चिंता परीक्षेची!

 

 

परीक्षेच्या आधी थोडी धाकधूक होणे, हे अगदी स्वाभाविक. खरं तर, ही थोडीशी अस्वस्थता तुमच्या मेंदूला अधिक ‘शार्प’ करते आणि तुमची एकाग्रता वाढवण्यास मदत करते. पण, जेव्हा ही भीती काळजीत आणि स्वतःबद्दलच्या शंकेत रूपांतरित होते, तेव्हा ती तुमच्या कामगिरीत अडथळा आणू लागते. परीक्षेची भीती ही केवळ शालेय विद्यार्थ्यांपुरती मर्यादित नाही. ती महाविद्यालयीन विद्यार्थी किंवा करिअरमध्ये प्रगती करण्यासाठी परीक्षा देणार्‍या कर्मचार्‍यालाही वाटू शकते. तुम्ही एकटेच यातून जात नाही आहात.

 

परीक्षेची चिंता हा एक प्रकारचा आपल्या कामगिरीविषयक ताण आहे, जो परीक्षेपूर्वी, परीक्षेदरम्यान किंवा परीक्षेनंतरही उद्भवतो. यामुळे अनेकदा डोकेदुखी, मळमळ आणि थकवा यांसारखी शारीरिक लक्षणे, तसेच भीती, चिडचिडेपणा आणि कमी आत्मविश्वास यांसारख्या भावनिक प्रतिक्रिया दिसून येतात. अलीकडील संशोधनानुसार, परीक्षेची चिंता २५ ते ४० टक्के विद्यार्थ्यांवर परिणाम करते.

 

 

 

अपयशाची भीती आणि त्याचे संभाव्य परिणाम.

 

पालक, शिक्षक किंवा समवयस्कांकडून येणारा दबाव.

 

स्वतःकडून असलेल्या अवास्तव अपेक्षा (परिपूर्णतावाद).

 

अभ्यासाच्या चुकीच्या सवयी किंवा अपुरी तयारी.

 

परीक्षांमधील पूर्वीचे नकारात्मक अनुभव.

 

शिकण्यातील वैयक्तिक अडचणी (उदा. ADHD, ऑटिझम).

 

प्रत्येक विद्यार्थ्याचा शैक्षणिक तणावाचा अनुभव वेगळा असतो. काही विद्यार्थ्यांसाठी हा ताण तात्पुरता असतो. इतरांसाठी, परीक्षेच्या चिंतेचे प्रभावीपणे व्यवस्थापन न केल्यास, तो ताण असह्य होऊ शकतो, ज्यामुळे कामगिरी बिघडते, शाळेपासून दुरावा, पालकांवर राग किंवा दीर्घकालीन मानसिक आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात.

 

 

ही समस्या जगभरात अत्यंत सामान्य आहे. ब्रिटनमधील ८५ टक्के विद्यार्थ्यांना परीक्षेसंबंधित कोणत्या ना कोणत्या प्रकारच्या तणावाचा अनुभव येतो. या चिंतेमुळे शिक्षणावर मर्यादा येते. चिंतेमुळे मेंदूचा माहिती साठवणारा भाग म्हणजेच ‘हिप्पोकॅम्पस’ ( Hippocampus ) तणावामुळे आकुंचन पावतो. परिणामी, कितीही वाचन केले, तरी ते वेळेवर नेमके आठवत नाही. परीक्षेच्या वेळी ब्लँक होणे, हे याच अतिचिंतेचे फळ आहे. अशा प्रकारचा भावनिक लेश केवळ परीक्षेतील अपयशालाच कारणीभूत ठरत नाहीत, तर विद्यार्थ्यांचे शिक्षण अर्धवट सुटण्याला ( Dropout )देखील कारणीभूत ठरू शकतात.

 

हे समस्या अत्यंत सामान्य आहे.ब्रिटनमधील ८५ टक्के विद्यार्थ्यांना परीक्षेसंबंधित कोणत्या ना कोणत्या प्रकारच्या तणावाचा अनुभव येतो. चिंतेमुळे शिक्षणावर मर्यादा येते. शैक्षणिक प्रगतीवर आणि कामगिरीवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो, एकाग्रता, स्मरणशक्ती आणि एकूण परीक्षेच्या निकालांमध्ये अडचणी येतात. मेंदूचा जो भाग माहिती साठवतो ( Hippocampus ), तो तणावामुळे आकुंचन पावतो. त्यामुळे कितीही वाचले तरी ते लक्षात राहात नाही. परीक्षेच्या वेळी ब्लँक होणे, हे अति चिंतेमुळे होते. संशोधनानुसार, भावनिक लेश हे केवळ अपयशालाच कारणीभूत ठरत नाही, तर विद्यार्थ्यांचे शिक्षण अर्धवट सुटण्यालादेखील कारणीभूत ठरते.

