खेळ मांडियेला...

 

 

खेळणे म्हणजे प्रौढांना काही काम नाही, असे वाटायची गरज नाही. आपण त्याकडे तरुणांची ‘लक्झरी’ म्हणून पाहिले; जगण्याचा, करिअरचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा गंभीर व्यवसाय हाती घेतल्यानंतर तो ‘बालिश टप्पा’ म्हणून पहिले. तथापि, भावनिक ‘न्यूरोसायन्स’मधील क्रांती हे सिद्ध करते की, आपण तसा विचार करताना चूक करीत आहोत. खेळणे ही जीवनापासून विचलित करणारी प्रक्रिया नाही; ती जगण्याची एक मूलभूत यंत्रणा आहे.

 

यासाठी प्राण्यांच्या खेळाच्या जगात शिरून काही अनुभवांचे विश्लेषण करून पाहायला पाहिजे, गुदगुल्या करणार्‍या उंदराच्या उच्च-फ्रिक्वेन्सी किलबिलाटांपासून ते डॉल्फिनच्या जटिल सामाजिक खेळांपर्यंत, निसर्ग आपल्याला सांगतो की आनंदी राहण्याची इच्छाशक्ती ही प्रत्यक्षात जैविक बुद्धिमत्तेचे एक सुसंस्कृत रूप आहे.

 

 

या संशोधनाची सुरुवात खर्‍या अर्थाने उंदरांपासून झाली. प्रख्यात मज्जासंस्था शास्त्रज्ञ जॅक पँकसेप यांनी शोधून काढले की, जेव्हा आपण लहान उंदरांना गोंजारतो, तेव्हा ते अतिशय उंच आवाज काढतात. ते अल्ट्रासोनिक किलबिलाट उत्सर्जित करतात, ज्याला आपण ‘उंदरांचे हसणे’ म्हणू शकतो. आपण अनेक लोकांना सफेत उंदीर पाळताना आणि त्यांच्याशी बोलताना पहिले आहे. ते उंदीरही त्यांना आवाजात प्रतिक्रिया देतात.

 

पंकसेपला समजले की, उंदीर केवळ शारीरिक उत्तेजनावर प्रतिक्रिया देत नव्हते; ते प्राथमिक भावनिक स्थिती अनुभवत होते. त्या गोंजारण्याची प्रतिक्षिप्त क्रिया नव्हती, तर त्यांच्या मेंदूतील ‘प्ले सिस्टम’ सक्रिय झाल्याचा तो पुरावा होता. हे ‘प्ले सिस्टम’ सस्तन प्राण्यांच्या मेंदूमध्ये जोडलेल्या सात प्राथमिक-प्रक्रिया भावनिक प्रणालींपैकी एक आहे. प्राण्यांची अंतर्दृष्टी खोल असते. उंदीर फक्त व्यायामासाठी खेळत नाहीत. ते तसे आवाज करून किलबिलाट करतात; कारण त्यांना ते सुखदायक, प्रसन्न वाटते. त्यांचे मेंदू आनंद शोधण्यासाठी आतून जोडलेले आहेत. मानवांसाठी हे खेळणे म्हणजे वेळेचा अपव्यय आहे, या मिथकाला उंदराच्या अनुभवाने मोडीत काढते. खरं तर, ही एक प्राचीन भावनिक गरज आहे, जी लाखो वर्षांच्या उत्क्रांतीमध्ये आजवर जतन केली गेली आहे. रसायनशास्त्र उत्क्रांतीने ‘प्ले सिस्टम’ लाखो वर्षे का चालू ठेवली असेल, त्याचे उत्तर मेंदूच्या ‘न्यूरोकेमिस्ट्री’मध्ये आहे.

 

 

जेव्हा सस्तन प्राणी खेळात गुंततात, तेव्हा मेंदू ब्रेन-डेरिव्हेड न्यूरोट्रॉफिक फॅक्टर सोडतो. वैद्यकीय भाषेत, बीडीएनएफ मेंदूच्या काही भागांत हिप्पोकॅम्पस आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेससाठी ‘मिरॅकल-ग्रो’सारखे आहे. हे नवीन न्यूरॉन्सच्या वाढीस अद्भुत प्रोत्साहन देते आणि त्यांच्यामधील ‘सायनॅप्सेस’ मजबूत करते. यामुळे खेळाला ‘न्यूरो-प्रोटेटिव्ह’ क्रिया बनवते. दीर्घकालीन ताण आणि आघात मेंदूच्या नेटवर्कला नष्ट करणार्‍या आम्लासारखे काम करतात, तर खेळ पुनर्संचयित करणारा बाम म्हणून काम करतो. ते आपल्यामध्ये संज्ञानात्मक लवचिकता निर्माण करते. वेगवेगळ्या संकल्पनांमध्ये ‘स्विच’ करण्याची किंवा बदलत्या वातावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता वाढवते.

