सरसंघचालकांची हिंदू धर्म, हिंदुत्व आणि हिंदूराष्ट्राची सुस्पष्ट मांडणी

मुंबईत नुकत्याच संपन्न झालेल्या ‌‘संघप्रवासाची 100 वर्षे : नवे क्षितिज‌’ या व्याख्यानमालेच्या शेवटच्या पुष्पात रा. स्व. संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांनी हिंदू धर्म, हिंदुत्व आणि हिंदूराष्ट्राचे अनेकविध पैलू उलगडत मोलाचे वैचारिक मार्गदर्शन केले. त्यांनी 2047 पर्यंत राष्ट्राच्या विकासासाठी आणि विश्वगुरू बनवण्यासाठी एक मार्गही दाखवला. तेव्हा हिंदुत्वाच्या दृष्टिकोनातून डॉ. मोहनजी भागवत यांनी मांडलेल्या उद्बोधनाचा हा अन्वयार्थ...

संघप्रवासाची 100 वर्षे : नवे क्षितिज‌’ या व्याख्यानमालेतील संवादाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, डॉ. मोहनजी भागवत यांनी अशा सेलिब्रिटींसमोर मनमोकळेपणाने आणि कोणताही संकोच न बाळगता आपले रोखठोक विचार मांडले. अनेक गोंधळलेल्या सेलिब्रिटी आणि त्यांच्या अनुयायांच्या शंकांचे निरसन यावेळी सरसंघचालकांनी केले. जे उपस्थित राहू शकले आणि जे विविध कारणांमुळे उपस्थित राहू शकले नाहीत, त्या दोघांनाही संपूर्ण जगासाठी, तसेच भारतासाठी हिंदुत्वाचे फायदे आणि औचित्य याबद्दल एक स्पष्ट संदेश आणि मार्गदर्शन या व्याख्यानमालेतून मिळाले. हे करताना, मोहनजींनी कोणाचाही अपमान अथवा उपमर्द न करता, कोणताही पूर्वग्रह न ठेवता किंवा कोणालाही लक्ष्य न करता, प्रत्येक प्रश्नाचे चांगल्या हेतूने आणि सर्वांना समजेल, अशा पद्धतीने उत्तर दिले.

भारत स्वभावतःच एक हिंदूराष्ट्र आहे, हे नमूद करताना सरसंघचालकांनी डॉ. हेडगेवार यांचा संदर्भ दिला. डॉ. हेडगेवार म्हणाले होते की, “जरी फक्त एकच हिंदू जिवंत असला आणि तो भारताला ‌‘भारतमाता‌’ मानत असेल, तरीही भारताला हिंदूराष्ट्रच मानले जाईल.” डॉ. भागवत यांनी हिंदूंना चार श्रेणींमध्ये विभागून अधिक तपशीलवार माहिती दिली. पहिली श्रेणी म्हणजे, जो अभिमानाने स्वतःला हिंदू असल्याचे घोषित करतो. दुसरी श्रेणी म्हणजे, जो म्हणतो की, ‌‘मी हिंदू आहे. पण, त्याचा अभिमान बाळगणे इतके महत्त्वाचे का आहे?‌’ असा प्रश्न विचारतो. तिसऱ्या श्रेणीतील व्यक्ती आपली हिंदू ओळख गुप्त ठेवू इच्छिते आणि फक्त चार भिंतींच्या आतच स्वतःची ओळख तशी करून देईल. चौथी श्रेणी म्हणजे, ज्याने आपली हिंदू ओळख गमावली आहे. वरील शब्दांचा अर्थ आपण खालीलप्रमाणे लावू शकतो- जर तुम्ही एखाद्या सामान्य भारतीय विद्यापीठाच्या पदवीधराला ‌‘महाभारता‌’च्या मूल्यांबद्दल सांगितले, तर तो तुम्हाला शेक्सपिअरचे ज्ञान दाखवण्यासाठी उत्सुक असेल. जेव्हा तुम्ही त्याच्याशी सनातन धर्माच्या तत्त्वज्ञानावर चर्चा करता, तेव्हा तुम्हाला कळते की, तो एका पिढीपूव युरोपमध्ये प्रचलित असलेल्या असंस्कृत प्रकारचा अज्ञेयवादी आहे. त्याच्याकडे धर्माची कमतरता तर आहेच; पण एका सामान्य इंग्रजाप्रमाणे तात्त्विक ज्ञानाचीही कमतरता आहे. म्हणजेच तो स्वतःच्याच देशात एक परका आहे, असे का होत आहे?

