शाखेतून घडलेला विचार संस्कारांचा उपासक

 

 

कै. मधुकर विष्णू अत्रे हे जळगाव जिल्ह्यातील चाळीसगावचे स्वयंसेवक. त्यांचे शिक्षण तेथील आनंदीबाई बंकट विद्यालयात झाले. या शाळेजवळच असलेल्या बलराम व्यायाम मंदिराच्या मैदानावर चाळीसगावातील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची पहिली शाखा सुरू झाली होती. या शाखेचे ते बालपणापासून नियमित स्वयंसेवक होते. लहान वयातच शाखेतील शिस्त, राष्ट्रभक्ती आणि संघजीवनाचे संस्कार त्यांच्या मनावर खोलवर रुजले.

 

१९४८ मध्ये महात्मा गांधीवधानंतर संघावर बंदी घालण्यात आली. त्या काळात स्वयंसेवक असलेले त्यांचे थोरले बंधू कै. हनुमंत विष्णू अत्रे यांना दहा दिवसांचा कारावास भोगावा लागला. दुसरे बंधू कै. प्रभाकर विष्णू अत्रे हे तत्कालीन जी.आय.पी. रेल्वेमध्ये तिकीट तपासनीस म्हणून कार्यरत होते. संघाच्या सत्याग्रहात सहभागी झाल्यामुळे त्यांनाही कारावास झाला आणि सरकारी नोकरी गमवावी लागली. घरातील या त्यागमय घटनांनी मधुकर अत्रे यांच्या कोवळ्या मनावर खोल परिणाम झाला. प्रतिकूल परिस्थितीतही विचाराशी तडजोड न करणाऱ्या आपल्या बंधूंच्या उदाहरणातून त्यांची संघावरील निष्ठा अधिक दृढ झाली. संघकार्य ही केवळ संघटनात्मक जबाबदारी नसून ती राष्ट्रसेवेची जीवनप्रतिज्ञा आहे, हा संस्कार त्यांच्या मनात कायमचा कोरला गेला.

 

मॅट्रिकनंतर त्यांनी जळगाव येथील एम. जे. महाविद्यालयात उच्च शिक्षणासाठी प्रवेश घेतला. महाविद्यालयीन चार वर्षांचा काळ हा त्यांच्या कार्यकर्तेपणाच्या घडणीचा महत्त्वाचा टप्पा ठरला. शाखेतील विविध जबाबदाऱ्या पार पाडताना त्यांचा अनेक कार्यकर्त्यांशी सातत्याने संपर्क आला. संवाद, नियोजन, संघटन आणि कार्यकर्त्यांशी आत्मीय संबंध जोडण्याची कला त्यांच्यात विकसित होत गेली. या काळात तत्कालीन नाशिक विभाग प्रचारक नाना ढोबळे यांचे त्यांना निकट मार्गदर्शन लाभले. त्यांच्या सहवासातून मधुकर अत्रे यांना वाचन, चिंतन, अभ्यास आणि प्रभावी संवादाची गोडी लागली. एखादा विषय नेमकेपणाने, तर्कशुद्धपणे आणि मुद्देसूद मांडण्याची शैली त्यांनी आत्मसात केली. त्यामुळे त्यांचे कार्यकर्तेपण अधिक परिपक्व आणि वैचारिकदृष्ट्या सक्षम होत गेले.

 

बी.ए. पदवी पूर्ण झाल्यानंतर ते पुन्हा चाळीसगावला परतले आणि ज्या शिक्षणसंस्थेत ते शिकले होते, त्याच संस्थेत शिक्षक म्हणून कार्य करू लागले. अध्यापनाबरोबरच संघकार्यही अविरत सुरू राहिले. प्रचारकांचे मार्गदर्शन आणि ज्येष्ठ स्वयंसेवकांचे प्रोत्साहन यामुळे संघमंत्र आणि शाखातंत्र यांचा त्यांचा अभ्यास अधिक भक्कम झाला. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना त्यांच्यातील शिक्षक आणि स्वयंसेवक यांचा सुंदर समन्वय दिसून येत असे. व्यक्तिमत्त्व घडविण्यासाठी शिक्षणाइतकेच संस्कारही आवश्यक आहेत, या भूमिकेवर त्यांचा दृढ विश्वास होता.

 

केंद्र सरकारच्या नोकरीनिमित्त ते मुंबईत आले आणि त्यांच्या संघकार्याला नवा आयाम मिळाला. पुढील तब्बल बेचाळीस वर्षे घाटकोपर हेच त्यांचे कार्यक्षेत्र राहिले. टिळक रोडवरील केसरवाला उद्यानात भरणाऱ्या छावणी प्रभात शाखेचे ते नियमित स्वयंसेवक होते. शासकीय सेवेमुळे त्यांनी कोणतेही औपचारिक संघदायित्व स्वीकारले नाही; परंतु स्वयंसेवक म्हणून आवश्यक असलेली प्रत्येक जबाबदारी त्यांनी अत्यंत निष्ठेने पार पाडली.

