‘एआय’ आपलं भविष्य लिहिणार; प्रश्न एवढाच की, पेन कुणाच्या हातात?

दिल्लीमध्ये सध्या ‘एआय’वर मोठा ‘समिट’ सुरू आहे. सगळीकडे उत्साह आहे. भविष्याबद्दल मोठमोठ्या घोषणा होत आहेत. शेखर कपूर कल्पनाशक्ती आणि तंत्रज्ञान यांचं नातं समजावून सांगतात. प्रसून जोशी सर्जनशीलतेच्या नव्या शक्यता मांडतात. उद्योगजगत ‘एआय’कडे अर्थव्यवस्थेच्या शक्ती म्हणून पाहतं. चर्चा महत्त्वाची आहे; पण माझ्या मनात एक वेगळाच प्रश्न घोळत राहतो. आपण ‘एआय’बद्दल खूप बोलतोय; पण आपण त्याच्या खर्‍या परिणामांबद्दल पुरेसे प्रामाणिक आहोत का? कारण, ‘एआय’ फक्त तंत्रज्ञान नाही. ‘एआय’ म्हणजे निर्णय. ‘एआय’ म्हणजे कोणाला काय दिसणार, कोणाला काय पटणार, कोणाचं मत कसं घडणार, याची नवी व्यवस्था. पुढच्या तीन वर्षांत माध्यम, जाहिरात आणि जनसंवाद क्षेत्रातले ८० टक्के निर्णय ‘एआय’च्या मदतीने घेतले जातील.

कोणता संदेश कोणाला दाखवायचा, कोणत्या वेळी दाखवायचा, किती वेळा दाखवायचा, कोणत्या भावनेत मांडायचा हे सर्व ‘डेटा’ आणि ‘अल्गोरिदम’ ठरवतील. आपल्याला वाटतं, आपण निवड करतोय. प्रत्यक्षात निवड आधीच आपल्यासाठी केली गेलेली असते. काही दिवसांपूर्वी एक गंमत झाली. माझ्या एका मित्राला सोशल मीडियावर अचानक ट्रेकिंगच्या जाहिराती दिसायला लागल्या. तो म्हणाला, "मी तर कुठेही जायचा विचार करत नाही.” मग लक्षात आलं की, त्याने दोन दिवसांपूर्वी फक्त एकदा गिर्यारोहणाचे बूट गुगलवर पाहिले होते. त्यानंतर ‘अल्गोरिदम’ने त्याचं भवितव्य ठरवलं. त्याला आता साहसी जीवन जगायचं आहे, असं ‘एआय’ला वाटू लागलं. तो अजून ऑफिसमध्येच बसला आहे; पण त्याच्या स्क्रीनवर त्याचं वेगळंच व्यक्तिमत्त्व तयार झालं आहे.ही फक्त जाहिरात नाही, ही मनाची दिशा आहे. आणखी एक छोटा अनुभव. एका ब्रॅण्डसाठी आम्ही वेगवेगळ्या भाषांमध्ये संदेश तयार करत होतो. आधी हे काम दिवसांनी व्हायचं. आता ‘एआय’च्या मदतीने काही मिनिटांत दहा आवृत्त्या तयार झाल्या. त्यातल्या दोन मानवी टीमपेक्षा जास्त प्रभावी होत्या.

आम्ही सगळे थोडे हसलो आणि थोडे शांतही झालो. कारण, प्रश्न हा नव्हता की, ‘एआय’ मदत करते का? प्रश्न हा होता की, उद्या ‘एआय’च निर्णय घेणार का? पूर्वी आपण म्हणायचो, माध्यम जनमत घडवतं. आता म्हणावं लागेल, ‘अल्गोरिदम’ जनमत घडवतात. हा बदल धोकादायक आहे, असं मी म्हणत नाही; पण तो शक्तिशाली आहे, हे नक्की. पूर्वी संपादक ठरवायचे, कोणती बातमी पहिल्या पानावर येईल. आता स्क्रीनवर काय वर दिसेल, ते मशीन ठरवतं. पूर्वी जाहिरातदार प्रेक्षक शोधायचा. आता मशीन प्रेक्षकाला ओळखून जाहिरात शोधतं. ‘एआय’ ओरडत नाही, तो शांतपणे काम करतो. तो तुमच्याशी वाद घालत नाही. तो तुमचं मत थोडं-थोडं वळवतो. तुम्हाला जाणवतही नाही आणि तुमच्या समोरचं जग बदललेलं असतं. म्हणूनच, हा फक्त उद्योगाचा विषय नाही, हा लोकशाहीचा विषय आहे. जर ‘अल्गोरिदम’ परदेशात तयार झाले आणि आपण फक्त वापरकर्ते राहिलो, तर आपल्या समाजाची कथा कोण लिहिणार? आपल्या मुलांना काय दिसेल? काय ऐकू येईल? कोणत्या कल्पना मोठ्या होतील? हे ठरवण्याचा अधिकार कुणाकडे असेल.

‘एआय’ हा कोड नाही. ‘एआय’ हा कथानकाचा शिल्पकार आहे. सरकारने ‘एआय’कडे फक्त गुंतवणूक आणि स्टार्टअपच्या दृष्टीने पाहू नये. ‘एआय’ ही राष्ट्रीय पायाभूत रचना आहे, जशी वीज आणि रस्ते असतात तशी. माध्यम आणि जनसंवाद क्षेत्रासाठी स्पष्ट धोरण हवं. कारण, उद्या निवडणुका असोत, सरकारी योजना असोत, पर्यटन असो किंवा उद्योग गुंतवणूक असो, सगळं ‘एआय’च्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचणार आहे. आपण दोन गोष्टी करायला हव्यात. पहिली म्हणजे स्वतःची विचारसरणी असलेली ‘एआय’ व्यवस्था तयार करणं. आपली भाषा, आपली संस्कृती, आपले प्रश्न यांना समजणारी प्रणाली. दुसरी म्हणजे, ‘एआय’ वापरणार्‍या लोकांना जबाबदारी शिकवणं. कारण, ‘एआय’ वेगवान आहे; पण मूल्यं मानवी असतात. तीन वर्षांनी प्रश्न असा नसेल की, ‘एआय’ आलं का? प्रश्न असा असेल की, आपण त्यासाठी तयार होतो का? आपण नेतृत्व केलं का? की, आपण फक्त स्क्रीनकडे पाहत राहिलो? इतिहासात काही क्षण असे असतात, जेव्हा देश दिशा ठरवतो; हा तसाच क्षण आहे. ‘एआय’ आपलं भविष्य लिहिणार आहे; आता फक्त एवढं ठरवायचं आहे की, पेन आपल्या हातात असणार की, दुसर्‍याच्या?