आदित्यस्य नमस्कारान्‌...

 

सूर्य हा जीवनाचा आधारस्तंभ. प्राचीन काळापासून भारतीय संस्कृतीत सूर्याला प्रतापवान, आयुर्वेदाची देवता म्हणून पूजले जाते. आजच्या प्रदूषित हवा, स्क्रीन लाईट आणि बंदिस्त जीवनातून सूर्यप्रकाशापासून दूर होत आपण ‌‘ड‌’ जीवनसत्त्वाच्या कमतरतेने, हाडांचे आजार, तणाव आणि कमकुवत रोगप्रतिकारशक्ती यांचे शिकार होत आहोत. काही दिवसांपूवच आपण रथसप्तमी हा सण साजरा केला. पण, तो केवळ पूजाविधी नसून, सूर्यदेवाच्या रथाने आरोग्याकडे नेहमीची वाटचाल सुरू करण्याचा वैज्ञानिक संकेत आहे. हा आरोग्याचा ‌‘पासवर्ड‌’ उघडणारा सोनेरी क्षण आहे. सण म्हणजे शास्त्राची आठवण. भारतीय सणपरंपरा ही केवळ श्रद्धा आणि विधींवर आधारलेली नसून, ती निसर्गनियम, मानवी शरीरशास्त्र आणि आरोग्यविज्ञान यांचा सखोल अनुभव घेऊन घडलेली आहे. रथसप्तमी हा सण त्याचे ठळक उदाहरण म्हणता येईल. माघ महिन्यातील सप्तमी तिथीला सूर्यदेवाचा रथ आरंभ होतो, उत्तरायणातील सूर्यप्रभाव वाढतो आणि हिवाळ्याचा प्रभाव हळूहळू कमी होऊ लागतो. हा बदल निसर्गासोबतच मानवी शरीरातही महत्त्वाचे संक्रमण घडवून आणतो. आयुर्वेदात हा काळ ‌‘आदान काळ‌’ म्हणून ओळखला जातो, जेव्हा सूर्यकिरणे शरीरातील दोष संतुलित करतात.

 

ऋतुपरिवर्तन आणि शरीराची जैविक प्रतिक्रिया हिवाळ्यात थंडीमुळे रक्ताभिसरण कमी होते आणि सांधेदुखी, जडपणा, त्वचेचा कोरडेपणा, थकवा यांसारख्या तक्रारी वाढतात.

 

रथसप्तमीनंतर सूर्यप्रकाशाचा कालावधी वाढू लागतो, शरीरातील चयापचय पुन्हा गती घेतो. मात्र, हा संक्रमणकाळ संवेदनशील असल्याने शरीराला योग्य आहार, हालचाल आणि सूर्यप्रकाशाची आवश्यकता असते. सूर्याची किरणे ‌‘मेलाटोनिन‌’ संतुलित करतात, ज्यामुळे झोपेची गुणवत्ता सुधारते आणि ऊर्जा वाढते. अभ्यास सांगतात की, उत्तरायणात सूर्यप्रकाशाने ‌‘सेरोटोनिन‌’ वाढते, ज्यामुळे मूड सुधारतो.

 

 

परंपरेआड दडलेले पोषणशास्त्र रथसप्तमीला सूर्यदेवाच्या पूजेसोबत तीळ आणि गूळ घेण्याची परंपरा आहे. तीळ हे कॅल्शियम (प्रति 100 ग्रॅम 975 मिग्रॅ) लोह, मॅग्नेशियम आणि चांगल्या स्निग्धांशांचे उत्तम स्रोत असून सांधे मजबूत ठेवणे, त्वचेचे आरोग्य सुधारणे आणि हार्मोनल संतुलन राखण्यास मदत करतात. गूळ हा नैसर्गिक ऊर्जा देणारा, पचनसुधार करणारा आणि थकवा कमी करणारा घटक आहे, त्यात आयर्न 17 मिग्रॅ/100 ग्रॅ. असते. त्यामुळे तीळगूळ घेऊन सूर्यनारायणाची आरती घेणे, हे सामाजिक सौहार्दासोबतच आरोग्याचेही भान देते.

