शीख परंपरेतील शस्त्रसंस्कृती : धर्म, शौर्य आणि सेवाभावाचा उत्सव

 

 

हिंद-दी-चादर’ श्री गुरू तेग बहादूर यांच्या ३५०व्या शहिदी समागम कार्यक्रमाचे आयोजन राज्यभर करण्यात आले होते. नागपूर आणि नांदेड येथे अल्पसंख्याक विकास विभाग, राज्यस्तरीय समन्वय समिती आणि शीख सिकलीगर, बंजार, लबाना, मोहयाल, सिंधी, वाल्मिकी, उदासीन व भगत नामदेव संप्रदाय समुदायाच्या संयुक्त विद्यमाने कार्यक्रम यशस्वीरित्या पार पडला. यावेळी लाखोंच्या संख्येने भाविक राज्य, देशभरातून आले होते. कार्यक्रमाच्या माध्यमातून युवा पिढीपर्यंत गुरू तेग बहादूर यांचा शौर्याचा इतिहास पोहोचविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या कार्यक्रमात प्रदर्शन भरविण्यात आले होते. यात विविध शस्त्र, नऊ समुदायांत वापरण्यात येणार्‍या वस्तू, ग्रंथ, गुरू नानक यांची माहिती आणि नऊ समुदायांच्या गुरूंशी असलेले नाते त्यांचा इतिहास या प्रदर्शनाच्या माध्यमातून मांडण्यात आला.

 

शीख उत्सव हा केवळ धार्मिक विधी नसून, ते शीख इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि जीवनमूल्यांचा सामूहिक उत्सव आहे. या उत्सवांमध्ये कीर्तन, लंगर, सेवा यांसोबतच शीख समुदायाची शस्त्रसंस्कृती विशेषतः अधोरेखित होते. तलवार, कृपाण, चक्र, भाला यांसारखी ऐतिहासिक शस्त्रे ही शीख परंपरेत केवळ युद्धसाधने नसून, ती धर्मरक्षण, आत्मसन्मान आणि मानवतेच्या सेवेसाठी सज्ज राहण्याची प्रतीके आहेत.

 

 

शीख धर्माचे संस्थापक श्री गुरू नानक देवजी यांनी शांतता, समता आणि सत्य यांचा संदेश दिला. मात्र, समाजातील वाढते अन्याय, अत्याचार आणि छळ पाहता, पुढील गुरूंनी संरक्षणासाठी शस्त्रधारणेचा मार्ग स्वीकारला. सहावे गुरू श्री गुरू हरगोबिंद साहिब यांनी ‘मिरी पीरी’ संकल्पना मांडून आध्यात्मिकतेबरोबरच सामाजिक न्यायाची जबाबदारी स्वीकारली. याच काळात शीख समाजात शस्त्रसंस्कृतीचा औपचारिक आरंभ झाला.

 

 

शीख परंपरेत शस्त्र उचलणे, म्हणजे आक्रमण नव्हे, तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे होय. शस्त्रधारणा ही नैतिक जबाबदारी आहे. निरपराधांचे रक्षण करणे, अत्याचार थांबवणे आणि धर्मस्वातंत्र्य टिकवणे होय. ही भूमिका शीख धर्माला इतर धर्मांपेक्षा वेगळी आणि अधिक मूल्याधिष्ठित बनवते.

ऐतिहासिक शस्त्रे आणि त्यांचे प्रतीकात्मक अर्थ

 

शीख उत्सवांमध्ये प्रदर्शित केली जाणारी ऐतिहासिक शस्त्रे त्यांच्या प्रतीकात्मक अर्थामुळे विशेष महत्त्वाची ठरतात.

 

तेग (तलवार) : अन्यायाचा प्रतिकार आणि धैर्य,

 

कृपाण : न्याय, करुणा आणि संरक्षण,

 

चक्र (चक्रम) : सज्जता, शिस्त आणि युद्धकौशल्य,

 

भाला/बर्छा : जागरूकता आणि सामूहिक सुरक्षा,

 

धनुष्य-बाण : संयम आणि अचूकता

 

या शस्त्रांचा उपयोग करताना नैतिकता आणि संयम पाळणे, ही शीख परंपरेची खास ओळख आहे.

 

श्री गुरू तेग बहादूर साहिब : शस्त्रांपलीकडील शौर्य

 

शीख धर्माचे नववे गुरू श्री गुरू तेग बहादूर साहिब यांनी शस्त्रांचा उपयोग न करता, बलिदानाच्या शौर्याने धर्मस्वातंत्र्याचे रक्षण केले. त्यांच्या नावातील ‘तेग’ ही तलवार नसून, न्यायासाठी उचललेली नैतिक धार होती. त्यांच्या शहादतीमुळे शीख शस्त्रसंस्कृतीला नैतिक अधिष्ठान मिळाले.

 

 

शीख शस्त्रपरंपरा सेवाभावाशी घट्ट जोडलेली आहे. ‘देग तेग फतेह’ हा मंत्र याच तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक आहे. देग (लंगर, सेवा) आणि तेग (संरक्षण) या दोन्हींचा समतोल म्हणजेच शीख जीवनदृष्टी होय.

 

 

१६९९ मध्ये श्री गुरू गोबिंद सिंग यांनी खालसा पंथाची स्थापना केली. यानंतर शस्त्रधारणा ही शीख ओळखीचा अविभाज्य भाग बनली. पंच ककारांपैकी कृपाण हे केवळ शस्त्र नसून, ते सदाचार, सेवा आणि सज्जतेचे प्रतीक आहे. शीख उत्सवांमध्ये निहंग शस्त्रप्रदर्शन, गटका (शस्त्रकला) प्रात्यक्षिके, शस्त्रांची पूजा व सन्मान या माध्यमातून परंपरा जिवंत ठेवली जाते.

 

 

आजच्या शांततामय समाजात शस्त्रांचा प्रत्यक्ष उपयोग मर्यादित असला, तरी शीख उत्सवांमधील शस्त्रसंस्कृती ही स्वाभिमानाची जाणीव करून देते. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची प्रेरणा देते. शांतता ही सामर्थ्यावर आधारित असते, हे अधोरेखित करते. शीख उत्सवांमध्ये शस्त्रांचे दर्शन हे केवळ ऐतिहासिक स्मरण नसून, ते शौर्य आणि सेवाभावाचा उत्सव आहे. शीख शस्त्रसंस्कृती आपल्याला शिकवते की, शक्ती ही विदध्वंसासाठी नव्हे, तर न्याय, संरक्षण आणि मानवतेच्या सेवेसाठी असावी.