 

जनसंपर्क हे त्यांचे विशेष आवडीचे क्षेत्र होते. सहज, स्नेहपूर्ण आणि आत्मीय संवादातून नवीन व्यक्तींना जोडण्याची त्यांची हातोटी उल्लेखनीय होती. संघगीतांची त्यांना विशेष आवड होती. मधुर आवाजामुळे ते संघपरिवारात प्रिय होते. त्यांच्या मते स्वयंसेवकाचा केवळ शारीरिक विकास नव्हे, तर मन आणि बुद्धी यांचाही विकास तितकाच आवश्यक आहे. म्हणूनच बौद्धिक विभागाचे कार्य त्यांनी अत्यंत उत्साहाने आणि अभ्यासपूर्वक सांभाळले. गप्पागोष्टींइतकेच ते विचारमंथनालाही महत्त्व देत. भाषणकौशल्यामुळे घाटकोपर ते मुलुंड परिसरातील विविध संघउत्सवांमध्ये त्यांना वक्ता म्हणून निमंत्रित केले जाई. त्यांच्या भाषणात अभ्यास, तर्कशुद्धता आणि प्रेरणादायी शैली यांचा सुंदर संगम असे.

 

स्वयंसेवकांमध्ये परस्पर आत्मीयता आणि वैचारिक देवाणघेवाण वाढावी म्हणून त्यांनी विहार, तानसा, पवई तलाव परिसर तसेच संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान येथे अनेक सहली आयोजित केल्या. निसर्गाच्या सान्निध्यात राष्ट्रजीवनातील प्रश्नांवर होणाऱ्या मुक्त चर्चा अधिक परिणामकारक ठरतात, असा त्यांचा अनुभव होता. या काळात साप्ताहिक विवेकचे माजी संपादक वि. वा. नेने, घाटकोपर भाग संघचालक जामसाहेब मुकादम, रसिकभाई गांधी, तत्कालीन महानगर संघचालक हरसुखभाई ध्रुव, दिगंबर (तात्या) भागवत, दिनकरराव महाजनी आणि प्रभाकरराव नाईक यांसारख्या अनेक ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांबरोबर त्यांनी कार्य केले.

 

१९९० चे दशक हे त्यांच्या संघजीवनातील अत्यंत महत्त्वाचे पर्व ठरले. या काळात त्यांच्याकडे घाटकोपर भागाच्या बौद्धिक प्रमुखाची जबाबदारी आली. स्वयंसेवकांचे वैचारिक उन्नयन हे संघकार्याचे महत्त्वाचे अंग आहे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. या भूमिकेतून त्यांनी अनेक अभिनव प्रयोग केले. बौद्धिक वर्ग, चर्चासत्रे, अभ्यासवर्ग आणि संवादपर कार्यक्रमांच्या माध्यमातून त्यांनी स्वयंसेवकांमध्ये चिंतनशील वृत्ती विकसित करण्याचा प्रयत्न केला. याच काळात ते 'प्रबोधन' या मासिक पत्राचे संपादक होते. हे केवळ माहितीपत्रक न राहता विचारांना चालना देणारे, स्वयंसेवकांच्या अभ्यासाला दिशा देणारे आणि वैचारिक समृद्धी घडविणारे प्रभावी माध्यम व्हावे, यासाठी त्यांनी विशेष परिश्रम घेतले. त्यांच्या संपादकत्वाखाली प्रबोधनने एक परिपूर्ण विचारपत्रिका म्हणून स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

 

जबाबदारीची शासकीय नोकरी, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि संघकार्य या तिन्ही क्षेत्रांमध्ये त्यांनी आदर्श समतोल राखला. या प्रवासात त्यांच्या पत्नी पुष्पा अत्रे यांनी त्यांना मनापासून साथ दिली. त्यांच्या घरात संघप्रचारक, स्वयंसेवक आणि कार्यकर्त्यांचा सतत वावर असे. त्यांचे घर हे जणू कार्यकर्त्यांसाठी सदैव खुले असलेले स्नेहकेंद्रच बनले होते. शासकीय सेवेत असताना लेखापरीक्षणासारख्या क्लिष्ट विषयावर त्यांनी सहकाऱ्यांसाठी अत्यंत सोप्या भाषेत अनेक व्याख्याने दिली. त्यांच्या ज्ञानाचा आणि अध्यापनशैलीचा गौरव म्हणून नवी दिल्ली येथील ब्युरो ऑफ पार्लमेंटरी स्टडीज अँड ट्रेनिंग या राष्ट्रीय संस्थेतील प्रशिक्षणासाठी महाराष्ट्रातून त्यांची निवड झाली. त्यांनी हे प्रशिक्षण यशस्वीरीत्या पूर्ण करून आपल्या गुणवत्तेची राष्ट्रीय पातळीवर छाप पाडली.

सेवानिवृत्तीनंतर त्यांनी पूर्णवेळ संघकार्याला स्वतःला वाहून घेतले. आयुष्याचा हा काळ समाजकार्यासाठी अधिकाधिक उपयोगी पडावा, अशी त्यांची इच्छा होती. परंतु नियतीला काही वेगळेच मंजूर होते. याच काळात त्यांना कर्करोगाने ग्रासले. दुर्धर आजाराशी झुंज देतानाही त्यांनी संघकार्याची ओढ कमी होऊ दिली नाही. शारीरिक वेदना असतानाही त्यांची मानसिक ऊर्जा आणि कार्यकर्त्यांप्रती आत्मीयता कायम राहिली. अखेर २५ फेब्रुवारी २००१ रोजी वयाच्या अवघ्या ६७व्या वर्षी त्यांचे दुःखद निधन झाले.

 

कै. मधुकर विष्णू अत्रे यांनी कार्यकर्त्यांची केवळ संख्या वाढवली नाही, तर विचारशील स्वयंसेवक घडविण्याचे कार्य आयुष्यभर केले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात शिक्षकाची संवेदनशीलता, अभ्यासकाची खोली, वक्त्याचे प्रभावीपण, संपादकाची वैचारिक दृष्टी आणि स्वयंसेवकाची निस्सीम समर्पण भावना यांचा विलक्षण संगम होता.