 

भारतभर रथसप्तमी आणि आरोग्यदायी खाद्यसंस्कृती रथसप्तमी भारतभर वेगवेगळ्या पद्धतींनी साजरी होते; मात्र खाद्यपरंपरांमागील आरोग्यदृष्टी समान आहे. उत्तर भारतात तीळ-गूळ लाडू किंवा खीर पचनास हलकी आणि पोषणयुक्त असते. दक्षिण भारतात ‌‘एरुकालु‌’ (बोर कडधान्य) आणि तीळ-गूळ मिश्रण प्रथिने व कर्बोदकांचा समतोल साधते. महाराष्ट्रात तीळ-गूळ घालून बनवलेले तिकडे किंवा लाडू फायबर व ॲण्टीऑक्सिडंट्सने समृद्ध असतात. तामिळनाडूत सूर्यभक्तीनिमित्ताने दूध-गूळ-तीळ यांचे पायासम प्रथिने व ऊर्जा देतात. गुजरात-राजस्थानमध्ये तीळाच्या भाकऱ्या व गूळ शरीराला आवश्यक उष्णता देतात. कर्नाटकात सूर्यभक्तीला तिळाचे लाडू आणि हळदीचे स्नान त्वचेसाठी फायदेशीर ठरते.

 

 

रथसप्तमी नंतरचे आरोग्य व्रत रथसप्तमीला सूर्य उत्तरायणात असतो. या काळात सूर्यनमस्कार हा अत्यंत प्रभावी आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध व्यायामप्रकार आहे. हा 12 आसनांचा संच पचनसंस्था सक्रिय करतो, रक्ताभिसरण सुधारतो, स्नायूंना लवचिकता देतो आणि चयापचय गतिमान करतो. दैनिक 12-14 फेऱ्यांमुळे शरीरातील टॉक्सिन्स बाहेर पडतात आणि वजन नियंत्रण सुलभ होते. आयुर्वेदात हा ‌‘सूर्यसाधना‌’ म्हणून ओळखला जातो, जो वात-पित्त संतुलित करतो. सूर्यनमस्कार आणि सर्वांगीण आरोग्य व्यावहारिक टिप्स व सुधारणा रथसप्तमीसंदर्भात सूर्यनमस्कार सर्वांगीण आरोग्याला चालना देतो. येथे व्यावहारिक टिप्स आणि आरोग्यसुधारणा देत आहे. 

 

शारीरिक आरोग्य : सूर्यप्रकाशात केल्याने ‌‘ड‌’ जीवनसत्त्व वाढते, हाडे मजबूत होतात (एनसीबीआय अभ्यासानुसार 30 टक्के सुधारणा).

 

टिप्स : सकाळी 6-8 वाजता 10 मिनिटे करा; प्राणायाम जोडा. सुधारणा : सांधेदुखी 40 टक्के कमी, रक्तदाब नियंत्रण.

 

मानसिक आरोग्य : मंत्रजपाने कोर्टिसोल कमी होते.

टिप्स : प्रत्येक आसनासोबत ‌‘ओम सूर्याय नमः‌’ जपा; 21 दिवस सातत्य. सुधारणा : तणाव 35 टक्के कमी, एकाग्रतावाढ.

 

भावनिक आरोग्य : श्वासोच्छ्वासाने भावनिक संतुलन. टिप्स : कुटुंबासोबत करा; ध्यान जोडा.

 

सुधारणा : चिंता कमी, सकारात्मकता वाढ.

सामाजिक आरोग्य : सामूहिक साधना बंध मजबूत करतात.

 

टिप्स : मित्रमंडळींसोबत गट व्यायाम; ऑनलाईन शेअर करा.

 

सुधारणा : एकटेपणा दूर.

 

आध्यात्मिक आरोग्य : अंतर्मन जागृत.

 

टिप्स : सूर्योदयाला अभिमुख राहा; जर्नलिंग करा.

 

सुधारणा : शांती आणि उद्देशपूर्ण जीवन.

 

लयबद्ध सूर्यनमस्कार मार्गदर्शन (सुरक्षित सुरुवातीसाठी)

१. हात वर उचलताना (श्वास आत घ्या) २.  शरीर खाली वाकवताना (श्वास सोडा) (पूर्ण 12 आसने नियमित सरावाने शिका.) गर्भिणी किंवा आजारी व्यक्तींसाठी संशोधित आवृत्ती घ्या. खुचवरचे सूर्यनमस्कार शिकून घ्या. सणातून आरोग्याची दिशा हा सण शरीराच्या गरजा ओळखून, ऋतुपरिवर्तनाशी सुसंगत आहार, हालचाल आणि विचार स्वीकारण्याची आठवण करून देतो. सूर्य जसा रथातून उत्तरायणाकडे वाटचाल करतो, तसाच आपणही आरोग्य, समतोल आणि सकारात्मकतेकडे वळावे, हीच रथसप्तमीची खरी वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक ओळख आहे. सर्वांगीण आरोग्याची देणगी. रथसप्तामीची ओळख खरी.

 

- डॉ. मधुरा कुलकर्णी

(‌‘आरोग्य भारती‌’ कोकण प्रांताद्वारे प्रकाशित)