तर समाजमाध्यमे आणि मुख्य प्रवाहातील माध्यमांवर, तसेच बॉलीवूड चित्रपटांद्वारे खोटी कथानके रचून, हिंदूंना त्यांची हिंदू ओळख आणि संस्कृती विसरण्यासाठी किंवा त्याचा तिरस्कार करण्यासाठी विविध विषारी डावपेच वापरले जात आहेत. या नीच कृत्यांमध्ये गुंतलेल्यांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, हिंदूंना बदनाम केल्याने राष्ट्र कमकुवत होते आणि अखेरीस ते विभागले जाईल. केवळ एक मजबूत, एकजूट हिंदू लोकसंख्याच राष्ट्राची प्रगती, एकता आणि इतर धर्म व चालीरीतींचा स्वीकार टिकवून ठेवू शकते. जर हिंदू बहुसंख्याकांना नाकारले गेले, जसे- बांगलादेश आणि पाकिस्तानमध्ये घडले आहे, तर हिंदूंना आणि मानवतेला कोणतीही जागा उरणार नाही. म्हणून, खोटी कथानके रचणाऱ्यांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, धर्मांतर-हत्या इत्यादींमुळे हिंदूंची लोकसंख्या कमी झाल्यास, त्यांनाही नजीकच्या भविष्यात खूप त्रास सहन करावा लागेल. हिंदू आणि मानवतेच्या विरोधात काम केल्याबद्दलचे आमचे अपराध भावी पिढ्यांकडून कधीही माफ केले जाऊ शकत नाहीत.

हिंदुत्व हे आपल्या ओळखीचे एक सखोल आकलन आहे, जे हजारो वर्षांपासून आपल्या समृद्ध इतिहासाचा भाग आहे. जे हिंदुत्वाचा तिरस्कार करतात, त्यांना ते समजत नाही. हिंदूंचा किंवा अधिक अचूकपणे सर्व भारतीयांचा विरोध करणे, म्हणजेच हिंदुत्वाचा विरोध करणे, हे आपल्या त्वचेच्या रंगाला, केसांच्या रंगाला इत्यादींना विरोध करण्यासारखे आहे. तुम्ही कितीही प्रयत्न केले, तरी जे तुमचाच एक भाग आहे, त्यापासून तुम्ही स्वतःला वेगळे करू शकत नाही. सामाजिक संदर्भात हिंदुत्व म्हणजे, जे काही भारतीय आहे, ते सर्व. हिंदुत्व हे भारतीय राष्ट्रीयत्वाचे प्रतीक आहे. हिंदुत्वाचा दृष्टिकोन समान वंश आणि मातृभूमीच्या आधारावर सर्व लोकांना एक मानतो. हिंदुत्व ही भारताच्या राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक ओळखीची संकल्पना आहे. ते ध्रुवीकरण आणि संकुचित विचारसरणीच्या विरोधात आहे.

व्यापक अर्थाने, हिंदुत्व असे मानते की, एखाद्याचा धर्म, विचारसरणी किंवा उपासनेची पद्धत काहीही असली, तरी सनातन धर्म ही एक वैश्विक जीवनशैली आहे, जी कोणीही स्वीकारू शकतो. एका उदार आणि प्रगतिशील समाजात हिंदुत्व हा आध्यात्मिक वाढीचा एक पद्धतशीर आणि सर्वसमावेशक अनुभव आहे, ज्यामध्ये विधींपासून ते मूर्तिपूजा, मंत्र आणि तत्त्वज्ञान, कर्म आणि मोक्ष, ध्यान आणि योग, नृत्य, संगीत आणि नाट्य यांसारख्या सर्व मनोरंजक पैलूंचा समावेश आहे. हिंदुत्व सर्व व्यक्तींना समान मानत असल्याने ते जात, भाषा, लिंग यांच्या आधारावर भेदभाव करत नाही.

हिंदुत्व कालांतराने वाढलेल्या सर्व वाईट गोष्टी, अंधश्रद्धा आणि अन्यायांना विरोध करते आणि सामाजिक सुधारणा कार्यक्रमांना पाठिंबा देते. हिंसाचार आणि प्रचाराच्या परिणामी भारतात निर्माण झालेल्या फुटीरतावादी प्रवृत्तींवर हिंदुत्व हाच उपाय आहे, जो सर्व हिंदूंना एकत्र आणू शकतो. हिंदुत्व हिंसक वसाहतवादी विचारसरणीमुळे निर्माण झालेल्या न्यूनगंडाच्या मानसिकतेशी लढते आणि भारतीय मानसिकतेत आत्मसन्मानाची भावना जागृत करते.

हिंदुत्व आपल्याला ‌‘वसुधैव कुटुम्बकम्‌‍‌’ शिकवते. ‌‘वसुधैव कुटुम्बकम्‌‍‌’ ही एक अशी विचारसरणी आहे, जी सर्व व्यक्ती एकाच कुटुंबातील आहेत, या कल्पनेला प्रोत्साहन देते. हिंदुत्व असे मानते की, भारत केवळ एक भौगोलिक प्रदेश नसून एक चैतन्यमय, प्राचीन संस्कृती आहे, म्हणूनच त्याला ‌‘भारतमाता‌’ म्हटले जाते. साध्या शब्दांत सांगायचे, तर सावरकर म्हणाले होते, “हिंदुत्व हा एक इतिहास आहे, शब्द नाही!”

