विविधा

वैदिक साहित्यात लढायांचे संदर्भ

वाचकहो, आतापर्यंतच्या लेखांमध्ये ‘आर्य’ शब्दाच्या अर्थाची पाश्चात्त्य विद्वानांनी आपल्या सोयीनुसार पद्धतशीरपणे तोडमोड कशी केली, ते आपण तपशीलवार पाहिले. याच विद्वानांच्या मतानुसार आर्यांचे ते तथाकथित ‘आक्रमण’ झाल्यानंतर पुढच्या काळात त्यांनी वेदांची रचना केली. यातल्या काही वर्णनांवरूनच तर मोर्टिमर व्हीलर (Mortimer Wheeler) या पंडिताने “Indra stands accused” अशा मथळ्याने आपले संशोधन प्रसिद्ध करताना देवांचा राजा इंद्राला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले होते. मग साहजिकच एक प्रश्न पडतो, की या इंद्र देवाने ..

टिळक गेले त्या वेळची गोष्ट...(पूर्वार्ध)

2८ जुलैला रात्री टिळक म्हणाले, “१८१८ साली असे झाले, परवा हे १९१८ साल आले - hundred years history, आम्ही असे दीन झालो. पेशवाई गेली आणि इंग्रज आले.” गोर्‍यांच्या जुलमी पारतंत्र्याचे हे शल्य टिळकांच्या हृदयात अत्यंत खोलवर रुतून बसले होते. अखेरच्या क्षणीही त्यांच्या मनाला खेद वाटत होता तो, या पारतंत्र्याचा. पण, यावर आपण मात करणार, असा दुर्दम्य आशावाद याच महापुरुषाने भारतीयांच्या मनात जागवला होता. २९ जुलैच्या रात्री १ वाजता एखाद्या व्याख्यानाच्या थाटात बोलावे तसे टिळक उसळले आणि म्हणाले, “माझी अशी खात्री ..

चतुर्भुज आणि चतुर्भुज

डेन्व्हर रेल्वे स्टेशन. पूर्वेला जाणारी रेल्वे लवकरच सुटणार होती. येणार्‍या प्रवाशांची झुंबड उडाली होती. एका डब्यात खिडकीनजीकच्या सीटवर उत्तम पोशाखातील एक देखणी तरुणी बसली होती. गाडी सुटण्यापूर्वी काही क्षण दोन तरुण घाईघाईने डब्यात चढले...

‘विशाल भारता’तील ‘सुप्त शक्ती’च्या प्रयोगवाटा

गेल्या ११ लेखांमधून ज्या मध्यवर्ती विषयाचा (भारत-आग्नेय आशिया अनुबंध) ऊहापोह झाला, त्यासंदर्भात अनेक अभ्यासकांनी (भारतीय तसेच परदेशी) यापूर्वी आग्नेय आशियाला "Greater India' संबोधले होते. त्यालाच आपण आज ‘विशाल-भारत’ म्हणूया. गेल्या लेखात Soft Power' चा उल्लेख झाला होता; नेमक्या मराठी प्रतिशब्दाच्या अभावी आपण तिला ‘सुप्त-शक्ती’ म्हणूया...

'काटेरी’ ते ’रुपेरी’ अभिनयाचा गड...

आपल्या सौंदर्य, अभिनय, नृत्य, सामाजिक बांधीलकी व समंजस वागणूक या गुणांमुळे ओळखल्या जाणार्‍या, तसेच तमाशाप्रधान चित्रपटातल्या मादक, नखरेल कलावंतिणीपासून घरंदाज, कुलवंत ब्राह्मण कन्येपर्यंत अनेक भूमिकांमधून आपले सर्वस्व ओतणारी ही कलावती म्हणजे अभिनयसंपन्न जयश्री गडकर.....

टाळेबंदीतील शास्त्रीय संगीत!

सध्याच्या ‘कोविड-१९’मुळे उद्भवलेल्या परिस्थितीशी आपण सगळेच लढतो आहोत. समाजाचा प्रत्येक घटक या संकटामुळे अस्वस्थ झाला आहे. शास्त्रीय संगीत कलाकारांचीही तीच गत आहे. सध्या ‘फेसबुक लाईव्ह’, ‘इन्स्टाग्राम लाईव्ह’ यासारख्या अनेक माध्यमांतून हे कलाकार आपल्या समोर येऊन कला सादर करताना दिसतात. सगळेच दर्दी रसिक त्याचा आस्वादही घेतात. त्यासाठी कुठलंच मानधन, शुल्क दिलं, घेतलं जात नाही. दोन महिने हे सुरु आहे. यावर आता काही दिवसांपासून बराच ऊहापोह सुरु आहे. कलाकारांनी विनामूल्य कला सादर केली, तर तर त्यामुळं कलेचं ..

संत कबीर यांची सर्वसमावेशकता

‘कहता आँखन देखी, तू कहता कागद की लेखिन।’ असे म्हणत समाजाला वास्तवतेचा दृष्टिकोन देणारी कबीरवाणी. संत कबिरांचे चरित्र म्हणजे जात-पात-प्रांत-वंश-लिंग-धर्माच्या चौकटीवर समरस मानवतेचे संस्कार करणारे चरित्र आहे. त्यांचे जीवन हिंदू समाजसंस्कृतीचे जागृती आख्यान आहे. आज संत कबिरांची जयंती आहे. त्यानिमित्ताने त्यांच्या विचारांतली सर्वसमावेशकता आज नव्या अर्थाने समजून घ्यायला हवी...

