यक्तीचा अथवा एखाद्या संस्थेचा गौरव तिचे कार्यकर्तृत्व आणि तिचा समाजाला झालेला उपयोग यावर अवलंबून असतो. समाजामध्ये काही व्यक्ती केवळ समाजासाठीच जगतात...

आठवणीतले बाळासाहेब...

'बाळासाहेब' एक नाव नव्हते, तर एक वलय होते, ज्याने संपूर्ण महाराष्ट्र व्यापून काढला. गेली पाच दशके तमाम हिंदू आणि मराठी माणसाच्या हृदयसिंहासनावर अधिराज्य गाजवणारे हिंदुस्थानमधील एकमेव नेते म्हणजे बाळासाहेब! ज्यांच्याएवढी कीर्ती क्वचितच कोणत्या एखाद्या नेत्याला लाभते. आज बाळासाहेबांची पुण्यतिथी. त्यानिमित्ताने त्यांच्या स्मृतींना दिलेला हा उजाळा.....

विचारवंताचा सत्कार...

भारतीय इतिहास, संस्कृतीची परंपरा, जागतिकीकरणाच्या संदर्भात भारताचे स्थान आणि पुढील काही वर्षांतील आव्हाने, यावर आपल्या पाच ग्रंथांमधून प्रकाश टाकणाऱ्या आणि त्याआधारे जगात सतत चळवळ सुरू ठेवणाऱ्या डॉ. राजीव मल्होत्रा यांना दि. १६ नोव्हेंबर रोजी पुण्यात 'भीष्म पुरस्कारा'ने सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यानिमित्ताने त्यांच्या ग्रंथसंपदेचा आणि विशेषत्वाने गाजलेल्या 'ब्रेकिंग इंडिया' पुस्तकातील विचारांचे हे चिंतन.....

लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव भाग-१

'लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी लोकांना एकत्रित करण्यासाठी गणेशोत्सवाची सुरुवात केली,' असे छापील वाक्य शाळाशाळांतून शिकवले जाते. देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्याला ऊर्जितावस्था आणण्यात या सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा वाटा लाखमोलाचा आहे. गेल्या काही वर्षांपासून गणेशोत्सव जवळ येऊ लागला की, लोकमान्य टिळकांनी नव्हे, तर भाऊसाहेब रंगारी यांनी हा उत्सव सुरू केला, असा दावा काही लोकांतर्फे केला जातो. सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे खरे जनक कोण, यावरून वाद माजवले जातात. अशाने ज्यांना टिळक हे गणेशोत्सवाचे जनक आहेत हे शिकवलेले असते, ..

माहिती अधिकाराच्या कक्षेत सरन्यायाधीश

नुकताच सर्वोच्च न्यायालयाने सरन्यायाधीश कार्यालय सार्वजनिक आस्थापना असल्याने ते माहिती अधिकाराच्या कक्षेत येत असल्याचा महत्त्वपूर्ण निकाल दिला. तेव्हा, या निकालाचे कायदेशीर कंगोरे उलगडणारा हा लेख.....

आता महापालिकेचा नूरच न्यारा!

पंचायत राज व्यवस्थेत स्थानिक स्वराज्य संस्थांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. या संस्थांच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर राबविण्यात येणारी शासन व्यवस्था ही नेहमीच स्थानिक राजकारणाला प्रोत्साहन देणारी ठरत असते. या आठवड्यात काढण्यात आलेल्या महापौरपदाच्या आरक्षण सोडतीमुळे आता महानगरपालिका राजकारण आगामी काळात नक्कीच केंद्रस्थानी असणार आहे. नाशिक महानगरपालिकेची महापौरपदाची आरक्षण सोडत ही खुल्या प्रवर्गासाठी निघाल्याने आता आगामी काळात महापालिकेचा नूरच न्यारा असणार आहे...

नारीमहत्व

अगदी पुराणकाळापासून स्त्रीला वेगवेगळ्या विषयांसाठी मुख्य घटक वा केंद्रस्थानी मानले गेलेले आहे. अगदी रामायण-महाभारतादी ग्रंथकथा या 'स्त्री' तत्त्वाभोवतीच गुंफलेल्या आहेत. कथा-कविता-कादंबऱ्या-मालिका -सिनेमे अशा सर्वच दृक्श्राव्य आणि लिखित माध्यमांमध्ये स्त्रीचं स्थान केंद्रस्थानी असेल तर सदर माध्यम हे रसिकमान्य ठरते. हाच विषयधागा पकडून आपण आधुनिक कलाकारांच्या कलाविषयाकडे वळलो तर आपल्या ध्यानात येईल की, 'स्त्री' या विषयावरील कलाकृती साकारण्याकडेच कलाकारांचा कल असतो. येथे 'कलाकार' हा शब्द चित्रकार तथा ..

मंदिर भी बनेगा तो बनेगा धुमधामसे।

स्वातंत्र्यापूर्वी सुरू असलेली अल्पसंख्याकांच्या तुष्टीकरणाची नीती पुढेही तशीच सुरू राहिली. त्यामुळे १५२८ पासून सुरू असलेल्या अयोध्येच्या श्रीरामजन्मस्थान मुक्तीच्या लढ्याला न्याय मिळू शकला नाही. १५२८ पासून सातत्याने श्रीरामजन्मभूमी मुक्तीचा संघर्ष अविरत सुरू होता. त्यात कुठेही खंड पडला नाही...