हिंदुत्व राष्ट्रीय धर्म, संविधान आणि हिंदू धर्माला देशाचा अधिकृत धर्म म्हणून स्थापित करते. त्याच वेळी हिंदू समाजाला लोकशाही आणि आधुनिकतेशी जोडून अधिक न्याय्य आणि कार्यक्षम भारताची निर्मिती करते. लोकांना भौतिकशास्त्र, गणित, नैतिकता आणि जीवन-कौशल्ये यांसारख्या सर्व विषयांमध्ये उच्चदर्जाचे, धार्मिक मूल्यांवर आधारित शिक्षण मिळेल, ज्यामुळे ते हुशार, परोपकारी प्रौढ म्हणून विकसित होतील आणि धोके, दहशतवाद, गुन्हेगारी आणि भ्रष्टाचाराला प्रतिकार करण्यास सक्षम होतील. किंबहुना, हिंदुत्व सर्व धर्मांच्या लोकांसाठी, अगदी नास्तिकांसाठीही एक सामाजिक आदर्श म्हणून एकत्र काम करण्याची आणि पायाभूत सुविधा सुधारण्याची प्रेरणा देते.

हिंदुत्व ही सामूहिक वाढ आणि सामूहिक आत्मसंरक्षणाची एक सहज आणि सर्वसमावेशक विचारधारा आहे, जिने लाखो आत्मजागरूक भारतीयांची मने जिंकली आहेत, जे हिंदू संस्कृतीच्या अंगभूत वैभवाची आणि तिच्या सुंदर व तेजस्वी भूतकाळाची जाणीव ठेवतात. हिंदुत्वाचे उद्दिष्ट भारताला विश्वगुरू बनवणे आहे, ज्यामुळे केवळ राष्ट्रालाच नाही, तर सर्व राष्ट्रांमध्ये सदिच्छा वाढवून पर्यावरण आणि उर्वरित जगालाही फायदा होईल. हिंदुत्व भारताने इतर देशांच्या संस्कृती नष्ट करून त्यांना गुलाम बनवणारी महासत्ता बनण्याच्या विरोधात आहे.

प्रत्येक व्यक्तीच्या विशिष्ट राष्ट्रीय चारित्र्याला प्रोत्साहन देणारी शिक्षण प्रणाली हेच हिंदुत्वाचे ध्येय आहे. पर्यावरणाला धोका न पोहोचवता संशोधन आणि नावीन्यपूर्णतेद्वारे राष्ट्र आणि जगाची प्रगती करणे हे त्याचे उद्दिष्ट आहे. ‌‘वेद‌‘, ‌‘उपनिषदे‌’, ‌‘गीता‌’, ‌‘तिरुक्कुरल‌’, ‌‘रामायण‌’, ‌‘महाभारत‌’ आणि इतर महत्त्वपूर्ण हिंदू ग्रंथांमध्ये आढळणाऱ्या मूल्यांचा आदर करण्याचा हिंदुत्व हा एक उत्तम मार्ग आहे. जर त्यात मंदिरांना भेट देणे, त्यांचे कौतुक करणे आणि त्यांची दुरुस्ती करणे समाविष्ट असेल, तर ते उत्तम आहे. जर त्यात योग आणि ध्यान यांसारख्या आपल्यासाठी उपलब्ध असलेल्या सर्व अद्भुत साधनांचा वापर करून अध्यात्म शोधणे समाविष्ट असेल, तर ते खूप चांगले आहे.

हिंदुत्वाचा शब्दशः अर्थ हिंदूपणा असा आहे आणि ज्या धर्माचे ते प्रतिनिधित्व करते, त्याप्रमाणेच ते अत्यंत सर्वसमावेशक आणि व्यापक आहे. जर आपण उर्वरित जगाशी समान धागे शोधले, तर आपल्याला दिसेल की, सर्वकाही एकाच तत्त्वज्ञानाखाली येते. केवळ हिंदुत्वच अशा उच्चस्तरावरील एकात्मता साधण्यास सक्षम आहे. हिंदुत्व हे केवळ समाजाप्रती भक्ती किंवा उपासनेचा एक प्रकार नाही. या देशातील प्रत्येक समुदाय किंवा धर्माचा अनुयायी ही सांस्कृतिक कल्पना सामायिक करतो.

‌‘हिंदू‌’ जो आपली मूल्ये, चालीरीती आणि श्रद्धा सामायिक करतो; हिंदुत्व स्वतःला एक सांस्कृतिक आणि राष्ट्रवादी संकल्पना म्हणून सादर करते, जेणेकरून ते भारताची ओळख म्हणून स्थापित होईल. तथापि, त्यासाठी कोणत्याही धार्मिक वगकरणाची आवश्यकता नाही. हिंदुत्व त्याच्या व्यापक अर्थाने असे मानते की, योग्य गैर-हिंदू समुदाय समान हिंदू संस्कृती किंवा जीवनशैली सामायिक करतात आणि तिचे पालन करतात. सामाजिक संदर्भात हिंदुत्व म्हणजे जे काही भारतीय आहे, ते सर्व. आशा आहे की, डॉ. मोहनजी भागवत यांचे हिंदू आणि हिंदुत्वाचे सखोल विलेषण चुकीच्या कथांमुळे गोंधळलेल्या, द्वेष करणाऱ्या किंवा खोट्या समजुती निर्माण झालेल्या लोकांना दिशादिग्दर्शन करेल.

- डॉ. पंकज जयस्वाल
7875212161