 

याचा अर्थ असा की, आनंद शोधणे ही प्रक्रिया आपल्या मेंदूच्या संरचनेतच आहे. जेव्हा आपण म्हणतो की, ‘आनंदी राहण्यासाठी प्रबळ इच्छाशक्ती हवी,’ तेव्हा तो केवळ एक सुविचार नसतो, तर तो आपल्या उत्क्रांतीचा एक महत्त्वाचा भाग असतो. माझ्या वैद्यकीय अनुभवात मी अनेकदा पाहिले आहे की, जेव्हा एखादा रुग्ण मनापासून हसतो किंवा आपल्या जुन्या छंदाकडे वळतो, तेव्हा तो त्याच्या बरे होण्याचा सर्वांत मोठा पुरावा असतो. यामागे एक वैज्ञानिक कारण आहे. जेव्हा आपण खेळतो किंवा आनंदात असतो, तेव्हा मेंदूत ‘बीडीएनएफ’ रसायन स्रवते. हे रसायन आपल्या मेंदूतील पेशींसाठी खतासारखे (miracle-gro) काम करते. शहरातील वाहतुककोंडी, कामाचा ताण आणि रोजची ओढाताण यांमुळे मेंदूवर जो ताण येतो, त्यावर हे रसायन एक उत्तम मलम ठरते. यामुळे आपली विचार करण्याची लवचिकता वाढते आणि आपण समस्यांना घाबरून न जाता त्यावर कल्पकतेने मात करू शकतो.

 

 

व्यक्तीचा खेळकर आत्मा परत येणे, हे बहुतेकदा बरे होण्याचे सर्वांत विश्वासार्ह सूचक असते. जेव्हा एखादा रुग्ण शेवटी एखाद्या परिस्थितीत विनोद शोधू शकतो किंवा सर्जनशील छंदात गुंतू शकतो, तेव्हा त्याचा मेंदू संरक्षण मोड (भीती/राग) वरून विस्तार मोड (पाहणे/खेळणे) मध्ये गेला आहे, असे सूचित होते. सुरक्षा प्रयोगशाळा म्हणून खेळा.

 

नैसर्गिक अधिवासात, खेळ हे एका कमी जोखमीच्या प्रयोगशाळेसारखे कार्य करते. जेव्हा मांजरीचे पिल्लू लोकरीच्या गोळ्यावर झडप घालते, तेव्हा आपल्याला मजा वाटत असली, तरी ते केवळ मजा करत नसते; तर प्रत्यक्षात ते आपल्या शिकारीच्या कौशल्याची आणि अचूक वेळेची चाचणी घेत असते. यामध्ये कोणतीही शिकार गमावण्याची किंवा जीव जाण्याची भीती नसते, त्यामुळे हा एक सुरक्षित सराव असतो.

 

मानवांसाठी ‘खेळ’ म्हणजे, जिथे आपण आरामाचे मानसशास्त्र आणि सामाजिक सीमा शिकतो. कुत्र्यांमधील ‘प्ले बो’ या संकेताचा विचार करा. जेव्हा एखादा कुत्रा आपले पुढचे पाय टेकवून वाकतो, तेव्हा तो एक वैश्विक संकेत देत असतो की, आता मी जे काही गुरगुरणार आहे किंवा चावण्याचा प्रयत्न करणार आहे, ते खरोखरचे नाही. हे उच्च दर्जाचे संज्ञानात्मक संकेत आहेत. ते समोरच्याला जणू असे सांगतात की, मी आपल्या प्रयोगासाठी एक सुरक्षित जागा निर्माण करत आहे.

 

आपल्या प्रौढ आयुष्यात आपल्याला अशा ‘प्ले बो’ची नितांत गरज आहे. मग ते हॉस्पिटलमधील विचारमंथनाचे सत्र असो, गृहनिर्माण संस्थेची मीटिंग असो किंवा कौटुंबिक चर्चा असो, ही कल्पना मांडण्यासाठी किंवा चर्चा करण्यासाठी सुरक्षित जागा आहे, असा संकेत देण्याची क्षमताच आपल्याला नवनवीन शोध लावण्यास आणि संघर्ष सोडवण्यास मदत करते. जेव्हा आपण खेळकरपणा गमावतो, तेव्हा आपले विचार आणि वागणे ताठर होते; आणि विज्ञानाचा नियम आहे की, ज्या वास्तू किंवा विचार ताठर असतात, त्या दबावाखाली सर्वांत आधी कोसळतात.

 

आपण प्रोफेशनल किंवा नागरिक असण्यापूर्वी एक सस्तन प्राणी आहोत. आपल्या मेंदूला आनंदाची आणि कुतूहलाची गरज आहे. २१व्या शतकातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी आपल्याला पुन्हा एकदा प्राण्यांसारखे नैसर्गिकदृष्ट्या ‘खेळकर’ होण्याची गरज आहे. कारण, हा खेळकरपणाच आपल्याला मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनवेल.