॥सौंदर्यलहरी भाष्य भाग 15॥

 

 

 

या नऊ त्रिकोणांच्या एकमेकांत मिसळण्यामुळे किंवा छेदनामुळे, एकूण ४३ लहान त्रिकोण निर्माण होतात. लोकातील ‌‘चतुश्चत्वारिंशत्‌‍‌’ हा शब्द, या रचनेतील ४४ कोनांचा किंवा घटकांचा निर्देश करतो. तांत्रिक दृष्टिकोनातून पाहिले, तर ४३ त्रिकोण आणि मध्यभागी असलेला एक ‌‘बिंदू‌’ (जो शिव आणि शक्तीच्या अविभाज्य मिलनाचे प्रतीक आहे) मिळून, हे ४४ शरणकोन तयार होतात. या बिंदूवरच पराशक्तीचे वास्तव्य असते. श्रीचक्राच्या या मध्यभागातून बाहेरच्या दिशेला जाताना, आपल्याला विविध आवरणे लागतात. लोकात उल्लेख केलेले ‌‘वसुदल‌’ म्हणजे आठ पाकळ्यांचे कमळ (अष्टदल पद्म) आणि ‌‘कला‌’ म्हणजे, 16 पाकळ्यांचे कमळ (षोडशदल पद्म) ही या चक्राची बाह्य आवरणे आहेत. ही कमळे मानवी शरीरातील चक्रांशी आणि विविध सिद्धींशी संबंधित आहेत.

 

आचार्य पुढे ‌‘त्रिवलय-त्रिरेखाभिः‌’ या शब्दांतून, श्रीचक्राच्या सर्वांत बाहेरील भागाचे वर्णन करतात. यात तीन वर्तुळे (त्रिवलय) आहेत, जी काळ आणि अंतराळाचे प्रतीक मानली जातात. त्यानंतर सर्वांत बाहेर तीन रेषांनी बनलेला एक चौकोनी भाग असतो, ज्याला ‌‘भूपूर‌’ म्हटले जाते. या भूपुराला चार दिशांना चार द्वारे असतात. ही रचना केवळ भूमितीय आकृती नसून, ती मानवी पिंडाची (शरीर) आणि ब्रह्मांडाची प्रतिकृती आहे. आदि शंकराचार्य या लोकातून सूचवतात की, हे श्रीचक्र आणि देवीचे शरीर यामध्ये कोणताही भेद नाही. ज्याप्रमाणे हे नऊ त्रिकोण एकमेकांत गुंतलेले आहेत, त्याचप्रमाणे शिव आणि शक्ती, म्हणजेच चैतन्य आणि जड सृष्टी, एकमेकांपासून वेगळी करता येत नाहीत. ही अद्वैत स्थितीच श्रीविद्येचे अंतिम ध्येय आहे.

 

या लोकाचे पहिले आध्यात्मिक सूत्र म्हणजे ‌‘शिव-शक्ती समरसता.‌’ आचार्यांनी चार शिव त्रिकोण आणि पाच शक्ती त्रिकोणांचा उल्लेख केला आहे. आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून, ‌‘शिव‌’ हे शांत, स्थिर आणि शुद्ध प्रकाशरूप चैतन्य आहे, तर ‌‘शक्ती‌’ ही त्या चैतन्याची विमर्शिनी किंवा स्पंदनरूप ऊर्जा आहे. सृष्टीच्या निर्मितीसाठी केवळ प्रकाश (शिव) किंवा केवळ ऊर्जा (शक्ती) पुरेशी नसते; जेव्हा हे नऊ त्रिकोण (नऊ मूळ प्रकृती) एकमेकांत मिसळतात, तेव्हाच विश्वाचा पसारा निर्माण होतो. हे आपल्या शरीराच्या पातळीवर पाहायचे झाले तर आपल्यातील स्थिरता हा शिव आहे आणि आपली हालचाल, विचार व चैतन्य ही शक्ती आहे. या दोघांचे संतुलन म्हणजेच ‌‘शरणकोणाः‌’ किंवा आश्रयस्थान होय.

 

श्रीचक्रातील ४४ घटकांचे (४३ त्रिकोण + एक बिंदू) आध्यात्मिक महत्त्व हे आहे की हे बाह्य विश्वाचे नव्हे, तर आपल्या अंतर्विश्वाचे नकाशे आहेत. मानवी शरीरात नऊ चक्रे किंवा नऊ धातू मानले जातात (त्वचा, रक्त, मांस, मेद, अस्थि हे शक्तीचे; तर मज्जा, शुक्र, प्राण आणि जीव हे शिवाचे.) या सर्वांच्या मिश्रणातून हे मानवी शरीररूपी श्रीचक्र उभे राहिले आहे. साधक जेव्हा या लोकाचे चिंतन करतो तेव्हा त्याला जाणीव होते की, ज्या जगन्माता ललितेची तो पूजा करत आहे, ती बाहेर नसून त्याच्या स्वतःच्या शरीरात ‌‘कुंडलिनी‌’ रूपात विराजमान आहे.

