पर्वती परिसरातील संघकार्याचा दीपस्तंभ

 

 

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या स्थापनेपासूनच अशा अनेक समर्पित आणि पडद्यामागील कार्यकर्त्यांनी आपल्या निष्ठेने आणि कष्टाने संघाचा विस्तार केला, ज्यांचे नाव इतिहासाच्या पानात कदाचित ठळकपणे उमटले नसेल, पण त्यांनी तयार केलेले स्वयंसेवक आज समाजात विविध स्तरांवर कार्यरत आहेत. अशाच निष्ठावान, ध्येयवादी आणि शेवटच्या श्वासापर्यंत संघाचा वसा जपणाऱ्या गृहस्थी स्वयंसेवकांपैकी एक नाव म्हणजे कै. अभिमन्यू नामदेव परब.

 

लोणी काळभोर ते पुण्याचा गुळटेकडी परिसर आणि संपूर्ण पर्वती भाग हा त्यांच्या सामाजिक आणि संघकार्याचा मुख्य साक्षीदार राहिला आहे. आपल्या खणखणीत आवाजाने, शिस्तबद्ध व्यवस्थापनाने आणि उपेक्षित भागात संघकार्य पोहोचवण्याच्या ध्यासाने त्यांनी एक आदर्श स्वयंसेवक कसा असावा, याचा वस्तुपाठच घालून दिला. अभिमन्यू नामदेव परब यांचे सुरुवातीचे वास्तव्य लोणी काळभोर येथे होते. त्यानंतर ते पुण्यात गुळटेकडी परिसरात स्थायिक झाले. त्या काळात त्यांनी भारतीय जनसंघाचे कार्य अत्यंत निष्ठेने केले. तो काळ आजच्यासारखा अनुकूल नव्हता; विशेषतः स्थानिक काँग्रेस कार्यकर्त्यांचा त्यांना प्रचंड विरोध सहन करावा लागला. राजकीय आणि सामाजिक स्तरावर प्रतिकूल परिस्थिती असूनही, अण्णा आपल्या विचारांवर ठाम राहिले. विरोधाला न जुमानता त्यांनी जनसंघाचे विचार जनमानसात पोहोचवण्याचे मोठे धाडस दाखवले.

 

गुळटेकडी परिसरात आल्यानंतर त्यांच्यातील संघसंस्कार अधिक गडद झाले. त्यांच्यावर संघाच्या 'प्रभात शाखेची' जबाबदारी सोपवण्यात आली. पहाटेच्या शांत आणि पवित्र वातावरणात शाखेचा भगवा ध्वज फडकवणे, स्वयंसेवकांना वेळेत एकत्र करणे आणि त्यांच्यात राष्ट्रभक्तीची भावना जागवणे, हे काम त्यांनी अत्यंत निष्ठेने केले. पुण्यातील महर्षीनगर सायम शाखेत कार्यरत असताना, त्यांनी शिशू, बाल आणि तरुण स्वयंसेवकांची संख्या अधिकाधिक वाढवण्यावर भर दिला. त्यांच्या याच कौशल्यामुळे आणि जनसंपर्कामुळे ते संपूर्ण पर्वती नगरात 'अण्णा' या नावाने सुपरिचित झाले.

 

अण्णा केवळ एक उत्तम संघटक नव्हते, तर ते एक उत्कृष्ट व्यवस्थापकही होते. संघाच्या रचनेत 'व्यवस्था' या विभागाला अत्यंत महत्त्व असते, कारण शेकडो-हजारो स्वयंसेवकांच्या निवास, भोजन आणि शिस्तीची जबाबदारी यावरच शिबिराचे यश अवलंबून असते. पुण्याच्या तळजाई भागात झालेल्या संघ शिबिरात अण्णांनी 'व्यवस्था प्रमुख' म्हणून अत्यंत चोख जबाबदारी पार पाडली. पुण्यात आयोजित होणारी हिवाळी शिबिरे, तसेच संघाचे प्रथम वर्ष आणि 'द्वितीय वर्ष' वर्ग असो, अण्णा नेहमीच व्यवस्थेच्या आघाडीवर असायचे. संघाचे विविध उत्सव अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने आयोजित करण्यात अण्णांचा हातखंडा होता. त्यांच्यातील सूक्ष्म नियोजन आणि व्यवस्थापन कौशल्य संघ वर्तुळातील सर्वांनीच जवळून पाहिले होते.

 

अण्णांना निसर्गाने एक उत्तम आणि खणखणीत आवाज दिला होता. संघाच्या कार्यक्रमात त्यांच्या या आवाजाचा उपयोग संघ गीतांसाठी खूप प्रभावीपणे झाला. संघाच्या उत्सवांमध्ये ते स्वतः अत्यंत तन्मयतेने 'वैयक्तिक गीत' म्हणत असत. इतकेच नव्हे, तर सांघीक गीत सर्व स्वयंसेवकांकडून तालासुरात आणि शिस्तीत म्हणून घेण्यास ते नेहमी पुढाकार घेत. त्यांच्या आवाजातील जरब आणि गोडवा स्वयंसेवकांमध्ये एक वेगळीच ऊर्जा निर्माण करत असे.

 

अण्णांचे सर्वात मोठे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण योगदान म्हणजे संघकार्य अशा भागात पोहोचवणे, जिथे सामान्यतः पोहचणे कठीण होते. ज्या दुर्गम, वंचित आणि कामगार वस्त्यांमध्ये संघ सहजरीत्या पोहोचू शकत नव्हता, अशा भागात जाऊन काम करणे अण्णांना विशेष आवडायचे. त्यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन अशा दुर्गम वस्त्यांमध्ये पाय रोवले, तेथील लोकांशी कौटुंबिक संबंध जोडले आणि त्या उपेक्षित भागातून उत्तम, निष्ठावान आणि संस्कारक्षम स्वयंसेवकांची फळी तयार केली. त्यांच्या या प्रयत्नांमुळे संघाचे कार्य खऱ्या अर्थाने सर्वव्यापी बनण्यास मदत झाली.

 

एक गृहस्थी जीवन जगत असताना अण्णांनी कधीही आपल्या कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि संघकार्य यात अंतर पडू दिले नाही. अनेक चढ-उतार आले, राजकीय विरोध झाला, परिस्थिती बदलली; पण अण्णांनी 'शेवटच्या श्वासापर्यंत संघाचा वसा' अत्यंत निष्ठेने जपला. कै. अभिमन्यू नामदेव परब (अण्णा) यांचे जीवन म्हणजे एका सामान्य गृहस्थी स्वयंसेवकाचे असामान्य कार्य होते. आज ते आपल्यात नसले, तरी त्यांनी पर्वती परिसरात लावलेले संघकार्याचे रोपटे आज एका मोठ्या वृक्षाच्या रूपात उभे आहे. त्यांनी घडवलेले स्वयंसेवक आणि दिलेला शिस्तीचा धडा हाच त्यांचा खरा वारसा आहे.