वाराणसीचा चित्रसंगम

परंपरा आणि श्रद्धेचा अखंड प्रवाह म्हणजे वाराणसी! जगाच्या पाठीवर मागची अनेक शतकं वाराणसीच्या गंगेच्या घाटांचं असलेलं कुतूहल आजही कायम आहेच. आपल्या सनातन संस्कृतीचा उगम जर आपल्याला शोधायचा असेल, तर आपली पावलं याच गंगेच्या पाण्यात आधी ओली करावी लागतील. आदि शंकराचार्यांनी वसवलेले धर्मपीठ असो किंवा मागची अनेक शतकं विणकाम करून वस्त्रवैभव जिवंत ठेवणारे कारागीर. भारतीय संस्कृतीची अनेकविध रूपं आपल्याला या ठिकाणी अनुभवायला मिळतात. पांडवांच्या सप्तपुरीतील महत्त्वाचं स्थान म्हणजे काशी.

प्रत्येक शहराची एक जागृतावस्था असते. आपल्या दैनंदिन जीवनामध्ये आपल्याला याचे अवलोकन होत नाही. मात्र, एखादा चित्रकार ज्या वेळेला आपला भोवताल रंगरेषांच्या माध्यमातून बंदिस्त करण्याचा प्रयत्न करतो, त्यावेळेला ही जागृतावस्था त्याला नेमकी टिपता येते. वाराणसीच्या चित्रांमध्ये आपल्याला ही अवस्था नेमकी दिसून येते. गंगेचा विशाल घाट, त्या महाकाय घाटावर फुललेली संस्कृती, याचे अत्यंत नितळ चित्रण आपल्याला चित्रांच्या माध्यमातून अनुभवायला मिळते. वाराणसी ही जेवढी साधू-संतांची भूमी आहे, तितकेच इथल्या विणकारांचीसुद्धा भूमी आहे, याचा चित्रकरांना विसर पडलेला नाही. म्हणूनच या चित्रांमध्ये एक समग्रता आपल्याला दिसून येते. ज्या शहरांमध्ये देवी-देवतांच्या देवालयांचा वास आहे, तिथेच बुद्धविचारसुद्धा नांदत आहे.

या चित्रप्रदर्शनामध्ये आपल्याला केवळ चित्रकारांची चित्रंच दिसत नाहीत, तर त्यांच्या विचारांची खोली किती व्यापक आहे, याचासुद्धा अनुभव मिळतो. उदाहरणार्थ, मनोज सकाळे चित्र साकारताना एका बाजूला त्यांनी सारनाथचे स्तूप साकारले आहे, तर दुसर्‍या बाजूला घाटावरील बाजार त्यांनी आपल्या चित्रातून दाखवला आहे. म्हणजे एका प्रकारे माणसाच्या संसार आणि मोक्षाचा खेळच या चौकटींमध्ये आपल्याला बघायला मिळतो. कुदळ हिरेमठ यांच्या चित्रसृष्टीचे कौतुक करावे तितके थोडे. त्यांच्या प्रत्येक चित्रामध्ये वाराणसीचे समग्र दर्शन आपल्याला घडते.

प्रत्येक चित्रकाराला, त्याचा भोवताल वेगळा भासतो. त्यातून त्याच्या चित्रांची निर्मितीसुद्धा वेगळी घडते. ‘वाराणसी’च्या निमित्ताने जे चित्रवैभव साकारण्यात आले आहे, ते अभिनव तर आहेच; मात्र त्याचबरोबर चित्रकलेच्या विद्यार्थ्यांनादेखील नवी दिशा देणारे आहे. या सर्व चित्रांमधला एक समान दुवा म्हणजे, भारतीय संस्कृतीच्या संगमाचा विचार येथे प्रकट झाल्याचे आपल्याला दिसून येते. हे अनोखे चित्रसंगम अनुभवण्यासाठी या चित्रप्रदर्शनाला अवश्य भेट दिली पाहिजे.