गंदा है पर धंदा है! (पूर्वार्ध)

दोन दिवसांपूर्वी प्रसिद्ध निर्माती एकता कपूर हिच्या विरुद्ध तिच्या एका वेबसिरीजमधून भारतीय जवानांचा अपमान केल्याप्रकरणी पोलिसात तक्रार दाखल करण्यात आली आहे. त्यानिमित्ताने पुन्हा एकदा वेबसिरीज आणि त्यामधल्या कथानकांची चर्चा ऐरणीवर आली आहे...

पित्तशमन आणि निसर्गोपचार

आपल्याला होणार्‍या आजारांमध्ये ९९ टक्के सहभाग हा मनाचा असतो. मनामध्ये जे विचारांचे तरंग उमटतात, त्याचा परिणाम शरीरावर होत असतो. अशाप्रकारे मनात उत्पन्न होणार्‍या प्रत्येक सूक्ष्म तरंगांचे पडसाद शरीरावर कळत-नकळत होत असतात. ‘जे पेरणार, ते उगवणार.’ कारण, आपण सुरुवातीला बघितलं. जे बाहेर आहे तेच आत आहे. आपल्या वागण्या-बोलण्याचा परिणाम जसा बाहेर होत असतो, तसाच तो शरीरातही होणार आहे. आता हा परिणाम नेमका कसा होतो, ते जाणून घेऊया. ..

मन:स्वास्थ्य राखा !

कोरोना पूर्वकाळात आपण खूप ‘बिझी बिझी’ असायचो़ श्वास घ्यायला फुरसत नसायची. जीवन इतकं वेगानं चालू होतं की, कुणालाही थांबायला फुरसत नव्हती. अर्थात, त्याचेही दुष्परिणाम आपले शरीर आणि मन भोगत असते. मुंबईकरांच्या मनगटाला नाही तर मानगुटीवर घड्याळ बांधलेले असते. अशा ताणतणावातून अनेक समस्या जन्म घेतात. कळत-नकळत आरोग्य धोक्यात येते...

सावध! ऐका पुढल्या हाका...

आपल्या या गगनव्यापी प्रेरणेमुळेच आपल्या अंगणात ठाकलेल्या प्रत्येक आव्हानांचा गड आपण लीलया पादाक्रांत करू शकतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे उदाहरण या प्रेरणेच्या पराक्रमाचं आभाळ किती भव्य असू शकतं, हे सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे आहे...

ऑनलाईन शिक्षण - स्वरुप आणि संधी

कोरोना आणि ‘लॉकडाऊन’चा उद्योगधंद्यांइतकाच फटका बसला तो शिक्षणक्षेत्रालाही. अभ्यासक्रम रखडला, परीक्षा बुडाल्या आणि विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक वर्षही धोक्यात आले. त्यानंतर ऑनलाईन शिक्षणाची पूर्वीही चर्चेत असलेली प्रणाली एकाएकी केंद्रस्थानी आली. ‘युजीसी’नेही यासंबंधी मार्गदर्शक नियमावली जाहीर केली. तेव्हा, एकूणच या ऑनलाईन शिक्षण प्रणालीचे बदलते स्वरुप, त्यातील समस्या आणि संधींचा ऊहापोह करणारा हा लेख....

‘आर्य’ शब्दाचे वाङ्मयीन संदर्भ : एक सिंहावलोकन

प्राचीन भारतीय वाङ्मयात आर्य शब्द एखाद्या वंशाचा वाचक नव्हे, तर सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच सगळीकडे वापरला गेल्याचे अनेक संदर्भ आतापर्यंतच्या सलग काही लेखांत आपण पाहिले. इतिहास संशोधकांच्या समाधानासाठी म्हणून आपण काही निवडक भौतिक पुरावे सुद्धा मागच्याच लेखात पाहिले. काय सांगतात हे सगळे संदर्भ आणि पुरावे?..

गजानन मेहेंदळे : एक व्यासंगी इतिहास संशोधक

श्री शिवाजी रायगड स्मारक मंडळ, शिवशंभू विचारदर्शनच्या वतीने ज्येष्ठ इतिहास संशोधक गजानन मेहेंदळे यांचे रविवार, दि. ३१ मे रोजी सायंकाळी ५ वाजता फेसबुक आणि युट्युबवर ‘शिवराज्याभिषेक दिन अर्थात हिंदू साम्राज्य दिन’ या विषयावर लाईव्ह ई-व्याख्यान आयोजित करण्यात आले आहे. हे व्याख्यान Facebook आणि YouTube वरुन लाईव्ह पाहाण्यासाठी www.evyakhyanmala.com या वेबसाईटवर क्लिक करा. तेव्हा, या व्याख्यानाच्या निमित्ताने या प्रसिद्धी पराड्.मुख इतिहास संशोधकाचा थोडक्यात परिचय करुन देणारा हा लेख.....

माणूसपण जगलेला डॉक्टर अभिनेता...

आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीतील संवादफेक, उंचेपुरे-देखणे व्यक्तिमत्त्व आणि भूमिकेवरची जबरदस्त पकड असणारे चित्रकर्मी, अभिनयसम्राट तसेच सामाजिक कार्यकर्ते म्हणजेच रंगभूमीवरचे ‘नटसम्राट’ डॉक्टर श्रीराम लागू.....

हाऊज द जोश.. ‘कोरोना’ला हरवणारच!

