'मार्व्हलस मिस्टर मार्बल'

लहानग्यांच्या मनाशी काम करणं म्हणजे केवळ शिकवणं नव्हे, तर त्यांच्या भावविश्वात प्रवेश करणं असतं. नाट्यशिक्षक म्हणून मला रोजच सर्जनशीलता, उत्साह आणि प्रामाणिकपणा यांचा समतोल साधावा लागतो. कारण, ही मुलं म्हणजे ऊर्जा, कुतूहल आणि कल्पनाशक्तीचा अखंड झरा असतात. त्यांना दडपून शिस्त लावणं शक्य नसतं; उलट त्यांच्याशी खेळत, समजून घेत, प्रेमाने शिस्त निर्माण करावी लागते. अशा वर्गात एखाद्या क्षणी सगळी मुलं आपापल्या जागेवर शांत बसलेली, लक्ष देऊन ऐकत आहेत-असं दृश्य पाहणं खरंच आश्चर्यकारक वाटू शकतं. पण, हो, ते शक्य आहे. ही आहे मार्बल्सची जादू.

मार्बल मिळवण्याचे चार निकष

मार्बल मिळवण्यासाठी मुलांना चार गोष्टी आत्मसात कराव्या लागतात :

1. वेळेचं पालन (Punctuality) - वेळेवर येणं म्हणजे स्वतःचा आणि इतरांचाही मान राखणे. तुमचा आशय खूप सुंदर आणि अर्थपूर्ण आहे. शिस्त महत्त्वाची आहे - मग ती कुठल्याही वयात असो. नाट्यकलेत तर शिस्तीचं स्थान अधिकच महत्त्वाचं आहे. एखादी नाट्यकलाकृती पूर्णतः शिस्तबद्ध असेल, तरच ती देखणी, प्रभावी आणि सुंदर बनते. प्रत्येक प्रयोगाची एक ठरलेली वेळ असते - त्या वेळेत तो सुरू व्हायला हवा आणि वेळेतच संपायलाही हवा. त्यामुळे वेळेचं भान हे प्रत्येक कलाकारासाठी अत्यंत गरजेचं ठरतं. वेळेचं आणि शिस्तीचं महत्त्व जर लहानपणापासून मुलांना समजलं, तर त्याचा फायदा केवळ नाटकापुरता मर्यादित राहत नाही; तर त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याला त्याची दिशा मिळते. मग ते चपला एका रांगेत नीट लावणं असो, स्वतःच्या वस्तू जागच्या जागी ठेवणं असो किंवा वेळ पाळणं असो, प्रत्येक छोट्या सवयीमधून शिस्त घडत जाते. याच शिस्तीची जाणीव निर्माण व्हावी आणि मुलांना प्रोत्साहन मिळावं, म्हणूनच ‌‘मार्बल‌’ दिला जातो. जर तुम्हाला हे अधिक भावनिक, प्रेरणादायी किंवा भाषण/लेखाच्या स्वरूपात विस्तारून हवं असेल, तर तसंही करून देऊ शकते.

2. वर्तन (Behaviour)- सहकलाकार, शिक्षक आणि रंगमंच यांच्याशी प्रेमाने आदराने वागणं. ‌‘स्वभावाला औषध नसतं‌’ असं म्हणतात; पण खरंतर स्वभावाला दिशा देता येते. प्रयत्न, जाणीव आणि योग्य वातावरण मिळालं तर स्वभाव नक्कीच घडवता येतो, बदलता येतो. नाटक हे असंच एक प्रभावी माध्यम आहे. कारण, नाटकात केवळ संवाद पाठ करणं पुरेसं नसतं, तर भावभावना समजून घ्याव्या लागतात. आपण साकारत असलेल्या पात्राचा स्वभाव, त्याच्या प्रतिक्रिया, त्याची मनोभूमिका हे सगळं समजून घेताना कलाकार नकळत स्वतःकडेही पाहायला शिकतो. नाटकासाठी जसं पात्राचा स्वभाव समजणं महत्त्वाचं असतं, तसंच स्वतःच्या स्वभावात आवश्यक ते बदल करून घेणंही तितकंच महत्त्वाचं ठरतं. रागीट, तापट मुलं हळूहळू शांत आणि समजूतदार व्हायला शिकतात.

भित्री, स्वतःच्या कोशात राहणारी मुलं इतरांशी संवाद साधायला सुरुवात करतात. किमान त्या बदलासाठी प्रयत्न तरी करतात आणि हेच मोठं यश असतं. या प्रयत्नांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जेव्हा आपण त्यांना ‌‘मार्बल‌’ देतो, तेव्हा ती फक्त बक्षीस राहत नाही; तर त्यांच्या चांगल्या कृतीची लगेच मिळालेली पावती ठरते.