रामजन्मभूमी उत्खननातील तथ्ये आणि निष्कर्ष

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारतात ‘एएसआय’ने असे काही प्रकल्प हाती घेतले. १९५५ मध्ये बी. बी. लाल यांनी महाभारतात वर्णन केलेल्या नगरींचे उत्खनन केले. हस्तिनापूर, इंद्रपत, सोनपत, पानिपत, तिलपत, बघपत आदी अनेक ठिकाणी उत्खनन केले गेले. या उत्खानातून इ. स. पूर्व १३०० मधील मानवी संस्कृतीच्या खुणा मिळाल्या. राखाडी रंगाच्या खापरांवर काळ्या रंगाने रंगवलेली भांडी, (PGW Painted Grey Ware) तसेच लोहापासून तयार केलेल्या अनेक वस्तू मिळाल्या...

अक्षय्यी अयोध्या

ही मनुनिर्मित नगरी. हिच्या रचनेचा जेव्हा मानस झाला, तेव्हा आपल्या सर्व कुशलतेचा परिचय देत देवशिल्पी विश्वकर्म्याने या नगरीची रचना केली. स्कंद पुराणात अयोध्येचे वर्णन आहे. त्याचे रचयिता म्हणतात आणि त्याकाळची बहुधा ही श्रद्धा होती की, ही पुण्यनगरी श्रीविष्णूंच्या सुदर्शन चक्रावर विराजमान आहे. अथर्ववेदात अयोध्येला प्रत्यक्ष ईश्वराची नगरी म्हटलेले आहे...

रथयात्रा आठवणींच्या चाकावरची

ती रथयात्रा ऐतिहासिक ठरली. सगळ्यांनीच त्या यात्रेचे यश आणि परिणाम पाहिले. देशभरात एक विलक्षण विश्वासाचे वातावरण तयार केले या यात्रेने आणि स्वतःला ‘सेक्युलर’ म्हणवणार्याआ काही बलाढ्य लोकांसाठी अवघड जागेचे दुखणे. या यात्रेतील प्रवासाच्याही आठवणी असंख्य आहेत. विशेष करून पुण्याच्या टप्प्यातील यात्रा. बाबांनी आमच्याबरोबर वेळ घालवायला मिळावा म्हणून आम्हाला बोलवून घेतले. ..

व्रतस्थ चित्रकर्ती : ज्योत्स्ना कदम

भारतीय चित्रकारांपैकी ज्यांनी रंगलेपनात अनेक प्रयोग करून, रंगाकारांद्वारे अनेक प्रकारच्या भाव-भावनांना अभिव्यक्त करण्यासाठी कागद वा कॅन्व्हासचा अचूकपणे उपयोग केला अशा काही निवडक चित्रकारांच्या यादीमध्ये ज्योत्स्ना कदम यांचे नाव समाविष्ट आहे...

सदा मयेकर...

ज्या वयात मुले भूतकाळ-वर्तमानकाळ-भविष्यकाळ हेदेखील नीट शिकलेली नसतात, त्या वयात या चिमुरडीला भलताच काळाचा घाव सहन करायला लागणार होता...

साहित्यातील झंजावात...

मनाच्या गाभार्‍यात जपावी वाटणारी माणसं माझ्या आयुष्यात आली. त्यापैकी एक नाव म्हणजे आदरणीय गिरिजा कीर. दि. ५ फेब्रुवारी,१९३३ मध्ये धारवाड येथे ब्राह्मण कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्या मूळच्या कोल्हापूरच्या. लहानपणीच आई गेल्यामुळे पितृछायेत त्या लहानाच्या मोठ्या झाल्या...

टिळकांचा राजीनामा : भ्रम आणि वास्तव (भाग ८)

टिळक-आगरकर यांच्यात सामाजिक प्रश्नांवरून मतभेद होते. यामुळे त्यांचे बिनसले, टिळकांना अशाच कारणांमुळे राजीनामा द्यावा लागला, हे आजवर अनेकांनी सांगितले. परिणामी, या राजीनाम्याबद्दल लोकांच्या मनात भ्रम तसाच राहिला. मूळ साधने तपासून इतिहासाचा सखोल अभ्यास केला तर हे राजीनामा प्रकरण समाजसुधारणेबद्दल असलेल्या वादाच्या फार पलीकडे गेल्याचे आढळते आणि वास्तव समोर येते. टिळक-आगरकरांची मैत्री, भांडणे, शेवटी आलेला कमालीचा कडवटपणा, याबरोबरच महाविद्यालयातील सहकार्‍यांची भांडणे, तात्त्विक वाद यासह अनेक घटनांचा परामर्श ..

‘मूर्तामूर्त’ अनिल नाईक

अनिल नाईक यांची कलाजगतात विशिष्ट ओळख आहे. ते सर जे. जे. स्कूलमध्ये विभाग प्रमुख म्हणून सेवानिवृत्त झाले. जहांगिर कलादालनाच्या व्यवस्थापन समितीवरही ते सदस्य आहेत. ‘बॉम्बे आर्ट सोसायटी’चे अध्यक्षपदही त्यांनी डोळसपणे सांभाळले आहे. ‘एनजीएमए’च्या सल्लागार मंडळावरही ते सदस्य आहेत...