दि. १६ मे ते २४ मे रा. स्व. संघाने ‘निरामय फाऊंडेशन’च्या माध्यमातून महानगरपालिकेशी समन्वय साधत विलेपार्लेच्या नेहरूनगर वस्तीमध्ये कोरोना स्क्रिनिंग आरोग्य शिबिराचे आयोजन केले होते. संघ स्वयंसवेक, पदाधिकारी, डॉक्टर्स, वस्तीपातळीवरील कार्यकर्ते सेवाभावी वृत्तीने या शिबिरातील सेवाकार्यात सहभागी झाले होते. हे काम म्हणजे आजच्या भाषेत जीवावर उदार होणेच होय. पण हे काम करण्यास संघ स्वयंसेवक आणि त्या प्रेरणेने डॉक्टर्स, वस्तीपातळीवरील कार्यकर्ता तयार झाला आहे. त्या दैवी कार्याचा घेतलेला हा शब्दवेध.....

‘नॅशनल मेडिकल ऑर्गनायझेशन’ - नमो

रुग्णांचे वय एक महिन्याच्या बाळापासून, तर ७० वर्षांच्या वरिष्ठ नागरिकांपर्यंत होते. आजारात व लक्षणांतही विविधता होती. सर्दी, खोकला, बारीक ताप, उलट्या, जुलाब, चक्कर येणे, अस्वस्थ वाटणे, छातीत दुखणे, हातपाय थंड पडणे, उदास वाटणे इत्यादी लक्षणे तर डायबेटीस, क्षय रोग, दमा, ब्लडप्रेशर, थायरॉईड, मिरगी इत्यादी आजार होते. हे सर्व रुग्ण बरे कसे झाले? कदाचित रुग्णांचा माझ्यावर व माझ्या बोलण्यावर दृढ विश्वास होता...

कार्यकर्ता

कार्यकर्ता..

अभिनयाची सात्विक मूर्ती

हिंदी-मराठी सिनेसृष्टीचा प्रदीर्घ काळ ज्यांनी ’याचि देही याचि डोळा’ जगला अशा फार थोड्या दिग्गज कलाकारांपैकी एक. आपल्या सोज्ज्वळ, निरागस अभिनयाद्वारे चाहत्यांच्या मनात स्थान निर्माण करणार्‍या साक्षात प्रेमस्वरूप आई अर्थात दीदी सुलोचना लाटकर.....

भारताचे (जैविक) प्रभावक्षेत्र (उत्तरार्ध)

पूर्वार्धात आपण भारताचे जैविक प्रभावक्षेत्र कोणते याची चाचपणी त्याच्या शेजारात केली आणि शेवटी त्याची निश्चिती आग्नेय आशियाच्या नकाशावर केली. सदर भूभागाचा भारताशी असलेल्या जैविक नात्याचा परामर्श आपण त्याअगोदरच्या लेखांमध्ये घेतला होताच. पूर्वार्धाच्या शेवटी म्हटल्याप्रमाणे आज आपण संबंधित तपशिलाचा वेध घेणार आहोत. ..

काळ्या कानाचा माणूस

पेजली फिश आणि मी दोघे जिवलग मित्र होतो. पेजली आणि माझ्या आवडीनिवडी भिन्न होत्या. त्याला वाचनाची आवड, मी अरसिक. रात्री उशिरापर्यंत तो शेक्सपिअरची पुस्तकं वाचत किंवा बासरी वाजवत बसायचा, तेव्हा मी मद्यपान करीत उद्याच्या कामाची आखणी करायचो. ..

एक ध्यासवेडा भाषातज्ज्ञ : अरुण फडके

‘शुद्धलेखन हा आग्रह न राहता ती सवय झाली पाहिजे,’ असा आग्रह धरणारे व प्रत्यक्ष कृतीद्वारे आयुष्यभर कार्यरत राहणारे अरुण फडके नुकतेच अनंताच्या प्रवासाला निघून गेलेत. मराठी भाषा, तिचे सौंदर्य अधिकाधिक शुद्ध व स्वच्छ असावे म्हणून फडके प्रयत्नशील होते. त्यांच्या स्मृतींना आणि कार्यांना उजाळा देणारा हा लेख.....

लखनौ करार - टिळकांचा धाडसी प्रयोग

युद्ध करताना हरप्रकारे शत्रूची संख्या कमी करायची असते, ती वाढवून आपला फायदा नसतो. शत्रू वाढला तर आपले नुकसानच होते, हे टिळकांनी पुरेपूर हेरलेले दिसते. मुस्लिमांना आणि मुस्लीम लीगला काँग्रेसच्या विरोधात जाऊन ब्रिटिशांच्या बाजूने उभे करण्यापेक्षा त्यांना आपणच सवलती देण्याचा पर्याय टिळकांना निवडावा वाटला, कारण इंग्रजांच्या विरुद्ध त्यांनी पुकारलेल्या युद्धात त्यांना शत्रूची संख्या वाढवायची नव्हती. टिळकांचा झगडा ब्रिटिश साम्राज्यशाहीशी होता, ब्रिटिशांमुळे आपल्यावर आलेल्या पारतंत्र्याशी होता, मुसलमानांशी ..

शिलालेखांमध्ये ‘आर्य’

प्राचीन भारतीय वाङ्मयात आर्य शब्द एखाद्या वंशाचा वाचक नव्हे, तर सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच सगळीकडे वापरला गेल्याचे मागच्या लेखात आपण पाहिले. इतिहासाच्या अनेक संशोधकांना असे वाङ्मयीन संदर्भ ‘पुरावा’ या अर्थाने मान्य नसतात. त्यांना ‘भौतिक पुरावे’ लागतात. भौतिक पुरावे म्हणजे विविध शिलालेख, स्तंभलेख, ताम्रपट, नाणी, राजपत्रित अस्सल कागदपत्रे, इत्यादि. त्यांच्याही समाधानासाठी असे काही निवडक भौतिक पुरावे आता या लेखात आपण पाहूया...