3. सहभाग (Involvement) - केवळ उपस्थित राहणं नव्हे, तर मनापासून सहभागी होणं. हरहुन्नरी, उत्साही आणि स्वतःहून काम मागणारी मुलं हीच नाटकाची खरी ताकद असतात. नाटक म्हणजे फक्त रंगमंचावर उभं राहणं नाही, तर पडद्यामागे घडणाऱ्या असंख्य छोट्या-मोठ्या कृतींचा एकत्रित परिणाम असतो. त्यामुळे पडेल ते काम करणारी, कामासाठी आतुर असणारी, ‌‘करून बघूया‌’ म्हणणारी आणि नवीन आव्हानं आनंदाने स्वीकारणारी मुलंच पुढे जाऊन उत्तम कलाकार बनतात. कारण नाटक म्हणजे केवळ कल्पनारंजन नव्हे; तर कल्पनेचा प्रत्यक्ष आविष्कार आहे आणि आविष्कारासाठी कृती आवश्यक असते. एखादा मुलगा गैरहजर असेल; तर त्याचं काम करून पाहणं, स्वागताची जबाबदारी स्वतःहून घेणं, संवाद पाठ करणं, नेपथ्य, वस्तू, वेशभूषा, प्रॉप्स हाताळून पाहणं, त्या कशा तयार केल्या आहेत हे समजून घेणं आणि तशाच बनवून पाहण्याचा प्रयत्न करणं. या सगळ्या छोट्या गोष्टींतूनच खरं शिक्षण घडत असतं. अशी मुलं केवळ भूमिका करत नाहीत, तर संपूर्ण नाटक जगतात. त्यामुळेच ती नाटकात अग्रेसर ठरतात आणि त्यांच्यातूनच खरे कलाकार घडतात. या स्वभावाला, या पुढाकाराला आणि या कृतिशील वृत्तीला आपण जेव्हा प्रोत्साहन देतो, तेव्हा त्यांच्या आत्मविश्वासाला बळ मिळतं. त्यांच्या मेहनतीला आणि जिद्दीला मिळालेला हा दुजोरा त्यांना अजून मोठं काम करण्याची प्रेरणा देतो.

4. कौशल्य / कला (Talent) - अभिनय, हालचाल, आवाज, कल्पकता-आपली कला सतत विकसित करणं. बालकलाकार नाटक शिकण्यासाठीच रंगमंचावर येतात. नाटकाची सुरुवात कशी होते, लेखन कसं घडतं, दिग्दर्शन म्हणजे काय, निर्मितीची प्रक्रिया कशी असते - हे सगळं शिकणं महत्त्वाचं असतंच; पण या सगळ्यांचा अविभाज्य आणि सर्वात जिवंत घटक म्हणजे अभिनय. अभिनय जर सहज, स्वाभाविक आणि मनाला भिडणारा असेल, तरच तो प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचतो आणि जेव्हा एखादं मूल अशी सुंदर भूमिका साकारतं, तेव्हा केवळ तोंडी कौतुक न करता त्याला ‌‘मार्बल‌’ देऊन प्रोत्साहन दिलं जातं. तो मार्बल म्हणजे फक्त बक्षीस नसतं; तो त्यांच्या मेहनतीची दखल असते, त्यांच्या योग्य कृतीची पावती असते.

मार्बल्सच का? मग प्रश्न पडतो-मार्बल्सच का? कारण मार्बल्स मानवनिर्मित असतात; पण प्रत्येक वेगळी असते. प्रत्येक मार्बल म्हणजे एक छोटीशी कलाकृती-रंगीत, चमकदार, मोहक. जसं प्रत्येक मुलाचं व्यक्तिमत्त्व वेगळं असतं, तशाच या मार्बल्सही एकमेव असतात. त्यामुळे त्या मुलांना आकर्षित करतात, प्रेरित करतात आणि त्यांच्याशी भावनिक नातं निर्माण करतात. त्या केवळ खेळणी नसतात; त्या मुलांच्या प्रयत्नांची, शिस्तीची आणि प्रगतीची पावती ठरतात.

आठवणींची गोड प्रेरणा

या संकल्पनेचं बीज माझ्या लहानपणी रोवलेलं आहे. आई आम्हाला- मला आणि माझ्या भावाला झोपवताना एक गोडशी म्हण म्हणायची :

‌‘अळी मिळी गूप चिळी, जो कोणी लवकर झोपेल त्याला लिमलेटची गोळी‌’

त्या एका छोट्या गोळीमागे प्रेम होतं, शिस्त होती आणि आनंदाची अपेक्षा होती. आज ती गोळी मार्बलमध्ये बदलली आहे; पण जादू तीच आहे. शेवटी, काही बक्षिसं मोठी असतात म्हणून महत्त्वाची नसतात. काही लहान गोष्टी आयुष्यभर लक्षात राहतात. तेव्हा गोळी, आज मार्बलची गोष्ट तीच!

- रानी राधिका देशपांडे
[email protected]