श्रमसंस्कृतीचा पट कवितेतून मांडला : सचिन शिंदे

 

 

 

साहजिकच, प्रचंड आनंद झाला आहे. आपल्या कवितासंग्रहाला ‘कवयित्री बहिणाबाई चौधरी काव्य पुरस्कार’ मिळावा, हा क्षण माझ्यासाठी आयुष्यभर काळीजकुपीत जपून ठेवण्यासारखा आहे. कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांच्या नावाचा पुरस्कार जेव्हा आपल्या पुस्तकाला मिळतो, तेव्हा निश्चितच आभाळाला गवसणी घातल्याचा आनंद माझ्या मनात साठलेला आहे. पुढील लेखनप्रवास घडण्यासाठी एक जबाबदारीही वाढली असल्याची जाणीव झालेली आहे, असं मला वाटतं.

 

 

ग्रामीण मराठी साहित्य शेतीच्या अनुषंगाने पुढे आलेलं आहे. कवितेच्या बाबतीत सांगायचं झालं, तर शेतीव्यवस्थेशी निगडित असलेल्या अनेक गावपातळीवरच्या असंख्य अडीअडचणी, समस्यांचा भवताल कवितेतून अनेकांनी टिपलेला आहेच. माझी कविता ही ग्रामीण श्रमजीवी, कष्टकरी महिलांच्या जगण्याचे संदर्भ अधोरेखित करते, असं मला वाटतं. ‘पातीवरल्या बाया’ म्हणजे केवळ शेतातल्या पातीवर किंवा बांधावर काम करणार्‍या स्त्रिया असा त्याचा अर्थ सीमित होत नाही. शीर्षकाच्या अनुषंगाने विचार केला, तर तो खूप व्यापक अंगाने आलेला आहे. पूर्वी एखाद्या सावकाराच्या किंवा जमीनदाराच्या शेतामध्ये वर्षानुवर्ष काम करत आलेल्या स्त्रियांनाही ‘पातीवरल्या बाया’ म्हटलं जायचं.

 

मग कधी-कधी या स्त्रियांना जमीनदाराच्या शेतातील काम नसेल, तेव्हा त्यांना कणगीतील धान्य नीट करणं, घर आणि अंगण सारवून घेणं, भिंती लिंपणं, घरातील धुणं नदीवर नेऊन आपटून आणणं, शेणाच्या गोवर्‍या थापणं इत्यादी कामं दिली जायची; पण त्यांना दुसर्‍यांच्या शेतावर किंवा इतर ठिकाणी कामाला जाऊ दिलं जायचं नाही किंवा त्या स्त्रियाही जायच्या नाहीत. त्यांना कोणी इतर व्यक्तींनी कामावर येण्यासंबंधी विचारणा केली, तर मी अमुकतमुक व्यक्तींच्या पातीवर आहे, अशा त्या म्हणायच्या. म्हणजे, त्यांची सावकार आणि जमीनदाराच्या प्रती प्रचंड निष्ठा असायची. हा बायांच्या जगण्याचा, सोसण्याचा कोलाज म्हणजे ही कविता आहे. यात नदी आहे, तिचं सौंदर्य आहे, तिच्या बदलत्या पात्राचं रुदन आहे, त्याचबरोबर नदीचं रौद्ररूप आहे. दुष्काळ आहे, पूर आणि महापूर आहे. त्यातही वेगवेगळ्या अभिनिवेशाशी आणि शिवाराशी संबंधित असलेले अनेकानेक संदर्भ या पुस्तकात आहेत. त्यामुळे स्त्रीच्या श्रमसंस्कृतीबरोबर त्यांच्या वेदनेचा, त्यांच्या जिद्दीचा, त्यांच्या कणखरपणाचा, त्यांच्यातील लढाऊवृत्तीचा पट या पुस्तकातून विस्तारत जातो.