कालाय तस्मै नमः

बालनाट्य, एकांकिकांपासून ते अगदी गूढकथांपर्यंत रसिकमनाचा नेमका ठाव घेणारे ज्येष्ठ रंगकर्मी, लेखक, दिग्दर्शक आणि निर्माते म्हणजे रत्नाकर मतकरी यांचे १७ मे रोजी निधन झाले. एक हौशी चित्रकार आणि परखड वक्ते म्हणूनही मतकरी सुपरिचित होते. तेव्हा, अशा या रसिकप्रिय, अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्वाच्या कारकिर्दीवर थोडक्यात प्रकाश टाकणारा हा लेख.....

कोरोना कहर (भाग-९) - कोरोनाविरोधी प्रभावी ‘आर्सेनिक अल्बम’

‘कोविड-१९’च्या या आजारावर होमियोपॅथीक उपचार हे सर्वात गुणकारी व खात्रीचे आहेत, हे रुग्णांवर केलेल्या चाचण्यांनंतर आता सिद्धही झाले आहे...

नियम’ पाळा नि‘यम’ टाळा!

‘भय इथले संपत नाही’ अशी परिस्थिती जगात ठायी ठायी निर्माण झाली आहे. कारण, अर्थातच कोरोना! जागतिक संकटाने आता आपल्या भोवती पाश आवळायला सुरुवात केली आहे...

संसर्गजन्य आजारावर ‘निसर्गोपचार’

आपली प्राणशक्ती चांगली ठेवण्याचं काम हे पदार्थ करतात. आपला पारंपरिक आहार हा समतोल होता. आज जागतिकीकरणाच्या नावाखाली आपण आपली खाद्यसंस्कृती सोडली आणि परक्यांची स्वीकारली...

‘कोरोना’ विषाणू विरोधात वैश्विक युद्ध

आज पुन्हा एकदा कोरोनाच्या कुरुक्षेत्रावर विजय मिळवायचा असेल तर श्रीकृष्णाची गरज भासणार आहे. पुन्हा एकदा सत्याचा विजय आणि दुर्गुणाचा पाडाव करायची खरी गरज आज आहे...

चीन आणि पाकिस्तानचे भारताविरोधात ‘हायब्रीड युद्ध’

पाकिस्तान आणि चीन यांचे भारताशी असलेले वैर हे जगजाहीर आहे. त्यामुळे इतके वर्षं हे देश भारताला वेगवेगळ्या पद्धतीने त्रास देत आहेत. पाकिस्तान पुरस्कृत दहशतवाद आणि चीनचा आक्रमक पवित्रा आपल्याला माहीतच आहे. परंतु, 2019 मध्ये ज्या वेळेला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे सरकार दुसर्‍यांदा निवडून आले, त्यानंतर या दोन्ही देशांनी भारताच्या विरुद्ध ‘हायब्रीड युद्ध’ सुरू केले आहे...

‘अफलातून टायमिंग’चा स्टेशन मास्तर...

नव्या कलाकारांचे कौतुक करणारे, वरकरणी गंभीर दिसणारे, पण आतून तितकेच खट्याळ आणि अंगभूत अभिनयाच्या जोरावर स्वत:चा वेगळा ठसा उमटवणारे उत्तम विनोदी अभिनेते म्हणजेच किशोर प्रधान...

लोकमान्य गजाआड झाल्यानंतर... (उत्तरार्ध)

मंडालेत कॉलराची साथ पसरल्यानंतर टिळकांना मिकटिल्ला कारागृहात काही काळासाठी हलवण्यात आले. त्यावेळी त्यांचे स्वयंपाकी कुलकर्णीही सोबत होते. स्टेशनवर त्यावेळी हजारो टिळकभक्त जमले होते आणि ‘लोकमान्य टिळक महाराज की जय’ अशा घोषणांनी परिसर दुमदुमून गेला होता. टिळकांच्या जयघोषार्थ जमलेली गर्दी पाहून मिकटिल्लाच्या जेलरने टिळकांना विचारले, “आपण कोणत्या देशाचे राजे आहात?” टिळक उत्तरले, “अहो, मी या साडेतीन देहाचा राजा नाही. माझे असे राज्य कोठून असणार?”..

पुण्यातील संघकार्य - ‘कोरोना’विरोधी लढाईतील ‘रोल मॉडेल’

‘अभिनंदनीय’ आणि ‘अनुकरणीय’ अशा दोन्ही पातळ्यांवर रा. स्व. संघाच्या पुणे महानगरातील कोरोनाविरोधी कार्याचा उल्लेख करावा लागेल. कोरोना व्हायरस हा प्रत्यक्ष न दिसणारा, परंतु तरीही एखाद्या संहारक शस्त्राइतकाच घातक शत्रू. त्यामुळे त्याच्या विरोधातील लढाईचं स्वरूप आणि रणनीतीही पूर्णपणे वेगळी. हीच बाब लक्षात घेऊन रा. स्व. संघ-जनकल्याण समितीने आपल्या कार्यकर्त्यांच्या संघटित, शिस्तबद्ध आणि अत्यंत ‘मायक्रो’ स्तरीय नियोजनातून पुणे महानगरात एक अभिमानास्पद, थक्क करणारं आणि ‘रोल मॉडेल’ म्हणून राबवण्यात यावं, असं ..

बौद्ध वाङ्मयात ‘आर्य’

लौकिक संस्कृत/प्राकृत साहित्यात आर्य शब्द एखाद्या वंशाचा वाचक नव्हे, तर सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच वापरला गेल्याचे मागच्या लेखात आपण पाहिले. हा शब्दप्रयोग बौद्ध वाङ्मयात देखील सगळीकडे अतिशय मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. याचा आता एक धावता आढावा घेऊ...