 

शैक्षणिक परिणामांव्यतिरिक्त, व्यवस्थापन न केल्यास परीक्षेच्या चिंतेचे विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतात. ‘असोसिएशन ऑफ स्कूल अ‍ॅण्ड कॉलेज लीडर्स’ ( ASCL ) अहवाल दिला आहे की, तीन-चतुर्थांशांहून अधिक शिक्षकांनी त्यांच्या इयत्ता अकरावीच्या विद्यार्थ्यांमध्ये परीक्षेच्या चिंतेशी संबंधित मानसिक आरोग्याच्या समस्या पाहिल्या आहेत आणि त्यापैकी अनेकांना परीक्षांदरम्यान पर्यायी व्यवस्थांची आवश्यकता भासली आहे.

 

 

परीक्षा चिंतेची लक्षणे प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये वेगवेगळी असू शकतात; परंतु तुम्हाला जाणवू शकणार्‍या संभाव्य लक्षणांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:

 

शारीरिक लक्षणे : डोकेदुखी, चक्कर येणे आणि मूर्छा आल्यासारखे वाटणे. चिंतेमुळे पॅनिक अटॅकदेखील येऊ शकतो, ज्यामध्ये तीव्र भीती किंवा अस्वस्थता अचानक सुरू होते आणि तुम्हाला श्वास घेता येत नाही किंवा हृदयविकाराचा झटका येत आहे, असे वाटू शकते.

 

भावनिक लक्षणे : तणाव, भीती, असाहाय्यता आणि निराशा या भावना, नकारात्मक विचार, आत्मदोषारोपण (मागील खराब कामगिरीबद्दल विचार करणे, अपयशाचे परिणाम, असाहाय्य वाटणे), मन सुन्न पडणे आणि विचारांची गर्दी होणे.

 

वर्तनात्मक/संज्ञानात्मक लक्षणे : लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येणे, आठवण्यास अडचण येणे, नकारात्मक विचार करणे, स्वतःची इतरांशी तुलना करणे आणि कामात दिरंगाई करणे.परीक्षेच्या तणावाच्या इतर लक्षणांमध्ये मित्रांपासून आणि तुम्हाला आवडणार्‍या गोष्टींपासून दूर राहणे; चिडचिडेपणा, उदास किंवा गोंधळल्यासारखे वाटणे; निर्णय घेण्यात अडचण येणे हेही समाविष्ट असू शकते.

 

अपयशाची भीती : परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्याचा दबाव प्रेरणादायी असू शकतो; परंतु जर तुम्ही परीक्षेच्या गुणांना तुमच्या आत्ममूल्याशी जोडले; तर ते तुमच्या आत्मसन्मानासाठी हानिकारक ठरू शकते.

 

तयारीचा अभाव : शेवटच्या क्षणापर्यंत वाट पाहिल्याने किंवा अजिबात अभ्यास न केल्याने तुम्हाला चिंता आणि गोंधळल्यासारखे वाटू शकते.

 

 

मागील परीक्षेत यश न मिळाल्याने तुम्हाला पुढील परीक्षेबद्दल चिंता वाटू शकते. परीक्षा देताना वर्तमानात राहणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून तुम्ही लक्ष केंद्रित करू शकाल. भूतकाळाचा विचार करत बसू नका.

 

उच्च दबाव : जर तुम्हाला वर्ग उत्तीर्ण होण्यासाठी आणि पुढे महत्त्वाचे प्रोफेशनल कोर्सेस करायचे असतील, तर विशिष्ट पातळीच्या गुणांची आवश्यकता असेल, तर त्यामुळे तुमची परीक्षा चिंता अधिक वाढू शकते.

परिपूर्णतावाद : परिपूर्णतावाद म्हणजे स्वतःकडून अत्यंत उच्च कामगिरीच्या अपेक्षा ठेवणे. संशोधन अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, ज्या विद्यार्थ्यांमध्ये उच्च पातळीचा परिपूर्णतावाद आणि उच्च आत्मटीका असते, त्यांना परीक्षा चिंतेचा अधिक त्रास होतो आणि त्यांची कामगिरी खराब होते. जर तुम्हाला परिपूर्णतावादाचा त्रास होत असेल, तर तो सोडून देण्याचा प्रयत्न करा. तुम्ही कठोर परिश्रम केले आहेत, याची खात्री करा आणि माणूस म्हणून स्वतःला चुका करण्याची परवानगी द्या.

 

आजच्या काळात शिक्षण महाग झाल्यामुळे पालकांचा दबाव आणि स्पर्धा वाढली आहे. सध्या परीक्षेचा हंगाम आहे, त्यामुळे पुढील लेखात आपण ही चिंता कशी कमी करावी आणि निकाल कसा सुधारावा, यावर सविस्तर चर्चा करूया.