किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञानामुळे आरोग्यसेवा, अन्नसुरक्षा आणि उद्योगक्षेत्रात नवी क्रांती

 

 

अणुऊर्जेचा उल्लेख झाला की, बहुतेकांच्या मनात अणुऊर्जा प्रकल्प किंवा अण्वस्त्रांची प्रतिमा उभी राहते. मात्र, अणुशास्त्राचा आणखी एक महत्त्वाचा आणि सकारात्मक चेहरा आहे, तो म्हणजे किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञान. हे तंत्रज्ञान आज आपल्या दैनंदिन जीवनातील अनेक क्षेत्रांमध्ये शांतपणे बदल घडवत आहे. आरोग्यसेवा, अन्नसुरक्षा, कृषी, औद्योगिक सुरक्षितता आणि वैज्ञानिक संशोधन अशा विविध क्षेत्रांमध्ये त्याचा व्यापक उपयोग होताना दिसतो.

 

भारतामध्ये या क्षेत्रातील महत्त्वाचे काम अणुऊर्जा विभागाअंतर्गत कार्यरत ‌‘बोर्ड ऑफ रेडिएशन ॲण्ड आयसोटोप टेक्नोलॉजी‌’ (ब्रिट) ही संस्था करत आहे. अणुशास्त्रातील संशोधन आणि प्रयोगशाळांतील तंत्रज्ञान प्रत्यक्ष समाजाच्या उपयोगासाठी उपलब्ध करून देणे, हे या संस्थेचे मुख्य ध्येय. आरोग्यसेवेपासून ते उद्योगांपर्यंत अनेक क्षेत्रांमध्ये किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञानाचा वापर करून ‌‘ब्रिट‌’ देशाच्या प्रगतीत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.

 

 

‌‘ब्रिट‌’ ही अणुऊर्जा विभागाची औद्योगिक शाखा असून ‌‘रेडिओ आयसोटोप‌’ आणि किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या विविध क्षेत्रांमध्ये करण्याचे ती काम करते. मुंबई, नवी मुंबई, हैदराबाद, दिल्ली, कोलकाता, बंगळुरु, दिब्रूगड आणि कोटा अशा देशभरातील केंद्रांमधून ‌‘ब्रिट‌’ आपली सेवा पुरवत आहे. आज तीन हजारांपेक्षा अधिक उद्योग, संशोधन संस्था आणि रुग्णालये ‌‘ब्रिट‌’च्या सेवांचा लाभ घेतात. आशिया-प्रशांत प्रदेशात सीलबंद किरणोत्सर्ग स्रोतांचा प्रमुख पुरवठादार म्हणूनही ‌‘ब्रिट‌’ची ओळख आहे. या संस्थेच्या कार्यामुळे अणुशास्त्रातील प्रगत तंत्रज्ञान सामान्य नागरिकांच्या जीवनाशी जोडले गेले आहे.

 

 

किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञानाचा सर्वाधिक परिणामकारक वापर आरोग्यक्षेत्रात दिसून येतो. अणुवैद्यक किंवा ‌‘न्यूक्लिअर मेडिसिन‌’ या शाखेमध्ये ‌‘रेडिओ-फार्मास्युटिकल्स‌’ नावाची विशेष औषधे वापरली जातात. या औषधांमध्ये ‌‘रेडिओ-आयसोटोप‌’ असतात आणि ते शरीरातील विशिष्ट अवयवांपर्यंत पोहोचून रोगाचे अचूक निदान करण्यास मदत करतात. ही औषधे शरीरात गेल्यानंतर आजारग्रस्त भागात साठतात. त्यानंतर तेथून उत्सर्जित होणाऱ्या किरणोत्सर्गामुळे डॉक्टरांना शरीरातील समस्या स्पष्टपणे दिसून येते. ‌’PET' आणि ‌’SPECT स्कॅन‌’सारख्या आधुनिक तपासण्यांमध्ये या तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

 

 

 

 

आयोडिन-131 - थायरॉईड आजारांच्या उपचारासाठी

 

 

 

देशात सध्या अडीचशेपेक्षा अधिक अणुवैद्यकीय केंद्रे कार्यरत असून, या सर्व ठिकाणी या ‌‘आयसोटोप‌’चा वापर केला जातो. रक्तसंचार प्रक्रियेत सुरक्षितता वाढवण्यासाठी ‌‘ब्लड इरॅडिएटर‌’सारखी उपकरणेही वापरली जातात. या उपकरणांच्या साहाय्याने रक्तातील काही पेशी निष्क्रिय करून गंभीर गुंतागुंत टाळता येते. विशेषतः नवजात बालके, कर्करोग रुग्ण आणि प्रतिकारशक्ती कमी असलेल्या रुग्णांसाठी हे अत्यंत उपयुक्त ठरते. कर्करोग उपचारांमध्ये ‌‘टेलिथेरपी‌’ आणि ‌‘ब्रॅकिथेरपी‌’ या पद्धतींच्या साहाय्याने ट्युमरवर अचूक किरणोत्सर्ग दिला जातो. त्यामुळे कर्करोगाच्या पेशी नष्ट होतात आणि आसपासच्या निरोगी पेशींना कमी हानी पोहोचते.