फ्रान्सची इटालियन राणी

सध्या ‘लॉकडाऊन’ सुरु आहे. त्यामुळे घरीच असतो. परिचितांचे फोन येतात. त्यातल्या अनेक प्रश्नांपैकी एक प्रश्न असा असतो की, “सध्या काय लिहितो आहेस?” मी उत्तर देतो की, “फ्रान्सचा घटनात्मक इतिहास, फ्रेंच राज्यक्रांती, तिचे तत्त्वज्ञान याचा अभ्यास करतोय.” कोरोना-कोरोनाच्या बातम्या वाचून, ऐकून तुम्हा सर्वांना कंटाळा आला असेलच, म्हणून थोड्या रूचीपालटासाठी हा एक नवीन विषय.....

लौकिक संस्कृत / प्राकृत वाङ्मयात ‘आर्य’

रामायण आणि महाभारत या दोन ‘आर्ष (ऋषींनी रचलेले) महाकाव्यांत’ आर्य शब्द सद्गुणांचा वाचक म्हणूनच वापरला गेल्याचे मागच्या लेखात आपण पाहिले. आता पुढच्या उत्तरकालीन लौकिक संस्कृत / प्राकृत साहित्यात सुद्धा ‘आर्य’ शब्द कुठे आढळतो का, असल्यास कोणत्या अर्थाने येतो, याचाही असाच एक धावता आढावा घेऊ...

लोकमान्य गजाआड झाल्यानंतर...(पूर्वार्ध)

राजद्रोहाच्या कलमाखाली टिळकांनी भोगलेला मंडालेचा कारावास तब्बल सहा वर्षांचा! टिळकांच्या उत्तरायुष्यातील महत्त्वाचा, वैशिष्ट्यपूर्ण आणि तेवढाच खडतरसुद्धा! मंडालेत टिळकांची प्रकृती बिघडली. दरम्यान, पुण्यात त्यांच्या पत्नीचे निधन झाले. टिळकांनी दुःखाचे हे प्रहार सोसून मंडालेत ‘गीतारहस्य’ लिहिले, हे सर्वश्रुत आहेच. मंडालेच्या कारागृहातले टिळकांचे वर्तन गीतेतील कर्मयोग्याला शोभेल असेच आहे...

भारताचे (जैविक) प्रभावक्षेत्र (पूर्वार्ध)

भारत एक ‘आशियाई शक्ती’ म्हणून प्रस्थापित होऊ लागल्याचा उल्लेख या अगोदर झाला होता. (या लेखमालेचा लेख क्र.१) तसेच अभ्यासकांच्या मते, तो नजीकच्या भविष्यकाळात एक ‘महाशक्ती’ म्हणून उदयाला येऊ शकतो, असेही म्हटले होते. आज आपण त्या अंगाने, याच लेखमालेच्या माध्यमातून चर्चेत आणलेल्या आग्नेय आशियाच्या विशेष संदर्भावर, लक्ष केंद्रित करणार आहोत...

चाचाभतीजा

बुशरोड काका हे वेमाऊथ बँकेचे केवळ संस्थापकच नव्हते, तर आधारस्तंभ होते. आता हा एकच आधारस्तंभ उरला होता. काकांनी थोडीथोडकी नव्हे, तर तब्बल साठ वर्षे या बँकेच्या सेवेत व्यतीत केली होती. बँक हे त्यांचे सर्वस्व होते. बँकेच्या लेजरमधल्या नव्या कोर्याय पानांप्रमाणे काकांचं अंतरंग शुभ्रधवल होतं आणि बँकेसाठी राबताराबता त्यांची त्वचा रापून बँकेतल्या महोगनी लाकडाच्या फर्निचरप्रमाणे तांबूस काळसर झाली होती...

सेलिब्रिटी कलाकार ते सामाजिक कार्यकर्ता...

‘दुनियाने उन्हे खलनायक का नाम दिया, लेकिन उन्होंने भी बहोत कुछ नेक काम किया’ असे अभिनयाबरोबरच सामाजिक भान जपणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सर्वांचे लाडके ‘तात्या’ उर्फ सदाशिव अमरापूरकर......

तथागत बुद्धाचा उपदेश आणि संघ स्वयंसेवक

तथागतांचा ‘धम्म’ हा ‘धर्म’ म्हणून प्रत्यक्षात आचरणात आणणारे जर कुणी आहेत, तर ते आहेत. रा. स्व. संघाचे स्वयंसेवकच! बुद्धांचा अजरामर उपदेश आणि रा. स्व. संघाच्या स्वयंसेवकांचे नाते मला नेहमीच जाणवते. आज तथागत गौतम बुद्धांची जयंती आहे. त्यानिमित्ताने बुद्धांचा उपदेश आणि संघ स्वयंसेवकांचे कार्य याचा घेतलेला मागोवा...

"आदिवासी हिंदू नाहीत?", डाव्यांकडून धर्मप्रसारणासाठी 'ब्रेनवॉशिंग'

विचारधारेच्या नावाखाली धर्माला नख लावण्याचा प्रयत्न ..

मनावर राज्य करणारा हसतमुख कलावंत...

अभिनय कौशल्य, विनोदाचं अचूक टायमिंग, उत्तम संवादफेकीच्या जोरावर ज्यांनी अनेक भूमिका अजरामर केल्या, ते व्यक्तिमत्व म्हणजे अभिनेते विजू खोटे.....

