आरोग्यातील शिवानुभूती...

 

 

आज-काल आपण सगळेच खूप वेगाने जगतोय, पण आतून मात्र प्रचंड थकलो आहोत. शिवतत्त्वाच्या नवचैतन्याची आणि सकारात्मक आरोग्याची प्रत्येकालाच गरज आहे. भारतीय संस्कृतीत ‌‘शिव‌’ हे केवळ दैवत मानले गेले नाही, तर ते ‌‘आद्ययोगी‌’ आणि ‌‘आद्यचिकित्सक‌’ (पहिले वैद्य) आहेत. संपूर्ण ब्रह्मांडात भरून राहिलेले हे ‌‘शिवतत्त्व‌’ आपल्या प्रत्येकाच्या शरीरातही वास करते. पण, आजच्या धकाधकीच्या आणि कृत्रिम आयुष्यात आपण या तत्त्वापासून दुरावलो आहोत.

 

 

आजकाल सांधेदुखी (Rheumatoid Arthritis), यकृताचे आजार आणि विविध त्वचाविकार (Skin diseases) यांसारखे ‌‘ऑटोइम्युन‌’ (Autoimmune) आजार वेगाने वाढताना दिसत आहेत. या आजारांमध्ये आपल्याच शरीरातील रोगप्रतिकारक पेशी चुकून स्वतःच्याच चांगल्या पेशींवर हल्ला करतात. हे आजार असे अचानक उद्भवलेले नाहीत. यामागे अनुवांशिकता, वाढते प्रदूषण, प्रचंड मानसिक ताणतणाव आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या खाण्यापिण्याच्या चुकीच्या सवयी कारणीभूत ठरत आहेत.

 

सध्याच्या काळात प्रक्रिया केलेले (Processed) अन्न, सततचे बाहेरचे खाणे, कृत्रिम रंग (Artificial colors) घातलेले आकर्षक पदार्थ, तसेच फ्रीजमध्ये अनेक दिवस ठेवलेले आणि शिळे अन्न खाण्याचे प्रमाण प्रचंड वाढले आहे. या चुकीच्या आणि सत्त्वहीन आहारामुळे शरीराची वयापूवच झीज होणे, सततचा थकवा जाणवणे आणि नवनवीन आजार निर्माण होणे सुरू झाले आहे. एका अर्थाने, या चुकीच्या सवयींमुळे आपल्या शरीरात आजारांची ‌‘असुर प्रवृत्ती‌’ (नकारात्मकता आणि विषारी घटक) वाढत आहेत.

जेव्हा एखादे इलेक्ट्रॉनिक उपकरण चालत नाही किंवा हँग होते, तेव्हा आपण ते ‌‘रिस्टार्ट‌’ करतो. अगदी त्याचप्रमाणे, शरीरातील ही ‌‘असुर प्रवृत्ती‌’ नष्ट करून, शरीर, मन आणि चैतन्याला शिवतत्त्वाचा स्पर्श मिळवून देण्यासाठी महाशिवरात्र ही निसर्गाने दिलेली ‌‘रिस्टार्ट‌’ करण्याची उत्तम संधी आहे. हे शिवतत्त्व कसे अनुभवायचे आणि शरीर निरोगी कसे ठेवायचे, याच्या काही महत्त्वाच्या टिप्स आणि त्यामागील विज्ञान खालीलप्रमाणे आहे :

 

 

शिवतत्त्व : जैविक समतोलाचे प्रतीक भारतीय तत्त्वज्ञानात ‌‘शिव‌’ ही संकल्पना एका देवतेपुरती मर्यादित नाही. शिव म्हणजे संतुलन, पुनर्निर्माण आणि चेतना. वैद्यकीय दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, शिवतत्त्व म्हणजे मानवी शरीरातील जैविक समतोल (Biological Equilibrium) राखणारी मूलभूत ऊर्जा. शरीरातील मज्जासंस्था (Nervous System), संप्रेरक प्रणाली (Endocrine System) आणि रोगप्रतिकारक शक्ती (Immune System) यांचा योग्य समन्वय म्हणजेच उत्तम आरोग्य. आधुनिक विज्ञान याला ‌‘Neuro-Endocrine- Immune Balance‌’ म्हणते. हाच समतोल म्हणजेच शिवतत्त्व होय!