 

 

किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञानाचा उपयोग अन्नसुरक्षा आणि अन्ननाश कमी करण्यासाठीही मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे. ‌‘गॅमा इरॅडिएशन‌’ या प्रक्रियेमध्ये नियंत्रित किरणोत्सर्गाच्या साहाय्याने अन्नातील सूक्ष्मजीव, कीटक आणि रोगकारक घटक नष्ट केले जातात. या प्रक्रियेत उष्णता किंवा रासायनिक पदार्थांचा वापर होत नाही. त्यामुळे अन्नाची चव, रंग किंवा पोषणमूल्ये यांवर कोणताही परिणाम होत नाही.

 

या तंत्रज्ञानामुळे कांदा, बटाटा आणि लसूण यांसारख्या पिकांमध्ये उगवण रोखता येते. तसेच धान्य, मसाले आणि फळांमध्ये कीटकांचा प्रादुर्भाव कमी करता येतो. त्यामुळे अन्नाचे आयुष्य वाढते आणि अन्ननाश कमी होतो. भारतामध्ये 2000 साली मसाल्यांसाठी पहिला व्यावसायिक इरॅडिएशन प्रकल्प सुरू करण्यात आला. त्यानंतर देशभरात अनेक इरॅडिएशन केंद्रे कार्यरत झाली आहेत. या प्रकल्पांमुळे भारतीय मसाले आणि फळांची निर्यात वाढण्यास मदत झाली आहे. भारतातून इरॅडिएटेड आंबे अमेरिकेत, तर मसाले युरोप आणि ब्रिटनमध्ये निर्यात केले जातात.

 

 

‌‘ब्रिट‌’ने विकसित केलेली एक नावीन्यपूर्ण संकल्पना म्हणजे ‌‘मोबाईल फूड इरॅडिएटर.‌’ ही सुविधा ट्रेलरवर बसवलेली असते आणि ती थेट ग्रामीण भागात नेली जाऊ शकते. यामुळे शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनावर तिथेच प्रक्रिया करता येते. त्यामुळे वाहतुकीदरम्यान होणारा अन्ननाश कमी होतो आणि शेतकऱ्यांना योग्य बाजारभाव मिळेपर्यंत उत्पादन साठवून ठेवण्याची संधी मिळते. तसेच, मांस आणि समुद्री अन्नपदार्थांसाठी ‌‘लो-टेम्परेचर इरॅडिएशन सुविधा‌’ विकसित करण्यात आली आहे. या तंत्रज्ञानामुळे अन्नातील सूक्ष्म जीव नष्ट होतात आणि अन्न जास्त काळ सुरक्षित राहते.

 

 

किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञानाचा उपयोग औद्योगिक क्षेत्रातही मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. ‌‘इंडस्ट्रियल रेडिओग्राफी‌’ या पद्धतीद्वारे पाईपलाईन, वेल्डिंग, प्रेशर व्हेसल्स आणि यंत्रसामग्रीतील दोष शोधता येतात. या प्रक्रियेत उपकरण न तोडता, त्याच्या आतील रचना तपासली जाते. त्यामुळे तडा, पोकळी किंवा संरचनात्मक दोष सहज ओळखता येतात. 'ROLI' आणि ‌’ROTEX' सारखी उपकरणे, यासाठी वापरली जातात. ही उपकरणे ऊर्जाप्रकल्प, जहाजबांधणी, बांधकाम, अभियांत्रिकी आणि संरक्षण उद्योगांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात.

 

 

‌‘ब्रिट‌’ उद्योगांसाठी ‌‘आयसोटोप‌’ आधारित निदान सेवादेखील उपलब्ध करून देते. गॅमा स्कॅनिंग, रेडिओट्रेसर तंत्र आणि गळती शोधण्याच्या तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने उद्योगांमधील प्रक्रिया तपासल्या जातात. रिफायनरी, पेट्रोकेमिकल उद्योग, तेल-गॅस प्रकल्प आणि ऊर्जाप्रकल्पांना या सेवांचा मोठा फायदा होतो. यामुळे उत्पादन प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम बनते आणि खर्च कमी होतो.

 

 

किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञानाचा उपयोग वैज्ञानिक संशोधनातही मोठ्या प्रमाणावर होतो. ‌‘गॅमा चेंबर‌’सारखी प्रयोगशाळा उपकरणे संशोधकांना विविध प्रयोग करण्यासाठी वापरली जातात. या उपकरणांच्या मदतीने रेडिओ-बायोलॉजी, रेडिओ-केमिस्ट्री, सामग्री विज्ञान आणि कृषी संशोधनक्षेत्रात नवनवीन प्रयोग करता येतात. कृषिक्षेत्रात या तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने सुधारित वाण विकसित करण्यासाठीही संशोधन केले जाते.

 

 

अणुशास्त्राचा उपयोग केवळ ऊर्जानिर्मितीसाठी किंवा संरक्षणासाठीच नव्हे, तर समाजाच्या कल्याणासाठीही केला जाऊ शकतो, हे ‌‘ब्रिट‌’च्या कार्यातून स्पष्ट होते. आरोग्यसेवा सुधारणा, अन्नसुरक्षा, औद्योगिक सुरक्षितता आणि वैज्ञानिक संशोधन या सर्व क्षेत्रांमध्ये किरणोत्सर्ग तंत्रज्ञान महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. भारत विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या नव्या युगाकडे वाटचाल करत असताना, ‌‘ब्रिट‌’सारख्या संस्थांचे योगदान अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे. अणुशक्तीचा उपयोग मानवतेच्या सेवेसाठी करण्याचा संदेश देत, ही संस्था अधिक सुरक्षित, निरोगी आणि समृद्ध भविष्य घडवण्याच्या दिशेने कार्यरत आहे.