वस्तीपातळीवरील ‘क्वारंटाईन’ची अजब गजब कहाणी

मुंबईतल्या झोपडपट्ट्यांमध्ये कोरोनाने शिरकाव केला आणि त्यामुळे आधीच छिन्नविच्छिन जीवन जगणार्‍या गरिबांचे जगणे आणखीनच असाहाय्य झाले. ज्या वस्तीमध्ये कोरोना ‘पॉझिटिव्ह’ रूग्ण सापडतो, ती संपूर्ण वस्तीच प्रशासनाकडून ‘सील’ केली जाते. तेथील काही लोकांना ‘होम क्वारंटाईन’, तर काहींना ‘क्वारंटाईन’स्थळी नेले जाते. नमुन्यादाखल विक्रोळीतील ‘सील’ केलेल्या वस्त्यांचे आणि ‘क्वारंटाईन’ स्थळाचे हे वास्तव.....

लोकमान्य टिळक आणि भारतीय उद्योगधंदे

‘बिझनेस नेटवर्क’चा वापर ‘पॉलिटिकल नेटवर्क’ वाढवण्यासाठी म्हणून टिळकांनी सगळ्यात आधी आपल्या देशात केला. शेतकरी, मजूर आणि व्यापारी या तिन्ही वर्गातील लोकांचा भारताच्या स्वातंत्र्यचळवळीसाठी टिळकांना पुढे फार उपयोग करून घेता आला आणि आपली राजकीय मते खर्‍या अर्थाने समाजाच्या सर्व स्तरात पोहोचविता आली. राजकीय आंदोलने करता करता उत्तम आणि यशस्वी व्यापार कसा करावा, याचा वस्तुपाठ टिळकांनी आपल्या कृतीतून घालून दिला. राजकीय साध्यासाठी साधन म्हणून उद्योगाचा वापर करून घेणार्‍या लोकमान्यांचे कौतुक करावे तेवढे थोडेचं!..

रामायण, महाभारतात ‘आर्य’

‘आर्य’ शब्दाच्या अर्थाच्या विविध छटा मागच्या लेखात आपण पाहिल्या. तसेच आर्य आणि दस्यु या शब्दप्रयोगांचे वैदिक साहित्यातले काही दाखले सुद्धा आपण पाहिले. ही उद्धरणे प्रत्यक्ष वैदिक संहितेतली असल्यामुळे सर्वात प्राचीन झाली. परंतु पुढच्या उत्तरकालीन संस्कृत साहित्यात सुद्धा ‘आर्य’ शब्द कुठे आढळतो का, असल्यास कोणत्या अर्थाने येतो, याचा आता एक धावता आढावा घेऊ...

आदिवासींची माथी भडकावून धर्मांतर आणि देशविघातक कृत्य करण्याचा डाव

देशविघातक विचारसरणी राबवणाऱ्यांचा कट..

सेवेचे ठाई तत्पर...

गेल्या ४० दिवसांहून अधिक काळ आपण सर्व विचित्र परिस्थितीत अडकलो आहोत. दैनंदिन व्यवहारच नाही तर आयुष्यच थबकून गेलं आहे. ..

गेले कुठे सहिष्णुतेचे तथाकथित रखवालदार? : आमदार अँड. आशिष शेलार

व्यक्तिस्वातंत्र्य, माध्यम स्वतंत्र्य, याच्या नावाने ओरडणारी माणसे गेली कुठे...? महाराष्ट्रातील ही माणसे आहेत कुठे? असा सवाल सध्या या देशातील बऱ्याच जणांना पडतो आहे. त्याची कारणे ही तशीच आहेत. महाराष्ट्रात तीन निष्पाप माणसांना जमावाने ठेचून मारले, तर एका संपादकावर हल्ला झाला. दोन टीव्ही पत्रकारांवर गुन्हे दाखल झाले. सोशल मिडियावरुन सरकारवर, मंत्र्यांच्या विरोधात लिहिणाऱ्यांना ठेचून काढले... हेतर भंयकर अमानवी आहे ना, मग ते पुरस्कार वापसीकार गेले कुठे ? आता कुठे गेले सहिष्णुतेचे तथाकथित रखवालदार?... ..

कोरोनाच्या संकट समयी अभाविप-पुणेचा गरजू विद्यार्थी व नागरिकांना मदतीचा हात

भाविपने विद्यार्थ्यांना समाजामध्ये मदतीचे आवाहन करताचं अभाविपला विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या पॉकेट मनीतून कमीत कमी एका किटचा खर्च देऊ केला, असे असंख्य विद्यार्थी मदत करत आहेत. समाजातून व विद्यार्थ्यांकडून मिळालेल्या मदतीला धरुन अभाविप किट गरजूंना घरपोच करत आहे. ..

वंचितांच्या आयुष्यात ‘स्नेह’ समृद्धीचे नंदनवन

परभणी जिल्ह्यातील मंगरूळ या गावातील एका तरुणाने आयटी क्षेत्रातील मोठ्या पगाराची नोकरी सोडून मराठवाड्यातील आर्थिकदृष्ट्या गरीब शेतकर्‍यांच्या मुलांना दत्तक घेऊन पुणे जिल्ह्यात भोसरी येथे ‘स्नेहवन’ ही संस्था सुरू केली. या मुलांना उत्तम शिक्षण, सोयीसुविधा देत मोठे करणे हे ध्येय डोळ्यासमोर ठेवून इथे काम केले जाते...

नव्या वाटेवरील, नव्या संधी!

बांधकाम क्षेत्र हे असंघटित कामगारांवर अवलंबून आहे. या कामगारांपैकी बहुतांशी कामगार हे परराज्यातून येतात. या पुढे बांधकाम क्षेत्रातील व्यावसायिकांना त्यांच्याकडे असलेल्या कामगारांची अधिक काळजी घ्यावी लागेल, त्यांच्यासाठीदेखील वेळोवेळी आरोग्य तपासणी करणं बंधनकारक होऊ शकेल...

असामान्य चित्रतपस्वी

आत्यंतिक राष्ट्रप्रेम, सामाजिक प्रश्नांची जाण आणि चित्रपटातून प्रबोधन या त्रिसूत्रीवर जीवनक्रम आचरणारे,तारुण्यात असताना मुक्ती संग्रामात स्वतःला झोकून देणारे स्वातंत्रसैनिक आणि तोच सेनानीपणा समाजकार्यात जपणारे सच्चे नागरिक म्हणजे अर्थात चित्रतपस्वी ‘राजदत्त.’..

वैदिक साहित्यात ‘आर्य’

‘आर्य’ शब्दाचे मुळातले विविध अर्थ मागच्या लेखात आपण पाहिले. पुढच्या विषयाकडे वळण्याआधी याच्या सोबतच युरोपीय संशोधकांनी ‘वंशवाचक’ ठरवून टाकलेले असेच अजून दोन शब्दही पाहूया. ते आहेत ‘दस्यु’ आणि ‘दास.’..

लोकमान्य टिळकांच्या अर्थविषयक जाणीवा

भारतीय अर्थकारणाच्या इतिहासात न्यायमूर्ती रानड्यांनी केलेला अर्थशास्त्राचा अभ्यास, त्यांची मांडणी महत्वाची आहेच. भारतीय विद्याशाखा म्हणून रानड्यांनी अर्थशास्त्राचे त्यांनी चिंतन केले. पण, टिळकांनी रानड्यांच्या पुढे एक पाऊल टाकत या अर्थशास्त्राला राजकीय परिवर्तन घडवणारे एक साधन बनवून टाकले. रानडे हे जर भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक असतील तर त्याचे आद्य प्रचारक आणि प्रसारक लोकमान्य टिळक आहेत...

‘वरुणय’, ‘विजय’ आणि ‘अतिपूर्व’

आग्नेय आशियाच्या नकाशावरील उर्वरित तीन देशांवर आज आपण दृष्टिक्षेप करूया. ते आहेत (शीर्षकाच्या क्रमानुसार) - ‘ब्रूनय’ (ब्रुनेई नव्हे), ‘फिलिपिन्स’ आणि ‘तिमोर-लेस्त.’..

हमशकल

(SISTERS OF THE GOLDEN CIRCLE या कथेवर आधारित)..

ऑनलाईनची दिवाळी !

ग्राहकांच्या बदलत्या सवयीचा फटका जवळपास सगळ्याच क्षेत्रांना बसणार आहे. यामुळे विविध अॅप्लिकेशन्स आणि सॉफ्टवेअर सध्या प्रचंड मागणीत आहेत...

शिक्षण क्षेत्रातील ई-क्रांती!

इंग्रजांशी वर्षानुवर्षे लढा देत भारताला स्वतंत्र होऊन 70 वर्षे होत आली, पण अजूनही उत्तम दर्जाच्या शिक्षणाचा मूलभूत अधिकार सामान्य माणसाच्या आवाक्याच्या बाहेर आहे. सामान्य माणसाचा लढा त्याच्या मुलांच्या शाळेच्या प्रवेशासाठी, उच्च शिक्षणासाठी अजूनही सुरु आहे...

एक असेही गुरूकुल

मध्यंतरी किचन सिंक जाम झालं. घरगुती नानाविध उपाय करून झाले. पण ते काही मानायला तयार नाही. शेवटी आमच्या नेहमीच्या प्लंबरदादांना फोन केला, तर ते होते कुठे तरी कामात. म्हणाले, इथलं काम आटपून येतोच. ते चार तासांनी आले आणि पटकन माझी समस्या सोडवून दिली. प्लंबर एक अतिशय महत्त्वाचा माणूस आहे. पुण्यातील अशाच एका प्लंबर घडविणार्‍या अनोख्या गुरूकुलविषयी.....

‘लॉकडाऊन’च्या काळात भोसलांचा निराधारांना आधार

निराधारांना मदतीचा आधार देत खर्‍या अर्थाने ‘भोंसला’ केवळ शैक्षणिक ज्ञान देणारे नसून सोबत सामाजिक बांधिलकी जपणारे कृतिशील अग्रदूत ठरले, असे म्हणणे वावगे ठरू नये. अखेरीस या लेखाच्या माध्यमातून तमाम घर बसलेल्या बांधवांना आणि विद्यार्थ्यांना एकच आवाहन करतो की, घरी राहा, निरोगी राहा, सुरक्षित राहा. संस्थेच्या या कार्याला हातभार लावणार्‍यांना शुभेच्छा !..

मालेगाव : एक कोडे

नाशिक शहरात अनोळखी व्यक्तीला विचारले की, “आपण कुठले आणि उत्तर आले, मालेगावचे?” तर सहज तोंडून पडते, इथेच राहा जाऊ नका तिकडे. जातीय दंगलींच्या केंद्रस्थानी असणारे मालेगाव मागील काही वर्षांपासून शांत होते. त्यामुळे मालेगावची ‘दंगलीचे शहर’ ही ओळख जवळपास मिटली होती. मात्र, सध्या नाशिक जिल्ह्याचे ‘कोरोना हॉटस्पॉट’ म्हणून मालेगाव समोर येत आहे, ही बाब निश्चितच चिंताजनक अशीच म्हणावी लागेल...

कोरोना : महामारी की महायुद्ध?