 

लोकात उल्लेख केलेले ४४ कोन जेव्हा एका मध्यवत बिंदूपाशी एकत्रित होतात, तेव्हा ते आध्यात्मिक प्रवासाची अंतिम स्थिती दर्शवतात. हा बिंदू म्हणजे परम शिव आणि पराशक्तीचे अविभाज्य ऐक्य आहे. साधनेच्या मार्गावर चालताना मनुष्य प्रथम बाह्य

विश्वात (भूपूर) अडकलेला असतो. हळूहळू तो १६ पाकळ्यांच्या (इंद्रिये आणि मन) आणि आठ पाकळ्यांच्या (अष्टधा प्रकृती) आवर्तनातून आत प्रवेश करतो. शेवटी, जेव्हा तो सर्व कोनांना ओलांडून मध्यबिंदूपाशी पोहोचतो, तेव्हा द्वैत संपते. तिथे ‌‘मी‌’ आणि ‌‘ती‌’ (देवी) असा भेद उरत नाही, हीच मोक्षाची किंवा पूर्णत्वाची स्थिती आहे.

 

शंकराचार्यांनी या त्रिकोणांना ‌‘शरणकोणाः‌’ म्हटले आहे. आध्यात्मिक परिभाषेत ‌‘शरण‌’ जाणे म्हणजे, अहंकार विसर्जित करणे. जोपर्यंत साधकाचा ‌‘मी‌’पणा जागा असतो, तोपर्यंत त्याला या चक्रातील गुह्य शक्ती समजत नाहीत. जेव्हा साधक या 44 शक्तींच्या केंद्रांना शरण जातो, तेव्हा त्याला निसर्गातील प्रत्येक हालचालीत देवीचा विलास दिसू लागतो. हे 44 कोन म्हणजे जीवनातील विविध अनुभव, संकटे आणि सुख-दुःख आहेत. या सर्वांना देवीचे स्वरूप मानून जो शरण जातो, त्याचे जीवन ‌‘सौन्दर्यलहरी‌’ म्हणजेच सौंदर्याच्या लाटांसारखे आनंदी होते.

 

या लोकाचे वारंवार पठन आणि चिंतन केल्याने, साधकाच्या बुद्धीला धार चढते. तांत्रिक दृष्टीने हा लोक ‌‘अंतर्याग‌’ अर्थात अंतर्गत पूजा करण्यासाठी वापरला जातो. जेव्हा आपण या रचनेचे डोळे मिटून ध्यान करतो, तेव्हा आपल्या मेंदूतील ऊर्जा केंद्रे सक्रिय होतात. कुंभ राशीतील चंद्राचे भ्रमण आणि आजची ग्रहस्थिती पाहता, अशा प्रकारचे गूढ चिंतन साधकाला मानसिक शांती आणि उच्च कोटीचे कामसुख (जे केवळ शारीरिक नसून आत्मिक आनंदाचे प्रतीक आहे) मिळवून देण्यास मदत करते.

 

श्रीचक्र/श्री यंत्र हे भगवतीचे परमशिवासह असलेले निवासस्थान मानले जाते. यातील मुख्य त्रिकोणात ज्याचा उल्लेख सर्वसिद्धिप्रदचक्र असा केला जातो, त्यामध्ये शिव आणि शक्ती ऐक्य स्वरूपात विद्यमान आहेत. श्रीचक्र हे जगताचे प्रतीक मानले जाते. श्रीचक्र हे मानवी देहाचे प्रतीक मानले जाते आणि त्या दृष्टिकोनातून श्रीचक्र हे पिंडी ते ब्रह्मांडी सिद्धांताला परिपूर्णता प्रदान करते. श्रीचक्र हे नऊ आवरणांचे बनलेले आहे. हे प्रत्येक आवरण मानवी देहाच्या जडणघडणीचा एक बिंदू आहे. हे ४४ त्रिकोण संस्कृत वर्णमालेतील एकेक मुळाक्षर प्रकट करतात, या प्रत्येक त्रिकोणाची अधिष्ठात्री देवता आहे.

 

श्रीचक्र समजून घेणे किंवा आत्मसात करण्याच्या दोन पद्धती आहेत. पहिली पद्धत स्थितिपद्धत आहे. यामध्ये साधक सर्वसिद्धिप्रद चक्रातील बिंदूपासून आरंभ करून, अंतिमतः भूपुरातून बाहेर पडतो. या भूपुरातील निर्गमनसुद्धा चार भिन्न भिन्न द्वारांतून होऊ शकते आणि त्याचे वेगवेगळे सिद्धान्त आहेत. दुसरी पद्धती संहारपद्धती आहे, ज्यामध्ये साधक भूपुरातून प्रवेश करतो. ही चार भिन्न भिन्न प्रवेशद्वारे म्हणजे चार भिन्न उपासनापद्धती असून, त्यानंतर तो स्वदेहातील एकेका तत्त्वावर पूर्णत्व/स्वामित्व प्राप्त करून, पुढील दालनात प्रवेश करत जातो. ही एक उच्च कोटीची मानसपूजा आहे आणि जो साधक हे करतो, तो अर्थातच त्या दर्जाचा/गुणवत्तेचा साधक असतो. अंतिमतः साधक सर्वसिद्धिप्रद चक्रातील बिंदूपर्यंत पोहोचतो आणि त्यातील नादाशी तादात्म्य पावून शिवस्वरूप होतो. ही संपूर्ण क्रिया स्थूल स्वरूपात होत नसून, अंतर्याग स्वरूपात होते आणि यासाठी गुरूचे मार्गदर्शन अत्यंत आवश्यक आहे.

(क्रमश:)