 

मानवी शरीर हे पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांनी बनलेले आहे. या तत्त्वांचा समतोल म्हणजेच आरोग्य आणि त्यांचे असंतुलन म्हणजे आजार. महाशिवरात्रीनिमित्ताने केले जाणारे उपवास, ध्यान, जप आणि जागरण यांसारख्या कृती या पंचतत्त्वांचा समतोल शरीरात पुन्हा प्रस्थापित (Restore) करण्याचे काम करतात.

 

 

शरीरशुद्धीची (Detox) शास्त्रीय पद्धत उपवासामुळे शरीरातील दाह (Inflammation) कमी होतो, इन्सुलिनची संवेदनशीलता (Insulin Sensitivity) सुधारते आणि शरीराची नैसर्गिक ‌‘डिटॉक्स‌’ (Detoxification) प्रक्रिया सुरू होते. आधुनिक विज्ञानात याला ‌‘Metabolic Reset‌’ असे म्हटले जाते.

 

 

आपण रोज काही ना काही खात असतो, ज्यामुळे आपल्या पचनसंस्थेला (पोटाला आणि आतड्यांना) कधीच विश्रांती मिळत नाही. उपवास म्हणजे केवळ उपाशी राहणे किंवा साबुदाणा खाणे नव्हे, तर पोटाला एक दिवसाची सुटी देणे. उपवासामुळे शरीराला स्वतःची साफसफाई करायला वेळ मिळतो. शरीरातील साचलेली घाण आणि विषारी घटक (Toxins) बाहेर टाकण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया सुरू होते. यालाच आपण आजच्या भाषेत ‌‘डिटॉक्स‌’ (Detox) म्हणतो. यामुळे शरीराला नवीन ऊर्जा मिळते, पचनक्रिया सुधारते आणि ऑटोइम्युन आजारांचा धोका कमी होतो.

 

 

महाशिवरात्रीच्या रात्री आपण जागरण करतो. पण हे जागरण केवळ गप्पा मारण्यासाठी, चित्रपट बघण्यासाठी किंवा मोबाईल स्क्रोल करण्यासाठी नसते. रात्री शांत बसून केलेले ध्यान किंवा नामस्मरण आपल्या मनाचा आणि मेंदूचा ताणतणाव कमी करते. आजच्या स्पर्धात्मक आयुष्यात भीती, चिंता आणि नैराश्य (डिप्रेशन) खूप वाढले आहे. ध्यानामुळे आपल्या मेंदूत ‌‘अल्फा वेव्हज‌’ निर्माण होतात आणि मन शांत होते. ही एक प्रकारची नैसर्गिक, औषधाविना केलेली मानसिक चिकित्साच (Mental Therapy) आहे.

 

 

महाशिवरात्र अमावस्येच्या आदल्या दिवशी येते. या काळात चंद्राचा पृथ्वीवरील प्रभाव कमी असतो, ज्यामुळे मानवी मन जास्त लवकर एकाग्र आणि स्थिर होऊ शकते. याच काळात चांगली झोप आणि मानसिक शांतता देणारी शरीरातील रसायने (उदा. मेलाटोनिन) अधिक चांगल्या प्रकारे काम करतात. त्यामुळे या रात्री केलेली साधना मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत लाभदायक ठरते. याशिवाय, सामूहिक साधनेमुळे एक सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते, ज्याला मानसशास्त्र ‌‘Collective Consciousness Healing‌’ म्हणते.

 

 

स्वतःला नव्याने शोधण्याचा दिवस. आजचे जग प्रदूषित हवा, रसायनेयुक्त अन्न आणि कृत्रिम जीवनशैलीच्या विषाने भरलेले आहे. अशा काळात हे विष पचवून आरोग्याचे अमृत देणारे शिवतत्त्व अंगीकारणे ही काळाची गरज आहे.

आरोग्य म्हणजे केवळ ‌‘आजार नसणे‌’ नव्हे; आरोग्य म्हणजे शारीरिक संतुलन, मानसिक शांतता आणि जीवनाशी समरस होणे. महाशिवरात्री हा स्वतःकडे पाहण्याचा, स्वतःला शुद्ध करण्याचा आणि पुनर्निर्माण करण्याचा दिवस. कारण, शिव म्हणजेच आरोग्य! सकारात्मक आरोग्याचा मूलमंत्र!