१९१४ ते १९१८ पर्यंत चाललेल्या पहिल्या महायुद्धात आणि दुसर्‍या महायुद्धातही भयंकर जीवितहानी झाली. या दोन्ही युद्धांचे परिणाम या युद्धानंतर कित्येक दशके या जगाच्या आर्थिक, सांस्कृतिक बाबींवर दिसून येत होते. आज कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर जगावर हीच वेळ आली आहे. माणसं तर जीवानिशी मरत आहेत. पण, अर्थव्यवस्थाही कोलमडल्या आहेत. कोरोना पसरू नये म्हणून जाहीर केलेल्या ‘लॉकडाऊन’मुळे जणू काही अघोषित युद्धच चालू झालं आहे...

आरबीआय’चे निर्णय आणि बँकिंग क्षेत्र

आज बँका हे आर्थिक विकासाचे सर्वात महत्त्वाचे साधन आहे. त्यामुळे बँकांतील व्यवहार हे अधिक सुलभ झाले तर त्याचा उद्योगधंद्यांवर सकारात्मक परिणाम होईल. या नियमावलीचा योग्य वापर जर सरकारी, खाजगी आणि सहकारी बँकांनी केला तर आगामी काळात आपण मंदीवर मात करु शकतो. ..

आर्य स्थलांतराच्या सिद्धांताला ढोबळ प्रत्युत्तर

पाश्चात्त्यांनी मांडलेल्या या 'आर्य स्थलांतर किंवा आक्रमण' सिद्धांताचे (AIT /AMT) स्वरूप ढोबळमानाने आपण मागच्या लेखात समजून घेतले. त्या सिद्धांताला भारतीय संशोधकांनी आणि अभ्यासकांनी काय प्रत्युत्तरे दिलेली आहेत, तेही असेच जरा ढोबळपणे आणि थोडक्यात या लेखात समजून घेऊ. यामुळे यातून आधी आपली एक वैचारिक चौकट तयार व्हायला मदत होईल आणि पुढच्या तपशीलवार लेखांकडे वळण्याआधी या विषयाची रूपरेषा आणि दिशा बरीच स्पष्ट झालेली असेल...

'कोरोना कंट्रोल'साठी केंद्राचा 'कंटेन्मेंट प्लान'

महाराष्ट्रातील 'लॉकडाऊन'चा कालावधी हा आता किमान ३० एप्रिलपर्यंत वाढविण्यात आला आहे. त्यामुळे सद्यस्थितीत केंद्र आणि राज्य सरकारने कोरोनापासून बचावाच्या केलेल्या सर्व उपाययोजनांची अशीच आणि यापेक्षा कडक अंमलबजावणी सुरु राहीलच. पण, सरकारच्या या उपाययोजनांवर नाहक टीकेची झोड उठवणाऱ्यांनी एक गोष्ट समजून घेतली पाहिजे की, आजवर केंद्र सरकारने राबविलेल्या या सर्व उपाययोजना या जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मार्गदर्शक तत्वांनुसार अगदी सुसुत्र पद्धतीने अमलात आणल्या गेल्या आणि उद्दिष्टपूर्तीपर्यंत त्यांची अंमलबजावणी ..

औटघटकेचे अभ्यागत

मॅडम बौमॉन्ट आल्याच्या तिसऱ्या दिवशी हॉटेलमध्ये एक देखणा तरुण येऊन दाखल झाला. त्याचे नाव हेरॉल्ड फॅरिंगटन. स्वारी इथे रविवारपर्यंतच राहणार होती. सोमवारी सकाळी त्याला परत जायचे होते. आल्या आल्या त्यानेही आपल्या सुसंस्कृत वागण्याने सर्वांची मने आकृष्ट केली...

लोकमान्य टिळक - भारताचे पहिले कृषी अर्थतज्ज्ञ (भाग-१)

दुष्काळाच्या काळातले 'केसरी'चे सगळेच अंक शेतकऱ्यांच्या काळजीने भरलेले आहेत. या काळात शेतकरी वर्ग त्यांच्या अडचणींची पत्रे टिळकांना पाठवत आणि त्या सोडवण्यासाठी काय करावे याचे उत्तर टिळक अग्रलेखातून देत. "आपल्या हक्काचे ओरडून, भांडून, सरकारकडून मागून घ्या," असे टिळक सांगत. टिळकांचे एकच म्हणणे होते, "हीच वेळ आहे. आताच सरकारची परीक्षा घ्या." देणारा आहे, पण मागणारेच नाहीत, अशी परिस्थिती येऊ नये यासाठीचा हा टिळकांचा खटाटोप होता. दाता जर खरा असेल, तर टिकेल, नाहीतर त्याचा खोटारडेपणा तरी लोकांसमोर येईल, अशी ..

भारताचा 'मर्म'देश अर्थात ब्रह्मदेश!

म्यानमारची प्रदीर्घ लष्करी राजवट सुरुवातीपासून बराच काळ चीनच्या धोरण-प्रभावाखाली होती. त्या अनुभवातून काही धडे शिकल्यामुळे त्यांनी गेल्या काही वर्षांमध्ये सदर प्रभावाखालून बाहेर येण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न केले. भारताने ते अचूक ओळखून त्यांच्या सदर प्रयत्नांना प्रतिसाद दिला, ज्याची फळे दिसू लागली आहेत...

मातीशी नाळ जोडलेला 'आपला माणूस'

एक उत्तम अभिनेते, तितकेच संवेदनशील साहित्यप्रेमी वाचक, कवितांचा प्रभावी जाणकार, हरहुन्नरी कलावंत आणि सामाजिक प्रश्नांची जाणीव ठेवून मदत करणारा मनस्वी 'देवमाणूस' म्हणजे दस्तुरखुद्द मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीचा जबराट अभिनेता 'नटसम्राट नाना पाटेकर'..