रामकथेचा विश्वसंवाद

भव्य रामलीलेचे जगभरातील विविध देशांमध्ये होणारे सादरीकरण हे सांस्कृतिक संवाद आणि भारतीय परंपरेच्या जागतिक प्रसाराच्या दृष्टीने महत्त्वाचे पाऊल मानले जाऊ शकते. सत्य, धर्म, कर्तव्य आणि आदर्श जीवन ही ‘रामायणा’तील मूल्ये सार्वत्रिक असल्याने ती जगातील कोणत्याही समाजाला प्रेरणा देणारीच. सांस्कृतिक देवाणघेवाणीच्या दृष्टीने पाहिल्यास, विविध देशांतील लोक भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि आध्यात्मिक विचार समजून घेऊ शकतात. जागतिक स्तरावर भारतीय संस्कृतीचा प्रसार होतो, जेणेकरून भारताच्या सांस्कृतिक वारशाला आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठ मिळते. ‘रामायणा’तील नैतिकता, आदर्श नेतृत्व आणि कुटुंब-मूल्ये सर्व समाजांसाठी प्रेरणादायी ठरतात. अशा कार्यक्रमांमुळे देशांमधील सांस्कृतिक संबंध अधिक दृढ होतात. एकूणच, जगभरात सादर होणारी ‘रामलीला’ ही केवळ धार्मिक किंवा नाट्यपरंपरा नसून, सांस्कृतिक एकात्मता आणि सार्वत्रिक मूल्यांचा संदेश देणारे प्रभावी माध्यम म्हणून त्याकडे पाहता येते.

इंडोनेशियासारख्या जगातील सर्वाधिक मुस्लीम लोकसंख्या असलेल्या राष्ट्रातही स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांसह रामलीला सादर केली जाते, हे भारतीय संस्कृतीच्या जागतिक प्रभावाचे आणि सांस्कृतिक समन्वयाचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. इथल्या संस्कृतीवर प्राचीन भारतीय परंपरेचा मोठा प्रभाव आहे. ‘रामायण’ हे महाकाव्य तेथे धार्मिक ग्रंथ म्हणून नव्हे, तर सांस्कृतिक वारसा म्हणून जपला जातो. त्यामुळे रामकथा नृत्य, नाट्य आणि लोकपरंपरेतून सादर केली जाते.

आज थायलंड येथे ‘रामायण’ ‘रामाकियन’ नावाने प्रसिद्ध आहे; तर कंबोडियात ‘रीमकेर’ आणि लाओसमध्ये ‘फ्रा लाक फ्रा लाम’ नावाने ते सादर होते. त्याचप्रमाणे मलेशिया, नेपाळ, श्रीलंका, फिजी, मॉरिशस अशा विविध ठिकाणी स्थानिक कलाकारांकडून ‘रामलीला’ सादर झाल्या आहेत. दक्षिण-पूर्व आशियापासून कॅरिबियन आणि युरोपपर्यंत विविध देशांत स्थानिक परंपरांनुसार रामकथा सादर होत असल्याने भारतीय संस्कृतीचा जागतिक प्रभाव आणि सार्वत्रिक मूल्यांचा स्वीकार दिसून येतो. म्हणूनच ‘रामलीला’ ही केवळ धार्मिक किंवा कलात्मक परंपरा नसून, सांस्कृतिक एकात्मता, मानव मूल्ये आणि जागतिक बंधुभाव यांचा प्रभावी सेतू म्हणून पाहता येते.