 

 

लहानपणी आईबरोबर मजुरीला जावं लागायचं. सकाळपासून दिवस मावळेपर्यंत दुसर्‍यांच्या शेतात, बांधावर किंवा अन्यत्र कुठे कष्ट करावे लागायचे. तत्कालीन भोवताल आपल्या मनात साठवून कवितेच्या रूपात तो यावा, असं वाटत राहायचं. नदीकाठी हुंदडणं, तिच्या काठावर बसून तिच्याशी एकरूप होणं, तिच्या सौंदर्याचं, रुद्रावताराचं चित्र डोळ्यात साठून राहायचं. यांचं चित्रण शब्दांत यावं, असं वाटत राहिलं आणि काव्यलेखनाचा मार्ग मोकळा झाला.

 

 

‘पद्य’ प्रकारात ‘कविता’ हा एक महत्त्वाचा साहित्यप्रकार आहे आणि कविता ही आपल्या काळजाची भाषा असते. कवितेत कवी आपल्या भावनांना शब्दाच्या रूपातून वाट मोकळी करून देत असतो. एखादं बीज मातीत रुजावं, त्याला कोवळा अंकुर फुटावा, त्याचं डेरेदार वृक्षात रूपांतर व्हावं, असाच काही प्रवास हा कवितेच्या बाबतीत असतो, असं म्हणावं लागेल.

 

 

मुळात कविता ही त्या-त्या कवीची स्वतंत्र अशी अभिव्यक्ती असते. आपण पाहतो की, मराठी साहित्यविश्व हे अनेक कवींनी समृद्ध केलेलं आहेच. एक वाचक म्हणून आपण इतर कवींच्या कविता वाचून त्यांच्या अनुभवाशी किंवा लेखनाची तादात्म्य साधत असलो, तरी कवी म्हणून किंवा लेखक म्हणून आपण आपलीच वेदना किंवा आपलीच अनुभूती मांडत असतो. प्रत्येक कवी हा स्वतःलाच आपल्या स्वानुभवाच्या आरशात डोकावू पाहतो. आपण कोणत्या परिवेशात जगलो, त्याचा संदर्भ तो कवितेतून मांडत असतो. मराठी ग्रामीण कवितेत ना. धो. महानोर, विठ्ठल वाघ, श्रीकांत देशमुख, कल्पना दुधाळ, इंद्रजित भालेराव, तसेच नव्या पिढीतील कवी नामदेव कोळी, संदीप जगदाळे, अमृत तेलंग आदी कवींच्या कविता वाचून आपण समृद्ध झालो असलो, तरी यांच्या कविता या आपापल्या स्वतंत्र शैलीचे आणि भवतालचे दुःख उजागर करत जाणारी कविता आहे. म्हणून, कोणाच्या कवितेचा प्रभाव न म्हणता, आपली कविता म्हणून एक स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारी कविता आहे, असं मला वाटतं.

 

 

मुळात भाषा ही आपली एक सांस्कृतिक बाब आहे, असं मला वाटतं. आपल्या भाषेला पुढच्या पिढीपर्यंत सोपवताना आपलं भाषिक संक्रमण हे मूल्यात्मक पातळीवर उतरायला हवं. भाषा ही आपल्या वाचनातून, लेखनातून आणि बोलण्यातून जपली जाते. जसे की- आपण म्हणतो, आपली मातृभाषा जपली पाहिजे. तिचा प्रचार, प्रसार आणि विस्तार झाला पाहिजे. म्हणण्यापेक्षा कृतीला इथे फार महत्त्व असतं. मनुष्याच्या जीवनात भाषिक जडणघडणीचा फार महत्त्वाचा वाटा असतो. हल्ली इंग्रजी भाषेच्या प्रभावाखाली आपण सर्वच दबत चाललो आहोत, तर इंग्रजीबरोबर आपली मातृभाषा मराठीही तितकीच मोलाची, महत्त्वाची भाषा असल्याने जुन्या पिढीने भाषेचे जतन-संवर्धन करण्याबरोबरच पुढल्या पिढीमध्ये तिचे स्थान अढळ कसे राहील, यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहेत.